Olim Ko’hkan

olimkAfg’onistonda o’zbek tilining o’tmishi va bugungi ahvoli

O’chmas izlar

Ta’rixdan ma’lum bo’lishicha Afg’oniston turki xalqlarning qadimi ve ta’rixi vatani. Afg’oniston degan siyosi – gio’grafik hudud o’rtaga kelmasdan oldin bu yurtda turki sulolalar birin-ketin ho’km surganlar. miloddan oldin ko’shonilar ve undan keiyn yaftalilar/haftolitlar saltanat qurib, buyuk madaniyat yaratib o’zlaridan o’chmas iz qoldirishgan. shunindek Ratbelshohlar, Kobulshohlar, Qarluqshohlar, G’azavilar, Saljuqilar, Mug’ullar, Temurilar, Bobur ve uning avlodalari, Shaybonilar, Afshorilar, Ashtarxonilar ve nihoyat janubi Turkiston o’zbek xonliklari(Xulm xonligi, Balx xonligi, Oqcha xonligi, Sarpul xonligi, Shibirg’on xonligi, Andxui xonligi ve Maymana xonligi)siyosi sulolalar sifatida hukmronlik qilib keldilar.

Ivrilishlardagi o’zlik

Hozirgi kundaham Afg’oniston aholisining salmoqli qismini kelib chiqishi turki xalqlarga mansub bo’lgan aholi jumladan: o’zbeklar, turkmanlar, qirg’izlar, qarluqlar, afshorlar, qizilboshlar, aymoqlar, hazoralar, temurilar, shaybonilar; shuningdek Afg’onlashgan turki qaumlar: G’o’ri, Firo’zko’hi, jamshedi, toimani, xalaj ve boshqalar tashkil etadi. ushbu etnik guruhlardan oxirgilari turli siyosi ve ijtimoiy omillar sabab o’tgan davrlarda o’z tillarini yuqotib pashtu ve fars tillarida so’zlashishga majbur bo’lganlar. bular orasidan faqatg o’zbeklar, turkmanlar hamda qirg’izlar o’z tillarida gapiraolish ve bir qadar yozishni saqlab qolishgan. misol uchun G’o’rband turklarining eng katta qismi o’z ona tillarini allaqachon yuqotib bo’lganlar. qolganlari ham bu jarayonni o’z boshidan o’tab kelmoqda. boshqa tomondan tillarini butunlai yuqotgan qaum sifatida hazoralarni yaqqol misol qilib ko’rsatib o’tish mumkin. bugungi kunda ular o’zlariga xos lahjada fors/dari tilida so’zlashadilar. hazora lahjasida, sezilarli miqdorda turki/mug’ulcha so’zlar saqlanib qolgan. Continue reading

Бугуннинг гаплари

BLAKEЗўравон мафкура

Марказий Осиё осойишталиги учун асосий таҳдид ташқаридан эмас, ички муаммолардан келади. АҚШ Давлат котибининг Жанубий ва Марказий Осиё масалалари бўйича ёрдамчиси Роберт Блейк Вашингтонда ўтказилган халқаро анжуманда ана шундай мулоҳаза билдирди.

Жума куни якунланган халқаро анжуманда Марказий Осиё хавфсизлиги ва барқарорлиги у ерда инсон ҳуқуқлари, демократия ҳамда иқтисодий эркинликларга оид муаммоларнинг ҳал этилишига боғлиқ экани таъкидланди.

2014 йилда Афғонистондаги жанговар ҳаракатларнинг расман тугатилиб, халқаро кучларнинг мамлакатдан олиб чиқиб кетилиши ортидан минтақада экстремистлар яна бош кўтариши ва хавфсизликка таҳдидлар кучайиши борасида хавотирлар илгари сурилган.

Вашингтондаги анжуманда сўз олган АҚШ Давлат котибининг ёрдамчиси Роберт Блэйк бу хавотирлар ўринсиз эканини қайд этди.

Жаноб Блэйк фикрича, Афғонистон шимолида фаолият доирасини кенгайтиришга уринаётган Ўзбекистон исломий ҳаракати каби қуролли гуруҳлар таркибида ўнлаб, балки юзлаб аскар бўлиши мумкин, лекин минглаб эмас.

