Ҳар одамми? Хар одамми? Ҳолми, холми?

Har odammi? Xar odammi?

Holmi, xolmi?

Hirs va Xirs…

 

Мустақиллик қаҳрамонлари: Абдулазиз Маҳмудов

Журъат

Қаҳрамонлик нима? Менимча қаҳрамонлик бу жасорат ва журъатнинг бир нуқтада бирлашуви. Жасорат инсоннинг фитратида бор. Энг ўқимaган одамда ҳам жасорат бўлади. Аммо журъат ҳаммада ҳам йўқ.  Журъат амалга кўчиши учун таълим ва тарбиянинг аҳамияти катта. Инсон ўзлиги, кимлиги, ўтмиши ва келажагини идрок қила билиши, нега яшаётганини англаши учун мафкуравий замин керак. Ўшандагина унинг журъати жасоратни “ўт олдиради”.

Интернетда бир неча йиллардан бери “Абдулазизнинг архивидан” деган видеоларни кўрасиз. Баъзида мустақилликнинг дастлабки йилларидаги хроника кўз олдингизда пайдо бўлади.

1980 йиллар охири ва 1990 йиллар бошидаги мислсиз воқеаларни тарих учун сақлаш муҳим эди. Буни шу воқеаларни ёритишга маъсул бўлган ва халқнинг пулига ишлаган муассасалар бажармади. Ҳужжатли филмлар қиладиган ташкилот ҳам буни амалга оширмади. Чунки таҳликали. Ким ҳақ ва ким ноҳақлигини кўра-била туриб, юз буриб кетиш осон. Аммо ҳақ томонида туриш жуда қийин.

Бўкада уйлар жийир-жийир ёнаркан, Паркентда ёш йигитлар танкдан ўққа тутиларкан, Фарғонада туркнинг икки қавмини бир-бирига қарши оловлантиришар экан, бу воқеаларни тасвирга олиш ўлим билан тенг эди. Ҳар лаҳзада дайди ўқ умрни юлиши,  атайлабдан ўлдириб юборишлари ҳам шундайгина кўзга ташланиб турган ҳол эди.

Ўша кезда Тошкент кўчаларида намойишга чиққанлар, ўзбек тили деб ҳайқирганлар, мустақиллик, ҳурлик, демократия учун митинглар, пикетлар ўтказганлар яхши эслашади, ҳамма жойда бир одам елкасида оғир камера билан юрарди. Аввалига уни ҳукуматнинг одами деб ҳам ўйлаганлар бўлганди. Аммо кейин у ҳамманинг “Абдулазиз ака”сига айланди. Чунки унинг камераси кўпинча халқ томонига эмас, ҳукумат раҳбарлари тарафга қарарди ва  халқнинг саволига жавоб беришларини “кутарди”. Бу  эса савол берган томоннинг кучига куч қўшса, ҳукумат одамининг оёғини қалтиратарди.

Босиқ, камгап, донишманд кўринишидаги Абдилазиз ака ўша йилларнинг энг муҳим воқеаларини тасвирларга “михлай”олдигина эмас, сақлаб тарих мулкига айлантирди ҳам. Нафақт адолатсиз ҳукуматнинг, балки бу ҳукумат мухолифат орасида бошлатган ўйинлар ҳам унинг ҳужжатли хроникасида яшамоқда. Бу эса кейинги авлод учун сабоқ мактаби.

Абдилазиз ака оловли бир даврда ўз журъати билан жасоратни оёққа турғазди.

“Кимсан?”

“Қаердансан?”

“КГБмисан?”

“Мухилафатчими?”

“Москвага ишлайсанми?”

“Камерангни кўтар!”

“Ўчир деяпман санга!”

“Ҳозир синдириб ташлайман!”

 “Ол, лентасини тортиб ол, йиртиб ташла!”

“Ушла буни,  қамоққа тиқ!”

Бунақа гапларни у ҳар ҳар куни эшитарди. Аммо Ўзбекистон халқ депутати Самандар Қўқоновнинг идорасини юзлаб миршабалар ва хавфсизлик ходимлари ўраб олганини суратга тушира билди. Ўзбекистон халқ депутати Тойиба Тўлаганованинг сирли ўлимини тафтиш эта билди. Қўрқмасдан камерасини ишга солаверди. Бу бугун учун оддий ҳол. Аммо у пайтда бугунги каби  ақлли телефонлар йўқ эди. Видеога олиш учун икки калладан ҳам катта камерани елкада кўтариб юриш керак бўларди.

Бутун Ўзбекистонда миллий ҳаракатлар фаолиятини, мустақиллик йиллари нафасини ҳужжатлаштириб борган битта одам – Абдулазиз Маҳмудов.

Ўзбекистон қаҳрамони унвонига энг лойиқ номзод.

Фактлар

Абдулазиз Маҳмудов 60 дан ортиқ ҳужжатли, илмий-оммабоп ва ўқув филмларини суратга туширган.

“Ўзбек иши”, “Фарғона фожеаси”, “Норасмийлар” , “Тўғрисини айтганда”, “Ер эгаси”, “Қайтиш”, “Замондошлар”, “Паркентда қон тўкилиши”, “Жоҳиллар”, “Хонадонингизга тинчлик тилаймиз”, “Раҳм-шафқат қилинг”   ҳужжатли филмлари шулар жумласидан.

У 1950 йилнинг декабр ойида Ўш вилоятининг Мойлисув шаҳарчасида туғилган.

Ўша пайтлари  ота-онаси Андижондан Мойлисувга бориб ишлашган. Олти йилдан кейин қайтиб, умрларининг охиригача далада ва пахта заводида меҳнат қилишган. Абдулазиз барча мактаб болалари каби пахта, пилла териб, ягана қилиб, шолипояда лой кечиб, катта Фарғона каналида чўмилиб, балиқ тутиб, ёнғоқ ўйнаб, қўй боқиб катта бўлганини айтади.  Бутун  эса ўзининг  ўғли, икки қизи, неваралари бор.

Ён дафтардан

“Спортга ишқивоз бўлганман. Айниқса эркин курашга. Пахтакор спорт мактабига ҳар куни машқларга борардим. Бир неча бор эркин курашдан Ўзбекистон чемпиони бўлганман ва учинчи, иккинчи ўринларни ҳам олганман.

Илк  касбим эркин кураш бўйича тренер – Пахтакор спорт жамиятида, 18 ёшда. Кейин харбий хизмат. Ҳарбий нашрларда мақолаларим чиқарди, аскарлар ҳаётига доир.

Туркманистон давлат университети рус филологияси факултетига ўқишга кирдим.

Ҳали ҳарбий кийимни ечмай имтиҳон топширганман, ҳарбий қисм эшиги дан чиқибоқ университетга ўқишга кирдим.

Сиёсий  фаолиятим университетнинг учинчи курсидан бошланган. Нохақликларни фош этиш учун курашганмиз.  Москвагача бордик. Мен ётоқхонада талабалар кенгаши раиси эдим. Шундан сўнг ётоқхонадан ҳайдашган.

Университетни битириб, Байкал Амур қурилишига ишга кетдим. Ўша кезда БАМ ёшларнинг жасорат майдони дейишарди. Борган жойимизда 1500 одамнинг ичида битта ўзбекистонлик бўлганман. Посёлка зўравонлари билан беш-олти маротаба муштлашдим. Охири кавказликлар гуруҳига қўшилдим. Бир озарбайжон, икки осетин, иккита грузин… Қурилиш раҳбари грузин бўлгани учун уларнинг мавқейи баланд эди. БАМга хақиқат излаб, асил инсонларни излаб боргандим. Лекин минг афсус барча соҳаларда бўлгани қаби БАМда хам барчаси пропаганда экан.

Таржима ҳолдан

Касбим кинопублицист.

“Ўзбеккинохроника”, “Ўзбекфилм” киностудияларида, “Останкино” телевидениесида кинодраматург ва режиссёр бўлиб ишладим. Киноматографистлар уюшмасининг аъзосиман.

1989 йилда Фаргона фожеаларини суратга олдим. Мен бу билан собиқ СССРда миллатлараро муносабатларга бағишланган “Кичик биродар” номли хужжатли филм яратмоқчи эдим. Лекин Ўзбекистон компартияси ғоявий сабабларни рўкач килиб, мени бу ишдан четлаштирди.

1989-92 йилларда “Бирлик” халқ ҳаракати ташкил қилган митингларни, намойишларни, конференцияларни суратга олдим.

1989 йилда Фарғона ва Қўқондаги фожеаларни, 1990 йилда Паркентдаги қонли воқеаларни, 1990 йилда Андижонда,  Ўш ва Ўзганда бўлган  воқеаларни, Тошкент ва Намангандаги оммавий чиқишларни тасвирга олганман.

1991 йилнинг 19-21 август кунлари Москвада давлат тўнтариши ҳодисаларини ҳам суратга олдим.

Ўзбекистонда оммавий чиқишлар ва норозилик намойишларини тасвирга тиширар эканман бир неча марта  коммунистик хукумат тарафидан тазйиқ остига олиндим, калтакландим, уч кундан ўн кунгача ҳибсга ташландим.

1989 йилнинг май ойида “Бирлик” халқ ҳаракатининг таъсис қурултойида ҳаракатнинг Марказий Кенгаши ҳайъати сайландим. Ҳаракат раҳбарларидан бири сифатида “Бирлик Ижодий Уюшмаси”ни бошқардим.

1992 йилда “Абдулазиз” номли хусусий киностудияни туздим. Аммо кўп ўтмай ёпишди.

1991 йилнинг иккинчи ярмида ғоявий масалаларда келишолмаганимиз сабабли “Бирлик” раҳбариятидан чиқдим. Ҳаракатнинг марказий йўналишдаги фракциясини тузишга уриниб курдим. 1992 йилнинг 1 майидан эътиборан “Миллий мажлис” ташаббус гуруҳига кирдим.

Айблов

Миллий мажлис қатнашчиларини ҳукумат қамоққа олди ва уларга айблов эълон қилди. Жуда кулгили ҳолат. Ўзбекистон мустақил давлат, аммо мухолифатчиларни совет қоидалари билан айблашди.

1993 йилнинг июл ойида унга ва дўстларига совет қонунчилигидаги қуйидаги айбловлар қўйилди:

54-модда: Ватан хоинлиги;

55-мода: Жосуслик;

56-модда: Террористик фаолият;

57-модда: Ўзга давлат вакилига нисбатан террористик ҳаракат;

58-модда: Қўпорувчилик;

59-модда: Зараркунандалик;

60-модда: Антисовет пропагандаси;

62-модда: Ўта хавфли давлат жиноятларини амалга ошириш учун уюшган фаолият, яъни антисовет ташкилотига аъзолик.

Бу моддаларга асосланиб 10-15 йилгача озодликдан маҳрум этиш ва мол-мулкни мусодара қилиш сўралди.

Ўшанда халқаро жамоатчилик ва демократик дунё оёққа қалқди, мустақил бўлган давлатни тўғри йўлга бошлаш учун қаттиқ босим ўтказишди. Дипломатлар, халқаро журналистлар судда қатнашдилар.

Суддаги нутқдан

1959 йилгача 62-модда 58-модданинг ўрнида, яъни аксилинқилобий фаолият ўрнида қўлланилар эди. Шаҳар прокурори ва давлат қораловчиси, айни пайтда терговчи Эргаш Жўраев бизни шу модда билан айбламоқда. Сталин жиноят кодексининг ушбу даҳшатли моддаси билан коммунистик режим ГУЛАГларда ўн миллионлаб кишиларнинг ҳаётига зомин бўлди.

Лекин зулмнинг чеки бор. СССР номли Россия империяси қулади. Коммунистик ғоянинг Маркс, Энгелс, Ленин каби “худо”лари ҳаётдан улоқтирилиб ташланди. Oллоҳнинг иродаси билан ўзбек халқи қулликдан қутилди. Собиқ мустамлакалар учун янги давр – демократик тараққиёт даври бошланди. Ўзбекистон Инсон ҳуқуқлари халқаро Декларациясини, Хелсинки шартномаси ҳужжатларни имзолади. БМТнинг аъзоси бўлди. Лекин аввалги тузумдаги казарма руҳи ва ахлоқсизлик принципи ҳамон яшаб келмокда.

Мамлакатни ўзларига демократияни ниқоб қилиб олган кечаги коммунистик партиянинг зўравонлари бошқармоқдалар. Улар тез-тез телевидение, радио ва матбуот орқали “Шаҳар бедарвоза эмас” деган гапни такрорлайдилар. Ўрта асрда туғилган ва демократик қоидаларни тамоман инкор қиладиган бу ибора орқали улар халқни ким бошқараётганини, бизнинг руҳимизнинг, фикрларимизнинг, келажагимизнинг ҳақиқий хужайинлари ким эканлигини таъкидламоқчи бўладилар. амма нарса уларнинг кулидадир.

Ҳокимиятни, моддий бойликлар, радио, телевидение, матбуотни улар эгаллаб олганлар, демак ҳақиқатни ўз билганларича талқин қиладилар. Халққа факат итоат қилиш юклатилган. Халқ эшитиши, кўриши, қарсақ чалиб хурсандчилик билан ўз хужайинларини дастаклаши мумкин. Лекин асло хужайинларининг ишларига аралашмаслиги лозим, акс холда тепкилашлари, мажруҳ қилишлари ва ёки ўлдиришлари мумкин.

Бир сўз билан айтганда, инсон Брежнев вақтидагидан ҳам баттар ёлғон ва иккиюзламачилик муҳитида яшаши лозим бўлади. Аввал комунистик келажак ҳақида сафсата сотилар эди, бугун эса демократик келажак ҳақида сафсата сотилмоқда. Ушбу суд тамошаси менинг сўзларимнинг далили бўлиб, прокуратура режиссёрлари мени унда рол уйнашга мажбур қилдилар. Лекин бу “томоша”нинг моҳияти унинг муаллифлари уйлаганларидан кўра ҳам жуда чуқурдир. Улар бу орқали бир саволга жавоб топиш мажбуриятида қолдилар: “Ўзбекистонда демократик тузум қуриладими ёки йўқми?”

Чунки “Миллий Мажлис” ғояси бу демократия, кенг халқ оммасини, партияларни, ҳаракатларни давлатни бошқаришга жалб қилиш ва турли ижтимоий гуруҳлар ва диний қатламлар орасидаги ўзаро муроса ғоясидир.

Менга қўйилган айбларнинг ҳаммасини инкор қиламан. (1 август 1993 йил)

Бу суд дунёда катта акс садо берди. Ҳукумат шошиб қолди. АҚШ конгресси баёноти ва сенаторларнинг талаби Каримовни чўчитди. Халқаро ташкилотлар фаоллар озод бўлишини талаб эттилар.

Прокурор Абдулазиз Маҳмудовга беш йил берамиз деди, кейин 3 йилга туширди. Охирида бу шартли жазога айлантирилиб, зуд залидан озод қилинди.

Хотира дафтаридан

Дадам Абдулҳақ Иккинчи жаҳон урушида асирга тушиб қолган. Уни Оврўподаги фашистлар концлагерига ташлашган.

Урушга борганда 19 ёшда бўлган. Ўшанда ўнта одамга битта милтиқ беришган. Дадам ёғочдан милтиқсифат бир нарса ясаб олган. Буйруқ шунақа экан.  У аравада тўпчиларга снаряд ташиган. Қуршовга тушишган ва асирлик азобларини тортган. Америка аскарлари уларни концлагердан озод қилишган. Ватанингизга борманг, сизларни жазолайди, хоҳласангиз бошқа давлатларга боринг, биз  ёрдам берамиз дейишган. Лекин дадам барибир ватанга қайтган.

“Xалқ душмани” сифатида бир неча йил НКВД қамоқхоналарида ушланган.

Албатта бундай таржимаи ҳол билан дадам қанча уринмасин, бирор бир олий ўқув юртига ўқишга кира олмаган ва бутун умр оддий қурувчи бўлиб ишлаган.

Онам Ибодатхон томонидан боболарим Йўлдош полвон, Қўлдош полвон, Мирзааҳмад бой ўғиллари – ХХ асрнинг 20-йилларида Фарғона водийсининг машҳур курашчилари бўлишган. Улар Пойтуғ шаҳри ва унинг ёнида жойлашган Тўрткул ҳамда Туячи қишлоғларида яшаб, ўз ерларида деҳқончилик қилишган. Дадам томонидан бобом  Маҳмуд қори Бухоро мадрасасида таълим олган, Исфара шаҳрининг Навгилем маҳалласи масжидининг имом–хатиби вазифасини бажарган.

Ўтган асрнинг 30-йилларида боболарим еру-мулки мусодара этилиб “халқ душмани” айби билан сургун қилинганлар.

Онам оддий уй бекаси, тикувчилик қилган, кийим-кечак, дўппи тикиб, бозорга олиб чиққанлар. Етти болани боқиш осон бўлмаган.

Эътироф

Гулчеҳра Нуруллаева, халқ шоираси: Қанчадан-қанча одамларни таниш-билишга тўғри келди. Қанчаларининг сўзи бошқа-ю ўзи бошқалиги боис, ихлослар қайтди улардан. Қалбимизда муқим қолганлари ҳам бўлди. Ўзининг эътиқоди, поклиги, жўмардлиги билан… Сиз ана шундайлар тоифасидансиз. Эътиқодингиз бўйича, инсон ақли, истеъдоди, тафаккури эл-юрт манфаатига, адолатга, мурувватга, меҳрга, ҳалолликка хизмат қилиши керак. Сизга кўра, одамнинг сўзи билан иши бир бўлмоғи лозим. У ҳар қандай шароитда, ҳатто бошида қилич ўйнаган чоғда ҳам, ўз виждон йўлига содиқ қолиши, рост сўзлаши даркор! Нечоғ гўзал эътиқод бу!