– Уларнинг зўравон мафкурасини Марказий Осиёдаги аксарият аҳоли рад этиши тайин, – деди Роберт Блэйк. Continue reading

Мухтор Худойқулов

muxtorakaМустақиллик йиллари журналистикаси ва журналистларининг устози

Таниқли олим Мухтор Худойқулов 1936 йили Фарғона вилоятининг Риштон тумани Жалойир қишлоғида туғилган.

“Қишлоғимиз район марказидан анча узоқ, хилватгина, сўлим бир гўша эди. Олдидан катта Фарғона канали ўтган. Шу каналнинг қурилишини ҳам биламан, жуда кичкина бола эдим. Эс-эс эслайман, қандай одамлар, сувлар қандай келганини…Ундан кейин уруш йиллари, Иккинчи Жаҳон Уруши, дейилади ҳозир бизда, акам билан бирга мактабга бориб ўқирдик. Ҳамма синфларни битта қилиб ўқитишарди. Ёшлигимиз шундай ўтган. Шу Фарғона канали бўйларида мол-қўй боқиб юриб, қўлимизга қанақа китоб тушса, ўқирдик-да. Қанақа китоблар ўқимаганмиз, нималарни орзу қилмаганмиз. Китоб бизнинг доимий ҳамроҳимиз, биз учун бир мўъжиза, бизни дунё билан боғловчи бир восита эди”, дея эслайди устоз Худойқуловнинг ўзи.

Мухтор Худойқулов 1954-1959 йиллар Тошкент давлат университетининг журналистика бўлимида таҳсил олган.

“1959 йил олийгоҳни битирдик. Унгача амалиётга бориб, ўша ерда ёшлар газеталаридан бирида ишлай бошладим. Кейин республика марказий газетаси “Қизил Ўзбекистон” дейиларди ўша пайтда, кейин “Совет Ўзбекистони” бўлди, шунда фаолият олиб бордим. Ундан кейин “Муштум” журналида бир неча йиллар меҳнат қилдим”, дейди у.

Мухтор Худойқулов журналистик фаолият билан бир қаторда адабий ижод билан шуғулланади. Continue reading

“Туронзамин” почтасидан

adabiyotД О М Л А

( Ҳикоя )

Тут пишган кезлар.Осмон оқариши билан беш-олти туёқни олдимга солиб,далага ҳайдайман.Ўт-ўланни нами қочмай едирган дуруст.

Қуёш кўтарилишига ҳали бирон соат бор.Шу пайт ҳаддан ташқари жимликни тут шохининг шиғиллаб сидирилиши,кейин “хаҳ тўкилмагур” деган товуш бузди.Ўша томонга қарадим.У киши қишлоқнинг энг зиёли одами,умри ўқитувчилик билан ўтган Ҳалим домла эди.У пишган тутларни бир кафт-бир кафт териб ерди. Қараганимни сезиб,”Қалайсиз, ўғлим?”деди. Бировни “сен”демаган бу одамга жилмайиб бош ирғадим.Сўнг ўйлана бошладим. “Каллаи саҳарлаб тут ейиш шартмиди”Эт жунжикиб турганда муздай мева ёқармикин?”

Аммо Ҳалим домла ҳар бир тутни авайлаб узар, йирик-йирикларини роса томоша қилиб,кейин оғзига солар эди.

Чорак соат тут еди,мен эса уни хотини ўтгандан кейинги ўн йиллик умрини,энг оғири, бефарзандлигини ўйладим.

Фурсат ўтиб доғли кўйлагидан хижолат тортиб ёнимга чўкди.

– Домала яхшимисиз?

– Шукур,ўзингиз-чи, чарчамадингизми?

Овози ҳам беозор бу инсонга кулиб жавоб бердим.