Ҳаёт адолатсизликлари омонсиз эзади сизни. Сиз эса… Сиз эса… ён бермайсиз уларга… Бўйин эгмайсиз… Тоза руҳ, тиниқ ақл, улкан ирода билан бугунги кунлар суратини тарих этасиз, эртага умид билан қарайсиз… Умидларга тўлиб, умидларга тўлдирасиз… Янада йириклашасиз… Баҳор ерга гул-чечак, ифор тортиқ этганидай, сиз ҳам ўз мушоҳадаларингиз билан қалбларга баҳорий кўтаринкилик тутасиз, кўзларни очасиз, ақлларни чарҳлайсиз…

Яна шунинг учун сизга ҳавас қиламанки, тинмай ўқийсиз, тинмай фикрлайсиз, дунё алломалари билан фикран мунозара-мубоҳасаларга киришасиз…

Сиз билан суҳбатлаша туриб, оҳорли фикрларингиздан завқларга тўламан-да, беихтиёр Беҳбудий, Чўлпон, Мунаввар қори, Фитрат каби миллатимизнинг ёрқин чироқларини эслайман. Сиз ва сиз кабилар уларнинг давомчиларидай туюлади менга. Фахрланиб кетаман… Ва дейманки:

Тўқлар даврасимас, очлар сизники,

Оппоқ, мотамсаро сочлар сизники…

Кимлар бузиб юрса иймон деворин,

Асабдан тўланар божлар сизники…

Лаганбардорлик дақиқа сайин урчиб бораётган ҳозирги кезларда сиз кабиларнинг борлиги – халқимиз учун катта бахт.

Кас кибрни қуйма айлар. Куядиган – сиз.

Бад меҳрни қийма айлар. Куядиган – сиз.

Бу ҳаётнинг баланд-пасти, оқ-қорасига,

Водариғ-э, куймагайлар. Куядиган – сиз…

Сиз – ҳақиқат ва эзгулик мардикори… Сиз – эркинлик фуқароси… Сиз – олийжаноб ички ғурур соҳиби… Сиз – халқимиз учун меҳрдан яралган илтифот… Сиз – истеъдод!

Ботир Норбой, Филология фанлари доктори:

Абдулазиз Маҳмуд фақат кинооператор ва режиссергина эмас, ёзувчи ва сенарист хамдир. Унинг фикрлаш доираси Ўзбекистон зиёлиларининг даражасидан бир неча поғона баланд. Гаплашиб қолсангиз, халқимизнинг ҳозирги аҳволи, ўтмиши ва келажаги ҳақида шундай фикрларни илгари сурадики, буларни биронта адиб ёки журналистдан эшитаолмайсиз.

Дадахон Ҳасан шоир ва ҳофиз:

Бу юртда бир қушиқ бор, уни хеч ким айтмаган, айтолмаган. У Ватан қушиғи… Бу қўшиқни Абдулазиз Маҳмуд баланд пардаларда гўзал бир шаклда айтган. Абдулазиз Маҳмуд яратган ва ижро этган Ватан қўшиқлари ўзбекнинг қонига сингиб кетажакдир. Зеро, бу қўшиқлар ўзбекнинг қизил қонидир, унинг оҳу фаръёди. Аччиқ -аччиқ кечмишларидир.

Зоҳид Ҳақназар, Ўзбекистон халқ аристи, профессор: 

Абдулаиз Маҳмудов  ижодий тафаккурнинг чўққисида ва ҳамон жамиятнинг дардлари, муаммолари билан яшамоқда. Бу унинг позитсияси. Зотан инсоний позитсия, ишонч, халқига хизмат қилмай туриб шахсият бўлиш мумкин эмас. Айниқса у ижодкор бўлса! Давр тўпонлари ичида Абдулаиз Маҳмудов бунга эриша олди.

Сафдошлари эътироф этишганидек, Абдулазиз ака, етмишни қоралаб ҳам халқ ғамини ўйлайди. Facebookда “Ўзбек мухолифатининг яқин ўтмишдаги тарихи” гуруҳини яратди ва у ерга ҳам зиё нурларини олиб кирди.

Унинг интернет оламидаги сон-саноқсиз мақолаларида  ўзбекнинг зеҳнияти, миллатнинг қадрияти, ўтмиш, бугун ва келажакни боғлайдиган ришта кўриниб туради.

1992 йил. Ўзбекистон телевидениеси раҳбарлигидан истеъфо бериб, ишга чиқмаган куним. Эшик тақиллаб, мустақиллик тўмариси Гулчеҳра Нуруллаева ёнларида жимжитгина турган бир киши билан келдилар. Чойлашдик, суҳбатлашдик. Мен гапирдим Гулчеҳра опа эшиттилар, опа гапирдилар мен эшиттим. Аммо меҳмон жим. Гапирмасди. Менга ва опага қараб қўярди. Билмаган эканманки, у сўзларимизни элаклаб, фикр тарозисига солаётган инсон экан. Албатта, исм-шарифини билардим. Аммо буюк тафаккур соҳиби эканлигини билмасдим. Аслида мен эшитишим у гапириши керак экан. Шукур, кейинчалик гапларини эшитдим, мақолаларини ўқидим, филмларини кўрдим. Йўлидан тоймаган, сўзидан қайтмаган, мустақиллик учун умрини бағишлаган  бу инсонни қалбимга йўлдош эттим.

Навбат сизга, навбат миллатга, навбат мамлакатга… Ўз қаҳрамонингизни  таниб олинг!

Жаҳонгир Муҳаммад,

Ўзбекистонда Хизмат кўрсатган журналист.

https://turonzamin.org/2019/05/25/abdulazizmahmudov/

Гулсара Шерматова: Демократияга мажбурлаб булмайди

Баъзилар демократия нималигини яхши тушинмасдан, гуёки Америка ёки гарб мамлакатлари уни бизнинг жамиятга мажбуран сингдиришга харакат килишяпти, деган фикрни билдирмокдалар. Уларга жавобан демокчиман:
Демократияга мажбурлаб булмайди. Уни кабул килишга кодир халклар ихтиерий равишда унинг асосий тамойилларини узлаштиришади. Бу барча сохаларда туб узгаришларни амалга оширишни талаб килувчи мураккаб ва сермехнат жараен. Демократия – нафакат Американинг, балки бутун инсониятнинг аклий ва амалий махсулидир. Унинг асосий тамойиллари кайси бир мамлакатда тулалигича хаетга тадбих килинган булса, уша мамлакат тез суръатларда ривожланишга эришади, чунки демократия тараккиетнинг инсон омилини рагбатлантириш , фукаролар хукукларини кучли химоялаш оркали ислохотларнинг самарадорлигини оширишга хизмат килади.

Аслида Демократия юнонча . demos — халк и kratos — хукумат) — яъни халкнинг иродаси, хукмига асосланган давлат бошкаруви демакдир.Унинг асосий тамойилларидан ва талабларидан бири – давлат фукаролар хукукларини «конун хамма учун баробар ва унинг олдида барча тенг» деган хулосадан келиб чикиб химоялаши керак.

Демократик жамиятда хокимиятнинг шуъбалари мустакил фаолият курсатишади, яъни хокимлар ва бошка рахбар ходимлар прокуратура, судлар билан биргаликда фукароларга зулм утказиш имкониятидан махрумдирлар. Демократик жамиятда суз эркинлиги ва аммовий ахборот воситаларининг эркинликлари кафолатланган булади,яъни улар оркали барча фукаролар рахбарият юритятган сиесат ва фаолият хакида уз фикрларини эркин баен килиш имкониятига эга буладилар. Фукаролар гурухлари эркин партиялар, касаба уюшмаларга бирлашиб, номаъкул Хукумат Карорларига карши курашиш, уларни узлаштиришга рахбариятни ундаш хукукларига эгадирлар ва бу борада митинглар ва турли оммовий тадбирлар утказишлари мумкин, албатта жамоат тартибини бузмаган холатда.

Демократик тамойилларни тадбик килиш ва уларни химоя килишнинг асосий шартлари:

1. Жамият ижтимоий- иктисодий жихатдан етарли даражада ривожланган булиши керак, акс холда ижтимоий баркарорликни саклаш муаммо булади,

2. Мулкчиликни турфа шакллари мавжуд булиб, айникса хусусий мулк ва мулкдорларнинг хукуклари катъий химояланиши даркор, чунки шундагина шахс давлатдан моддий жихатдан мустакил булади ва рахбарият фаолияти хакида эркин фикрларни баен килишга кодир булади. 3. Фукаролар юксак сиесий онг ва маданиятга эга булишлари, уларнинг турли уюшмалари фаол булишлари керак, чунки шундагина улар давлат сиесатини бошкаришда ва рахбарият фаолитини танкид килиб , уз манфаатларига йуналтиришга кодир буладилар.

Демократияни биз жуда хохласак хам хали бери кабул кила олишимиз кийин. Уни бизнинг жамиятимизга на Америка, на бошка давлатлар мажбурлаб сингдира олишади, чунки уни жорий килиш хар бир халкнинг иродаси, хохиши, машаккатли давомий мехнатининг махсули булиши мумкин, халос.

Gulsara Shirmatova

Сарвар Усмон: Зеленский қасамёд нутқини Мирзиёевдан кўчирмаганми?

Украинанинг янги президенти сифатида қасамёд келтириб бўлганидан сўнг Владимир Зеленский ирод этган нутқ матнини ўқиётиб, OzodNazar олиб борувчисининг хаёлидан сарлавҳага чиқарилган савол лип этиб ўтди ва уни бугунги суҳбатдоши, журналист Жаҳонгир Муҳаммадга берди.

Бугунги суҳбатда Зеленский ва Мирзиёевлар риторикасидаги ўхшашлик ва фарқлардан ташқари лотин ёзуви асосидаги ўзбек алифбосининг янги (балки энг сўнгги?) вариантию хорижга чиқиш паспортини олишнинг бироз енгиллашгани тўғрисида сўз бўлди.

https://www.ozodlik.org/a/ozodnazar/29956901.html

Темур Малик: Илоннинг қушлар инига ҳужумини ҳеч кўрганмисиз?

Илоннинг қушлар инига ҳужумини ҳеч кўрганмисиз? Илон қушлар инига кириб олади ва у ердан қушларнинг тухумларини бирма-бир еб чиқади. Қушлар шу пайтда илон атрофида гирдикапалак бўлишади, унинг ёнида учиб, дод-вой солишади. Тухум ичидаги тирик жон – уларнинг боласи, ўз боласини ҳимоя қилиш учун жон ҳолатда ташланишади. Аммо минг афсуски, қушлар қанча чирилламасинлар барибир фойдаси бўлмайди, илонга уларнинг кучи етмайди.

Бугунги блогерларимизни ҳам шу илон атрофида чириллаётган қушчаларга ўхшатаман. «Илонлар шарофати» билан бирма-бир қамалаётган блогерларнинг ҳимояси учун иложи борича дод соламиз, постлар ёзамиз, кимлардандир ёрдам сўраймиз. Худди шу тариқа биз аввал Акром Маликни, кейин Рустам Каримни, ҳозирда эса Саид-Абдулазиз Юсуповни бой бериб келяпмиз. Улар ҳозир қаерда, аҳволлари қандай бизга қоронғу. Қўлимиздан фақатгина мақола ёзиш, фарёд солиш, «илонлар» атрофида гирдикапалак бўлиш келади холос. Акром Маликни қамашганида, унинг «чет элдаги қора кучлар билан тил бириктиргани» маълум бўлди. Рустам Карим Президентни масхара қилган «шоввоз» бўлиб чиқди. Саид-Абдулазиз Юсупов эса «фирибгар». Хўш, кейингилари-чи? Нишонда ким қолди яна? Бу сафар блогерларга қарши қандай важлар билан «дело» очишаркин?

Энди асосий гапга ўтсам. Яқинда бир админимиз мен билан боғланди. Унинг айтиши бўйича, ўзини ДХХ ходимлари деб таништирган бир неча киши уни сўроқ қилишибди. «ФайзбоғУз» ҳақида саволлар беришибди. Турли усуллар ёрдамида қўрқитишга уринишибди. Уларнинг иддаоси бўйича, биз «Президент обрўсини тўкиш учун ҳаракат қилаётган бир кампания» эканмиз. Қизиқ, Президент обрўсини тўкишга арзигули нима иш қилиб қўйдик? Ҳижобга рухсат бермаган бизми? Болаларни масжиддан қувганлар бизми? Судда ғирромлик қилганлар бизми? Бутун дунёга Ўзбекистонни шарманда қилган ва қилаётганлар бизми? Йўқ, биз эмас. Биз фақатгина атрофимизда рўй бераётган воқеа-ҳодисаларни ёритиб бердик, холос. Ўзимиздан қўшмадик, боттириб ёзмадик. Биз ўзимизнинг ва бошқа бир қатор ўзбек блогерларининг шахсий фикрларини ёритдик. Мадомики Президент обрўси тўкилаётган экан, унда шунга яраша унинг обрўсини кўтаришга, уни халқ олдида шарманда қилмасликка ҳаракат қилишингиз керак. Хатолар устида ишлашни ўрганинглар, хатони юзингизга айтадиган инсон ҳеч қачон сизга душман бўлмайди. Биз ҳам кўпчилик қатори шу юрт фарзандларимиз, юртимиз ривожланиб кетишини ҳоҳлаймиз. «Суриш керак» идеологияси «қайтиш керак»ка ўзгаришини истаймиз. Президентнинг ўзи танқид қилинглар деб турган пайтда, нега сизлар бизнинг админимизга босим ўтказасизлар? (Қўшимчасига, бугун деярли барча админларимизга бир кишидан номаълум линк смс-хабар тариқасида юборилди. Тузоққа тушириш режаси натижа бермади.)

Ёдингизда бўлса, бундан аввал бир неча маротаба бизга ҳеч қандай босим ёки тазйиқлар бўлмаганлигини, биз бемалол ўз фаолиятимизни юритиб келаётганлигимизни айтиб, юртимизда сўз эркинлигини таъминлаш замирида олиб борилаётган ислоҳотларни олқишлагандик. Аммо бугунги нохуш янгилик кўнглимизни хира қилди. Умид қиламизки, бу шунчаки оддий бир тушунмовчилик бўлиб қолади ва бундан кейин олдингидек сўз эркинлиги тўлиқ кафолантирилади.

Темур Малик

Эркин Норсафар: Мен бор йўғи Шахс бўлишга ҳаракат қилаяпман.

Баъзида майда-чуйдаларнинг: “Бу одам театрни булғаб келган, эҳтиёт бўл, санинг тагингга ҳам сув қўяди” деганларини узоқ-узоқ (иккинчи, учинчи оғиз) дан эшитиб қоламан.
Бу гапга 5 йил давомида сабр қилиб келдим ва мусулмончилик андишаси сабаб жим юргандим, аммо орқаравотдан мен ҳақимда ҳар хил гаплар болалайвергач бугун ушбу “пост”ни қўйишга ва холислар билан Театрдаги “иш”им билан боғлиқ ҳақиқатни бўлишмоқни ихтиёр қилдим…
Қорори эса ихтиёрингизга ҳаворла! Агар ушбу сўзларим ёлғон ва туҳмат бўлса, марҳамат Сурхондарё вилоят мусиқали драма театри мени Судга беришсин!
Мен драматург сифатида Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзосиман. Ёзган 15 та драмадан 7 си саҳналаштирилган. Битта асарим кўнглимдагидек саҳналаштирилмагани учун ўзим воз кечганман.
Иккитаси, бири асар сифатида, иккинчиси спектакл сифатида (2014 ва 2018 йиллар) республика миқёсида ўтказилган театрлар фестивалида 1 – ўринни олган.
Ёзувчи сифатида 3 томлик ҳикоя ва қиссалар тўпламларим бор. Нокамтарлик бўлса-да, қаламимнинг кучига ишонаман, асарларим мени ўқувчилар ва ижодкорлар ҳузурида уялтирмайди. Ушбу асарларимни ёнимдан харажат қилиб китоб чиқаришни ор биламан. Шу боис, даври келишини кутаяпман.
2008 йилнинг май ойидан, 2015 йилнинг 1 августига қадар М. Уйғур номидаги Сурхондарё вилоят мусиқали драма театрида адабий маслаҳатчи бўлиб ишладим. Театрда “ўйин” ва кўзбўямачиликлар кўп бўлди. Раҳбариятга қарши турдим. Саҳналаштирилаётган бир нечта спектаклларни талабга жавоб бермаганлиги учун йўққа чиқардим. Театр бош режиссёри Мансур Равшанов ва театр директори Муяссар Қорақуловалар билан бир йилдан ошиқроқ вақт қаттиқ тортишдим.
Келинг, оддий далиллар билан фикрларимни асослайман:
1) Раҳматли Рисхивой ака Муҳамаджоновнинг «Ойдин» номли асарини театр бош режиссёри, Ўзбекистон санъат арбоби, 55 йиллик (стаж) тажрибага эга, 80 ёшли Мансур Равшанов қариндошлари, ёш йигитчалар (О. Муҳитдинов ва А.Жумаев) га саҳналаштирди. Спектакль жанр талабларига мутлақо жавоб бермасди. Адабий маслаҳатчи сифатида халқ ва давлат олдидаги вазифам, ҳақиқатни айтиб, театр Бадиий кенгашида ушбу спектаклни йўққа чиқардим, аммо тан олишмади.
«Эътироф-2014» да ушбу спектакль «Йилнинг энг яхши спектакли» номинацияси ғолиби бўлди.
Кўпчилик қатори мен ҳам ҳайратда эдим!
«Мана, Эркин Норсафар ўзини ақлли санайди, Республикада аҳмоқлар ўтиргани йўқ! У спектаклни «Ноль»га чиқарган бўлса, бошқалар «Йилнинг энг яхши спектакли» номинациясини беришармиди. У театрнинг душмани!» деб айюҳаннос солишди.
Бир муддат ўтиб, Тошкентдаги ижодкорлар ўртасида фестивалдаги бу каби ноҳақлик борасида норозилик пайдо бўлди.
«Маънавият ва маърифат» телеканалида Шоира Раупованинг «Премъерадан сўнг…» деб номланган кўрсатувида (2015 йил) ушбу («Ойдин») спектакли томошабин ва иштирокчилар томонидан қаттиқ танқидга учраб, йўққа чиқарилди.
Ёш режиссёрлар нима деб жавоб беришни билмай, актёрларни айблашди. Бу нотўғри гап эди. Чунки театрда жуда забардаст актёрлар борлигини ўзим эътироф этаман! (Ўша кўрсатув 3 маротоба эфирга узатилди)
2) Муҳаммад Бобоевнинг ҳазрат Баҳоуддин Нақшбандий ҳаётларига бағишланган «Оқ ёмғир» деб номланган спектакли Мансур Равшанов томонидан саҳналаштирилди.
Мен Равшановга спектакл талабга жавоб бермаслигини, уни саҳналаштирмасликни айтдим. Чунки, бу ҳам вазифамга киради. У мени эшитмай, 3 ой давомида спектаклни саҳналаштирди.
Ушбу спектаклни театр Бадий кенгашида 56 та хатосини санаб бериб, йўққа чиқардим.
(Ушбу жараён Сурхондарё вилоят телерадиокмопанияси томонидан ёзиб олинганди. Эшитишимча, бир нусхаси вилоят МХХ да сақланмоқда.)
Бу катта жанжалга айланиб кетди. Узоқ чўзилган можарога Маданият вазирлиги, «Ўзбектеатр» ИЧЧБ си, Диний идоралар ва ҳатто МХХ ҳам аралашди.
..Ниҳоят, мен ғолиб бўлдим, «Оқ ёмғир» спектакли репертуардан олиб ташланди.
Бу мен билган, сизга билдирмаётган ҳақиқатнинг юздан бири, холос.
Улар мени жамоанинг олдида ёлғончи, туҳматчи ва ғийбатчига чиқаришгани учун ҳақлигимни исботлаш, шаънимни булғалишдан сақлаш мақсадида Ўзбекистон Маданият вазирлигига, Сурхондарё вилоят ММХ га, “Ўзбектеатр” ИИЧБга, Сурхондарё вилоят Маданият ва спорт ишлари бошқармасига театрдаги кирдикорлар борасида 36 варақ хат йўлладим.
Ўша, 36 варақ хатда ҳамма-ҳаммаси батафсил ёзилган.
Вазирлик ҳам, “Ўзбектеатр” ИИЧБ ҳам, вилоят Маданият ва спорт ишлари бошқармаси ҳам эътибор беришмади. Натижада, 2015 йилнинг 1 август куни, меҳнат таътилида юрган вақтимизда ноҳақлик, турли тазйиқлар ўтказиб, ишдан кетиш ҳақимда аризамни ёздириб олишди.

Хўш, шундан кейин ҳам мен театрни булғаган бўлиб чиқаманми? Мен халқ ва мамлакат манфаатини ҳимоя қилдим. Бу-бурчим эди. Менга «Сен ўзи нима иш қилдинг» деб иддаолар қилишди. Мен ҳамма жойда вазифамни ситқидилдан бажаришга ҳаракат қиламан. Юқоридаги, театр билан боғлиқ ҳақиқат эса, фикримнинг яна бир далилий исботи. Қолгани, вазирлик ва ҳукумат вакиллари, давлат органларининг иши!
Банк тизимида ишлаб юрганимда ҳам кўп ноҳақликларга дуч келдим. Тўғри гапим учун мени у ерда ҳам сиғдиришмади. Ўша вақтда мени Банкда сиғдирмаганларнинг барчасининг кейинчалик қинғирликлари фош бўлиб, Банк тизимидан ҳайдалишди. Ҳозир бир нечтаси таксичилик қилиб, ёки у ер бу ерда майда ишлар билан кунларини ўтказиб юришибди.
Мени ҳам ҳозир бир ҳовуч нусхалар «Матбуотни булғаяпсан» деб сиғиштиришмасликка ҳаракат қилишаяпти. Менинг ягона айбим, Матбуотнинг жамиятимизда ўз ўрнига эга бўлишини истайман!
Каримов даврида Матбуот қул эди. Йўқ эди. Югурдак эди. Аммо, Муҳтарам Юртбошимиз Матбуотга катта эътибор қаратиб, унинг жамиятда ўз ўрнига эга бўлишини, мамлакат тараққиёти ва халқ фаровонлиги, маданияти ва маънавиятида ўз ўрнига эга бўлишини истаяпти.
Аммо жойлардаги раҳбарлар Матбуотни ҳали ҳануз ўз каръераси учун хизмат қиладиган югурдакка айлантиришмоқчи бўлишаяпти. Менга қарши бўлган баъзи, раҳбарлардан манфаатдор, лаганбардор журналистлар эса буни қўллаб-қувватлашаяпти.
Мен эса бунга йўл қўйишни истамайман. Сабаби, матбуотда эркинлик бўлмас экан, у жамиятдаги ўз вазифасини тўлақонли бажара олмайди! Мен Матбуотни битта-иккита «раҳбар»нинг каръераси учун эмас, Президентимиз истаётганларидек мамлакат манфаати учун хизмат қилишини истайман!
Ижтимоий тармоқда ва Матбуотда бир нечта танқидий чиқишлар қилиб, дейлик: «Ижодкорлар уйи», «Маданият ходимлари учун» қурилган уйлар, «Шеробод туман ҳокимининг қилмишлари» борасида, мажбурий обуна билан боғлиқ: Матбуот ва «Матбуот тарқатувчи»лардаги ўйинлар ва яна ҳокозолар орқали бир зўрнинг думини босиб қўйдим. Энди эса, унинг гумашталари, югурдаклари мени ёлғизлатиш, тизимдан йўқотиш учун эртаю кеч бош қотиришмоқда.
Чунки улар ўша «улуғ»идан манфаатдор!
Мен ҳам раҳбарларнинг оёғини ялаб, лаганбардорлик қилсам, жим юрардим. Атрофимда фитна ҳам бўлмасди. Ишлардан қувилиб, йиллаб ишсиз юриб, еяримга нон топа олмай қолар даражада муҳтожликни ҳам бошимдан кечирмаган бўлардим.
Одам табиатидан айро бўла олмайди! Ноҳақлик ва адолатсизликни кўрсам, қандай қилиб бошимни балолар уясига тиққанимни билмай қоламан!
Мен бор йўғи Шахс бўлишга ҳаракат қилаяпман. Талай ҳамкасабалрим сингари жимгина ҳашарот бўлиб яшашни истамайман. Фаровонликда ҳашарот бўлиб яшаганимдан кўра, ярим оч Шахс бўлиш мен учун шараф! Мен бор-йўғи, мамлакат тараққиётига нимадир иш қилиб, ўз ҳиссамни қўшни истайман.

Шу ўринда, «Театрни булғади» ва «Нима иш қилдинг, қўлингдан нима келади», деяётганлар учун яна бир гап!
Вилоят мусиқали драма театрида Фарҳод Болтаев исмли иқтидорли ва салоҳиятли актёр ва режиссёр бор! Марҳамат, Маданият вазирлиги эътибор қаратиб, шу йигит билан менга театр саҳнасини бир мартага бўшатиб берсалар, спектакль қандай саҳналаштирилишини кўрсатардик!
Маданият вазирлиги ушбу спектакль учун менга ажратадиган 10 миллиондан ортиқроқ бўлган маблағдан воз кечаман!
Бизга имконият беришсин, ишни кўрсатамиз!

Анвар Шукуров: Бўғин остидаги тарих сири

Тахминан бундан 2500 йил аввал юнон олими Геродот ўзининг машҳур Тарих китобини ёзган. Ўлкамизда дунёвий илмлар гуллаб яшнаган 10-11 –асрларда Беруний, Ибн Сино, Фаробий ва бошқа олимлар юнон олимларининг китоблари билан таниш бўлганлиги маълум. Аммо, Геродотнинг Тарих китобини улар тилган олганликларини ҳозиргача бирон манбада учратмадим. Бу китоб бизга рус истилоси орқали, рус олимларининг таржимаси орқали кириб келди.
Грек манбаларини ўрганишни рус олимлари XVII асрдаёқ бошлаб юборгандилар. Биринчилардан бўлиб Геродотнинг «Тарих»ини рус тилига таржима қилган шахс, тарихчи Андрей Лизлов эди, у рус ва Fарбий Европа тарихий манбаларидан яхши хабардор эди. Лизлов турк тили ва тарихини ҳам яхши билган. Тарихчи 1649 йилда Краковда нашр қилинган С.Старовольскийнинг «Турк қайсарининг саройи» («Двор цесаря турецкого») асарини поляк тилидан рус тилига ўгирган эди.
А.Лизлов «Скифлар тарихи» номли асарини қўлёзма шаклида 1692 йилда ёзиб тугатади. Бу асарни ёзувчи ва жамоат арбоби Н.И.Новиков 1776 йилда қисман, 1787 йилда эса тўлиқ чоп эттиради.
А.Лизлов асари бошида турклар ва татарлар скифлардан келиб чиққанлигини исботлайди. Кейинги бобларда Европа халқлари ва русларнинг скифлар авлоди бўлмиш турк ва татарлар билан муносабатлари тарихини ёритади. Геродот тарихини ўрганган мутахассис А.А.Нейхардт А.Лизлов асарларини ўқиб, уларнинг шартли эканлигини қайд этади [Нейхардт А.А., 1982, 9]. Скифлар бўйича бошқа мутахассис С.А.Семенов-Зусер эса ушбу асарнинг «Россия тарихидаги биринчи таниқли асар»лигини қайд этади [Семенов-Зусер С.А., 1947, 11].
XVIII аср бошида скифларга қизиқиш кучаяди. Айниқса, бу масала Россия императори Пётр I ни қизиқтиради. У славянларнинг келиб чиқиш тарихини яратиш учун олмон олими Г.В.Лейбницга мурожаат қилади. У эса 1708 йилда императорга ёзган хатларининг бирида «мен сарматлар деганда славян қабилаларининг аждодларини тушунаман, кейинчалик бу сўз славян ва славлар номи билан танилганлар»,-дейди [Лейбниц Г.В., 1873, 211].
Скиф-сарматлар масаласини ўрганиш учун 1725 йилда Петербург фанлар Академиясига Германиядан Готлиб Зигфрид Байер чақирилади. Унинг хулосаси шундай: скифлар – Осиёдан келган халқлар; славянлар – автохтон халқ, шунинг учун скифлар славян эмас. Унинг фикрича скифларнинг авлоди финлар, ливлар ва эстлардир [Нейхардт А.А.,1982, 12]. Бу ерда қизиқ бир ҳолат бор. Мисол учун Готлиб Байер сўзлари аслида туркий сўзлардир. Олим ўзининг ҳам исми ва фамилияси скифча эканлигини билганмикан?
XVIII аср рус тарихчиси В.Н.Татишев скиф сўзини йиғма (жамланма) ном деб ҳисоблайди. Унинг фикрича скифлар жумласига славянлар, сарматлар, турклар, мўғуллар, Германлар, Эрон ва Хитойлар киради. Европаликлар 13-асрдан бошлаб скиф сўзи ўрнига татар сўзини ишлата бошлаганлар [Татищев В.Н., 1962, 232-233].
М.В.Ломоносов эса скифлардан финлар, сарматлардан славянлар тарқалганлигини қайд этади [Нейхардт А.А., 1982, 17-18].
Рус олимлари А.Лизлов, В.Н.Татишев ва бошқалардан ташқари ғарб олимлари ҳам аввал шу фикрда бўлганлар. XIX асрда инглиз олими В.Митфорд «Дунёда шундай жойлар борки, у ердаги аҳоли бошқалардан урф-одати ва ҳаёт тарзи билан кескин ажралиб туради. Бу халқни греклар скит, замондошлар эса татарлар дейишади»-дейди. [Митфорд В., 1838, 419]. Шуни ҳам қайд этиш керакки, ўша пайтда европаликлар татар деганда – шарқдаги барча халқларни, асосан, мусулмон туркларни тушунганлар.
XIX аср ўрталарида рус тарихчилари ва географлари скифларнинг туркийлигини шубҳага олмаганлар. Масалан, Р.Латама 1854 йилда рус география жамияти Хабарномаси (Вестник)да шундай ёзган: «Ҳозирги пайтда скифларнинг туркийлигини исботлаш учун … махсус далиллар талаб қилинмайди» [Латама Р., 1854, 45].
XVIII аср охирида скифлар тарихи билан Н.М.Карамзин ҳам қизиқиб қолади ва хулосада у Геродот даврида Европа ва Осиёнинг баъзи халқлари скифлар ва сарматлар деган йиғма этноним билан аталганликлари ҳақидаги тўхтамга келади [Карамзин Н.М., 1818, 5-12].
XIX асрда ўтказилган археологик қазишма ишларидан маълум бўладики, Геродот ва бошқа юнон олимлари Европа ва Осиё тарихини тўғри ёритганлар. Шунинг учун ҳам рус зиёлилари Геродот ва бошқа юнон тарихчиларининг асарларини рус тилига таржима қилиб, чоп этиш ишларини кечиктирмаганлар. Ўлка тарихини ўрганиш учун кенг имкониятлар яратганлар.
Илгари, Вильно ва Қозон университетларида дарс берган академик Э.И.Эйхвальд Геродотнинг «Тарих»и бўйича тадқиқот, изланишлар олиб боради ва ундаги маълумотлар орқали славянлар, финлар, турк ва мўғуллар тарихини тиклашга уринади. У скифлар битта халқ эмаслигини, скифлар деганда ҳозир ҳам ўша ҳудудда яшовчи халқлар тушунилганлиги ҳақида хулосага келади [Эйхвальд Э.И., 1838, т. 27].
XIX аср бошларида қатор халқлар тарихи муаммолари билан шуғулланган П.Ф.Сум: «– скифлар, сарматлар, аланлар ўрнига кейинчалик турк қабиласи бўлган хунлар келганлар, сармат сўзи, туркча сар – «сариқ» сўзидан келиб чиққан бўлиб, сариқ одамлар маъносини беради»-дейди [Сум П.Ф., 1846, 3, 15]. Олмон тарихчиси Б.Г.Нибур скифларни мўғуллар деб ҳисоблайди ва туркларни ҳам улар таркибига киритади [Нибур Б.Г., 1847]. Асрнинг иккинчи ярмида, яъни 1870 йилда А.Д.Мордтман Лейпциг шаҳрида миххатлар бўйича олиб борган тадқиқотларини эълон қилади ва скифлар турк тилида сўзлашганликларини қайд этиб, бу тил ўша пайтда (Геродот даврида -А.Ш.) Ўрол-олтой тил оиласидан ажралиш жараёнини бошдан кечираётганлигини айтади [Мордтман А.Д., 1870, 66-77].
К.Цейсснинг 1837 йилда эълон қилинган тадқиқотлари скифлар тарихида янги босқич бошланганидан дарак беради. У илк бор, скифларни эроний тилда сўзлашувчи қабилалар таркибига киритади. Унинг тахминича, диний, географик жойлашув ва скиф ҳамда форсий тиллардаги бир хилликлар шундай хулосага келишига сабаб бўлган [Доватур А.И.,…, 1982, 47].
Бошқа олмон олими К.Нойманн эса айнан диний ва тиллар уйғунлигидан келиб чиқиб, скифлар – туркийлар, сарматлар эса славянлар эканлигини қайд этади [Доватур А.И.,…, 1982, 50].
П.И.Шафарик скифлар туркларни ўз таркибига олувчи мўғуллар; сарматлар эса форслар; будин ва неврларни славянлар деб ҳисоблайди [Шафарик П.И., 1948; Доватур А.И.,…, 1982, 48].
XIX аср 60-йилларида К. Мюлленхофф скиф ва сармат сўзларини ҳинд-европа тиллари нуқтаи-назаридан ўрганиб чиқиб, скифлар асосан эроний тилларда сўзлашувчилар бўлиб, улар Эрондан анча шимолда ҳам яшаганликларини, жумладан, шулардан бири осетинлар эканлиги ҳақида хулосага келади [Доватур А.И.,…, 1982, 53].
К.Мюлленхоффдан кейин скиф-эрон назарияси кўпчилик тарихчилар ва лингвистларнинг эътиборини тортадики, улар бу назарияни кучайтириш учун турли-туман қўшимча ҳужжатлар топа бошлайдилар. Ушбу назариянинг ўзига тортадиган жозибаси шундан иборат эдики, у орқали ҳинд-европа халқлари келиб чиққан ота юртларини кенгайтириш имкониятига эга бўлаётгандилар. Бу йўналиш олимларининг бошқалардан ажралиб турадиган томони, улар бошқача фикрловчиларга нисбатан ўта жипсликда ҳужум уюштирар, айри фикрловчиларни ўта қаттиқ танқид қилишар, уларни «майдакаш, саводсиз олимлар»-дейишарди ва бу билан ўзларининг назарияларидаги далилларнинг кучсизлигини билдириб қўйишарди.
Танқидларга қарамай, скиф ва сарматлар туркийлар эканлигини исботламоқчи бўлганлар ўша пайтларда ҳам топиларди. Баъзида бундай олимлар миллати турк бўлмаган олимлар ичидан ҳам чиқиб қоларди. Масалан, 1904 йилда О.Франке Хитой манбаларининг Ўрта Осиё скифларини аниқлашда тутган ўрни билан боғлиқ китобини эълон қилади [Дурмуш, 1993, 17].
Унинг қайд этишича, хитой манбаларида ўрта осиёлик скифлар икки номда: саи ва сак этнонимларида учрайди. Олим «саи» дегани, хитой тилида «саки»ни билдиради, деган фикрни илгари суради. Яъни «саи ванг» дегани – «шоҳ саклар» деганидир [Дурмуш, 1993, 27-28] (Қадимги Хитой манбаларида ҳам «шоҳлар авлоди» ҳақида фикр бўлганига эътибор беринг).
Археологик қазишма ишлари натижасида Дунайдан бошлаб, Хитойнинг Fарбий чегарасига қадар ерларда скифлар (саклар, саилар, ишгузлар) яшаганликлари аниқланган.
Устоз М.Закиевнинг фикрига кўра, скид (скиф) этноними эрамиздан олдинги III асрдан бошлаб, ўз ўрнини Геродот тилга олмаган сармат, кейинчалик савромат сўзига, савромат сўзи ўз навбатида эрамиздан олдинги I асрда алан ва ас сўзларига ўз ўрнини бўшатади.
Шуниси қизиқарлики, скифлар тарихи билан шуғулланган туркшунослар бу манбаларни лингвистик, мифологик, этнологик нуқтаи-назардан ўрганиш жараёнида скифлар ва сарматларнинг турк тилида сўзлашганликларини аниқлаганлар.
Масалан, 1880 йилда венгер туркшуноси Геза Куун «Куманикус Кодекси» асарида скифларнинг туркийзабонликларини рад этиб бўлмас далиллар билан исботлаб беради [Куун, 1881, LVII-LVIII].
Хасан Ато Абуший ҳам скифларнинг туркийзабонлигини ишонч билан исботлайди. У 1909 йилда «Туркий қавмлар тарихи» асарини ёзади [Габаши Х.Г., 1909, 54].
Таниқли татар тарихчиси Ходи Атласи «Сибир тарихи» китобида қадимги юнонлар тилга олган Скифия ҳамда эронликлар қайд этган Турон, ҳозирги Туркистонга тўғри келиши ҳақида хулосага келади (Х.Атласи., 1993,21).
Ўз вақтида, Франциянинг Сорбонна университетини битирган, Европанинг асосий тилларини яхши билган турк ва татар олими Садри Мақсуди Арсал ҳам скифларнинг асосий қисми туркий тилда сўзлашганлигига эътибор қаратади.[Арсал, 1930, 8].
Туркийларнинг машҳур тарихчиси Заки Валиди Тўғон ҳам ўз тадқиқотлари хулосасида юқоридагига ўхшаш фикрни илгари суради. [Валиди А.-З., 1981, 34].
Садри Мақсуди Арсалнинг қизи кўпгина роман, герман ва турк тиллари билимдони Адила Айда қадимги Римда яшаган этрускларнинг туркийлигини исботлаб, бу борада турк тарихчиларининг жаҳон Конгрессида маъруза қилади. [Адиля Айда, 1979, 287-292].
Совет Иттифоқидаги расмий тарихий фан скифлар-саклар –сарматларни эроний тилда сўзлашувчилар деб ҳисоблашига қарамай, баъзи туркшунослар жасорат ила скифларнинг туркийзабонлигини айтишган. Масалан, қозоқ олимларидан А.С.Аманжолов, О.Сулаймонов, К.А.Акишевлар скифлар қозоқларнинг аждоди эканлигини баралла айтганлар [Аманжолов А.С., 1971; Сулейменов О., 1975; Акишев К.А., 1978].
Қозоқ олимларининг бу асарлари ичида Ўлжас Сулаймоновнинг «АЗиЯ» асари жуда катта шов-шувларга сабабчи бўлган. Муаллиф унинг ўзбек атамаси келиб чиқиши ҳақидаги фикрини кескин равишда рад этиш билан биргаликда, унинг асари Марказий Осиё туркийлари тарихини ўрганиш учун ўша «метин панжара»ларни синдиришда катта аҳамият касб этганини қайд этади.
Кавказшунос олимлар И.М.Мизиев ва К.Т.Лайпановлар 1986 йилда скиф-сармат ва аланларнинг асосий таркиби туркийзабон эканликларини лингвистик, археологик, этнологик маълумотлар таҳлили асосида исботлаб берганлар [Мизиев И.М., 1986, 35-56, 123-138; Мизиев И.М., 1990, 51-72; Лайпанов К.Т., Мизиев И.М., 1993, 45-86].
1993 йилда турк олими И. Дурмуш «Скитлар. Сакалар» («Skitler. Sakalar») номли монографиясини эълон қилади. Олим ўз асарида скифларга оид лингвистик, археологик, этнологик маълумотларни таҳлил қилади ва скифлар (саклар)нинг туркий тилда сўзлашганликларини рад этиб бўлмайдиган далиллар билан исботлаб беради [Дурмуш И., 1993].
Булғор татарлари этник илдизини ўрганиш борасида М.Закиев ҳам скиф-сарматлар масаласи билан тўқнаш келади ва бу ҳақда «Татар халқининг скиф-сармат илдизлари» номли мақола ёзади [Закиев М., 1995а, 37-58].
Кейинги пайтларда скиф-эроний назарияни рад этиб, скиф-турк концепциясини ёқловчи асарлар кўпаймоқда. Шулар жумласига Фиридун Агаси ўғлининг лингвистик таҳлилларга асосланган асарларини мисол тариқасида келтириш мумкин [Фиридун Агасыоглу, 2000, 77-133].
Юқорида М.Закиевнинг асарларидаги парчалар таржимасидан кўрганимиздек, скифлар, саклар, сарматлар ва бошқа исмлар ҳақидаги баҳс-мунозаралар 200 йиллардан буён давом этиб келмоқда.
Скитларни эронийлар дегувчи эроншунос олим, филология фанлари доктори В.И.Абаев (осетин тилида – Абайты Иваны фырт Васо; 2 (15) декабрь Грузия — 12 марта 2001, Москва) нинг фикрича, Таргитай сўзи форсча ДАРFА (мангу ёки ўткир) ва ТАВА (куч, қувват) сўзларидан ташкил топган. [Абаев В.И., 1949, 163; Миллер Вс., 1887, 127].
Таргитайнинг катта ўғлининг исми – Липоксай сўзини В.И.Абаев олмон олими М. Фасмернинг фикрига асосланиб: «унинг иккинчи қисмини ксая/хсай сўзи» дейди, «унинг маъноси – нур таратиш, ялтираш, ҳукмронлик қилиш; осетинча эса «княгиня», «тонг» маъносини англатишини айтади. Унинг фикрича, сўзнинг биринчи қисми номаълум, балки эронча ХОРСЕД қуёш сўзидан олинган бўлиши эҳтимол»,- дейди.
Таргитайнинг иккинчи ўғлининг исми профессор В.И.Абаев фикрича, Арпоксайдаги биринчи уч ҳарф «апр» бўлиб, ундаги «ап» эронча ўзакда «сув» ва осетинча «ра», арф «чуқур», апра «сув чуқурлиги»; хсая – шоҳ; апра-хсая «сув шоҳи» [Абаев В.И., 1949, 189].
Таргитайнинг учинчи ўғли Колоксай ҳақида немис олими М. Фасмер ва Абаевларнинг фикрича Колаксай сўзининг иккинчи қисмидаги Хсай – «ярқираш, ҳокимлик қилиш», осетин тилида «хсарт» – «жасорат», хсиня – княгиня, хсед- тонг ва ҳоказо. Сўзнинг биринчи қисми «Кол», балки қадимги эрончасига хвар-хшаита «қуёш»дир [Абаев В.И., 1949, 189].
Скиф-эрон назариётчилари баъзан бу сўзни форсча Сколахшай дейишиб, Колоксойни скол (сколот)/скифлар – форс шоҳлари қабиласи бошлиғи дейишади [Доватур А.И., 1982, 207—208].
М.Закиев эса қуйидагича фикр юритади: турк тили этимологияси бўйича Колоксай, қўли- оқ-сой «қўллари оқ, муқаддас қабила» ёки иккинчи фараз «кола»-қалъа-шаҳар-пойтахтни англатиб, бу сўз ўшанда арабчадан олинган бўлиши мумкин.
Устоз М.Закиевнинг Таргитай сўзи бўйича хулосаси қуйидагича:
Устоз М.Закиевнинг Таргитай сўзи бўйича хулосаси қуйидагича:
Таргитайдаги «тарги» ёки «тариқ» ва «сой» – «той» яъники қадимги турк тилидаги «уруғ», «қабила» маъносини ифодалайди. Яъни, Таргитай сўзи туркий тилда «Тариқчилар уруғи» ёки «деҳқонлар уруғи бошлиғи» маъносини англатади.
Академик М.Закиев Липоксайни: «Лип» – қадимги форс тилидан чегара, «ок» – оқ, олийжаноб, бой; «сой»-олдинги хулоса каби қабила, уруғ номи бўлиб, Чегарани қўриқловчи қабила маъносини беради».
М.Закиевнинг Таргитайнинг иккинчи ўғли Арпаксай ҳақидаги фикрича, бу ерда Арпа – дон экини, оқсой – муқаддас уруғ, олийжаноб уруғ. Туркий этимология бўйича Арпаксай «деҳқонлар қабиласи бошлиғи».
Таргитайнинг учинчи ўғли Колоксай бўйича М.Закиев фикри: турк тили этимологияси бўйича Колоксай, қўли- оқ-сой «қўллари оқ, муқаддас қабила» ёки иккинчи фараз «кола»-қалъа-шаҳар-пойтахтни англатиб, бу сўз ўшанда арабчадан олинган бўлиши мумкин.

М.Закиев Скиф сўзи бўйича қуйидагича фикр билдиради:
Бу сўз Скиде –искид–искуз–Ишгуз [Закиев М.З., 1995, 23, 40—41]. Яъни М.Закиевнинг фикрига кўра: Ашгуз – Ишгуз – Искуз – Искид – Скид – Скит- Скиф (русчасига). Чунки, руслар Тракияни – Фракия, Тиссагетни – Фиссагет ва ҳоказо дейишади. Геродот Тракия (Фракия)да энг яхши қабила сифатида гетларни тилга олади (Геродот «Тарих» IV, 93).
Кўриб турганимиздек иккала совет кейинчали Россиялик В.И.Абаевнинг ва Татаристонлик М.Закиевнинг фикрларида тахмин унсурлари мавжуд.
Мен бу бешала сўздаги тахмин унсурини камайтиришга, алқисса йўққа чиқаришга уриниб кўраман.
Агар биз В.И.Абаевнинг фикрига биноан Таргитай сўзини ДАРFАТАВА деб олсак, мўғул тилидаги ДОРУFА сўзи қачонлардир Ҳоким маъносида ишлатилганлиги тарихан маълум бўлиб, бу сўзнинг форсча илдизига шубҳа уйғонади. Тарғитой қаерда-ю, Дарғатава қаерда?
М.Закиевнинг фикридан келиб чиқадиган бўлсак, Таргитай яшаган скифлар юрти аҳолиси Геродот даврида ҳам асосан кўчманчи бўлган.
Геродот “Тарих” IV китоби 7-бобида шундай дейди: “…скифлар мамлакати (Дашти қипчоқ–А.Ш.) қадимда кимсасиз бўлиб, дастлабки инсон Тарғитой бўлган” (“Қадимги тарихчилар Ўрта Осиё ҳақида”YURIST-MEDIA MARKAZI” Тошкент-2008 йил 8-бет).
Демак, Геродот айтаётган скитларнинг бобоси Таргитай бу ерга, яъни Дашти Қипчоққа Доронинг эрамиздан олдинги 514-йилдаги юришидан ҳам минг йил аввал келган!
Геродот дашти қипчоқликлардан Тарғитойнинг Дашти қипчоққв қачон келганлигини сўраб шу хулосага келяпти. Аслида Дашти қипчоқ аҳолиси Геродотга «Тарғитойнинг Дашти қипчоққа келганлигига (Геродот даврида) 2300 йил бўлди» дейиши керак эди. Аммо, бундай демаганлар. Чунки, улар саноқда адашганлар.
Абулғози ҳам, Геродот фикрини тасдиқлаб, Дашти қипчоқдаги биринчи одам Қипчоқ эканлигини айтяпти. Аммо, Абулғозида аниқ сана бор. Қипчоқнинг Дашти қипчоққа келиши билан Чингизхон даври оралиғи 4000 йил. Мана ўша маълумот:
«Ўғуз хоннинг замонидин Чингизхон замониғача Тин ва Атил ва Ёйиқ, бу уч сувнинг ёқасинда қипчоқдин ўзга эл йўқ эрди. Тўрт минг йилғача ул ерларда ўлтурдилар. Анинг учун ул ерларни Дашти Қипчоқ дерлар» (Абулғозий «Шажараи турк» Т.-1994 йил «Чўлпон» нашриёти 22-бет).
Геродот замонида Дашти қипчоқдаги скитлар юртига Дунай дарёси орқали бостириб келган Дорога макр ишлатиб, унинг армиясини толиқтириш учун турли-туман жойларга Ўғузхоннинг навкари Қангли ўйлаб топган аравада хотин-халажи-ю, бола-чақасини миндириб қочиб юрган Идантирс, кўчманчи эди. У қочиб кетатуриб, Доро отлари учун озуқа бўлмасин деган маънода даштдаги ўтларни ҳам ёқиб юборар эди. Скитлар бошлиғи Идантирс Волга бўйигача қочиб, Доро армиясини ҳолдан тойдиради. Очиқ жанг қилмай қочиб юрган Идантирсни қўрқоқликда айблаб, тўхташга мажбур қилиш учун Доро унга «нега мендан қочиб юрибсан?»-деган маънода хат юборади. Шунда скитлар подшоси Идантирс «мен сендан қочаётганим йўқ. Аввал, қандай яшаётган бўлсам, худди шу тарзда яшаяпман. Менинг муқим уй-жойим, яшаш манзилиб йўқки уни қўриқласам. Агар сен мен билан жанг қилмоқчи бўлсанг, менинг ота-боболарим кўмилган мозорларни топиб уни бузишга уриниб кўр. Шунда менинг жанг қилиш, қилмаслигимни биласан»-дейди. Мана шу эпизоднинг ўзиям Скитлар деҳқончилик қилмаганлигини билдиради. Чунки, деҳқончилик эса ўтроқ ҳаётни талаб қилади.
Шунинг учун М.Закиевнинг Таргитай – «Деҳқонлар отаси» деган маънони ифодаловчи далилларини ҳам инобатга олиб бўлмайди.
Баҳодирхон билан Геродот келтираётган маълумотлар йиллар бўйича 1300 йилга фарқ қилаётган бўлса-да, Тарғитай бу ерларга бошқа юртдан келганлиги маълум бўлмоқда.
В.И.Абаев ва М.Закиевлар Таргитай, Липоксай, Арпаксай, Колоксай сўзлари этимологиясини топишда туркий тил ва туркий менталитетнинг бир жиҳатини эътибордан қочиришаяпти.
Туркий тиллар ўзакларнинг елимланишидан иборат бўлиб, ҳар бир ўзак алоҳида маъно бериши, улар алоҳида ишлатилиши ҳам мумкинлигини биринчи бобда айтиб ўтдик. В.И.Абаев эрон (форс)шунос бўлганлиги учун уни тушунса бўлади, аммо М.Закиев жуда катта туркшунос олим.
Икки юз йилдан буён тарихчи олимлар бўғин тагида қанчалик катта тарих ётганини билишса эди!!!
Туркий тилнинг мана шу хусусиятини инобатга олсак, Геродотнинг Тарих китобидаги асосий қаҳрамонлардан бири бўлган Таргитай, Липоксай, Колоксай сўзларининг қуйидагича ечимига дуч келамиз:
1. Тар-Гит-Ай;
2. Лип – Окс – Ай;
3. Арп- Окс – Ай;
4. Кол – Окс – Ай.
Бу сўзлардаги ўзакларни шарҳлашга ўтамиз.
Таргитай сўзидаги «Тар» – Турк, Тангри сўзлари бўлиши мумкин. Бироқ бошқа вариант бор. Тар – бу ҳозирги тилимиздаги Тор. 4800 йил аввал унинг шакли Тар бўлган ва бу сўз ҳозирги Ипни билдиради.
Бу ип кўчманчи учун жуда аҳамиятли, муҳим сўз. Бу Тар камоннинг тори. Камон эса кўчманчининг энг муҳим қуроли. Тар бу аравани отга бойлайдиган восита. Арава эса кўчманчининг уйи, аёли, болалари. Тар қанчалик мустаҳкам бўлса кўчманчини душман ҳамласидан сақлайди, аравадаги болаларини эса кўчиб яшашини таъминлайди.
ТарХон – дейишди Миср пирамидасидан чиққан кўйлак номини.
Тархон дегани туркий давлатда Олий мансаб бўлиб, Хонга энг яқин киши дегани ҳам. Темучин (Чингизхон)ни Ўнгхон ҳужумидан огоҳ қилган ёш йигитларга тархон унвони берилади. Бу унвоннинг қандай улуғ эканлигини Мирзо Улуғбек «Тўрт улус тарихи» асарида шундай келтиради:
«Ўнгхон томонидан қасд қилинганидан огоҳ қилган икки гўдакни тархон қилдилар.
Тархон шундай одамки, барча жарималардан озод ва эркин, қай лашкарда бўлмасин, қандай ўлжани қўлга киритмасин, ҳеч ким ундан бирор нарса ола олмайди, унга тегишли бўлади ва буюрдики, қачон хоҳласа даргоҳга ижозатсиз ва дастурсиз кира олур. Тўққиз бор гуноҳ улардан содир бўлганда ҳам бирор киши уни Жазо бера олмайди. Яна тайинладики, унинг нажодидан тўққиз авлод бошқа таклифлардан эминдирлар. Назм (мазмуни):
Оқил ва хуш юлдузли икки ўғил душман макридан хабар бердилар. Шундай фармон бердики, тўққиз пуштигача бўлганларнинг гуноҳидан ўтарлар бизнинг одамлар, бизнинг жойда турғун бўлурлар.
Ҳозирги давр тархонлари уларнинг наслидандир. Тар-хонларнинг кўпчилиги бодой қавмидан. Чиғатой улусидаги тархонлар Қишлиқ наслидандир».
Таргитайдаги Гит эса туркий тилда Ўғузлар маъносини беради. Мисол учун туркий уруғ ҳисобланмиш «Манғит» сўзида бу сўз Ғит шаклида турибди. Ай эса – одам, киши маъносида.
Шунинг учун ТарГитАй сўзи Ўғузга яқин, боғланган шахс маъносини беради. Қизиқарли томони шундаки Абулғозийга кўра Қипчоқ ҳам Ўғузхонннинг асранди ўғли. Яъники, унинг Хон наслидан бўлмаса-да Ўғузхонга тегишли киши эканлигини кўрсатиб турибди. Шунинг учун Геродотнинг асари орқали Дашти Қипчоққа келган биринчи шоҳнинг исми Таргитай бўлганлигини англашимиз мумкин.
Арпоксайдаги Арп, аслида туркийча Алп Эр бўлиб, кейинчалик Арп бўлиб кетганлиги мантиқан тўғри.
Липоксайдаги Лип эса туркий тилда Учқун, нурнинг бир бўлагини англатади.
Колоксайдаги Кол. Бу туркийча «Қол» бўлиб, ҳозирги қолмоқлар айнанн Колоксай авлодидир. Европадаги Узбекча иккинчи “КОЛ” – QOL сузи узагидан бутун дунёда куйидаги сузлар ташкил топиб, таркалиб кетган:
Лотинча сўзлар
КОЛЛЕГИАЛ, КОЛЛЕГИАЛЛИК, КОЛЛЕГИЯ, КОЛЛЕКТИВ, КОЛЛЕКТОР, КОЛЛЕКЦИЯ, КОЛЛЕКЦИЯЧИ, КОЛЛИЗИЯ, КОЛЛОКВИУМ, [лот. colloquium – узаро сухбат], КОЛОНИСТ, КОЛОНИЯ, [Грекча сузлар КОЛЛОДИЙ, Французча сўзлар
КОЛОНКА , КОЛЛЕКЦИОНЕР, КОЛОННА, КОЛЛЕКТИВ, КОЛЛЕКТИВИЗМ, КОЛЛАЖ, КОЛЕНКОР, КОЛЛЕЖ, Итальянча суз КОЛОРИТ, Немисча сузлар: КОЛОНТИТУЛ, КОЛБА, КОЛОНЦИФРА, Колония ва ҳоказо, туркийдаги Қолмоқ уруғи номи ва бошқаларда бу номни учратамиз. Аммо европаликлар тилидаги Коллекция сўзи айнан Колоксайнинг бироз емирилган шаклидир.

Анвар Шукуров