Домла анча муддат тек ўтирди- гапирмади ҳам, қимирламади ҳам. Ул-бул нарсани сўрай дедиму хаёлини бузгим келмади. У қотма елкаларини бир учирди-да, сўнг гапирди. Continue reading

Туркия

erdughanЭрдўғон намойишларини тезликда тўхтатишни талаб қилди

Туркия Бош вазири Ражаб Тойиб Эрдўғон мамлакатни қамраб олган аксилҳукумат намойишларини тезликда тўхтатишни талаб қилган.

Шимолий Африкага тўрт кунлик сафаридан қайтган жаноб Эрдўғон Истанбул аэропортида тарафдорлари олдида чиқиш қиларкан, намойишлар қонун доирасидан чиқиб, вандализм кўринишини олганини айтган.
Яна ушбу мавзуга оид

Бир ҳафта олдин Истанбулдаги Геза истироҳат боғининг бузилишига қарши бошланган тинч намойишлар, полициянинг зўравонлиги туфайли бутун мамлакат бўйлаб норозиликларни келтириб чиқарганди.

Хабарларга кўра, жума куни тунда аэропорт олдида Эрдўғон партиясининг ўн мингдан ошиқ тарафдорлари уни олқишлашган.

Турмуш ўртоғи ва вазирлари билан бирга омма олдида кўринган Эрдўғон йиғилганларга қарата “Демократия талабларига тўғри келмайдиган бу намойишлар зудлик билан ниҳоя топиши лозим”,- дея хитоб қилган.

Тарафдорларининг қичқириғи ва қўшиқ садолари остида бош вазирнинг сўзлари вақти-вақти билан эшитилмай қолган.

Эрдўғонни қўллаб-қувватлаётганларнинг бир қанчаси “Таксимни бостиришга олға!”каби шиорларни такрорлашган. Continue reading

Мулоҳаза ва мушоҳада

adolatЖаҳонгир МАМАТОВ׃ Демократиянинг олтин қоидалари ва камчиликлари

3. Қонунлар устиворлиги

Қонунлар жонсиз қоғозлар. Унга жон берадиган суд тизимидир.

Демократия қонунлар диктатураси. Бу диктатуранинг ижро ҳокимияти суд тизимидир.

Шундай экан, бундай жамиятда ҳукмдорнинг айтганлари ва хоҳиши эмас, балки қонунлар билан ҳаракат қилинади.

Бошқарув Қонун чиқарувчи, Ижро ва Суд ҳокимияти – учлигидан иборат бўлган тузумларда бу кучларнинг бир-бирини назорат қилиш учун механизмлар яратилган. Ўзаро назорат бўлгани учун ҳам яккаҳокимликнинг олди олинади. Демократиянинг муҳим бўғини бўлган бу соҳада жуда кў ёзилган ва биз уларни такрорламоқчи эмасмиз. Мақсадимиз демократиянинг олтин қоидаларини санаган ҳолда унинг камчиликларига ҳам диққат тортишдир.

Суд тизими адолатли бўлган жойда халқнинг бошқарувга ҳурмати баланд бўлади. Демократик Ғарбда суд тизими деярли мустақил. Ҳукумат суд ишига аралаша олмайди. Лекин бир умрга ёки маълум муддатга сайланган судяларнинг шахсий қарашлари  баъзан суд ишига аралашиб кетади. Бунинг олдини олиш учун халқдан вакиллик этадиган жюрилар иштирокида суд жараён этади. Continue reading

Минтақа “ака”си

astana.jpgҚозоғим, ай, қозоғим!

Охирги 10 йилда Қозоғистон Ўзбекистонга киритган сармоялар ҳажми Ўзбекистон Қозоғистонга киритган сармоя миқдоридан 10 баробар кўпдир.

Бу ҳақда Қозоғистон Иқтисодиёт вазирлиги маълум қилган.

Вазирлик матбуот хизмати тарқатган хабарда айтилишича, 2002-2012 йиллар мобайнида Ўзбекистон Қозоғистон иқтисодиётига киритган тўғридан-тўғри сармоялар 10 ярим миллион долларни ташкил этган бўлса, Қозоғистон сармояларининг ҳажми 102 миллион долларга тенг бўлган.

Хабарда бу сармояларнинг қайси соҳаларга киритилгани айтилмаган.

Қозоғистон томони берган рақамларга кўра, икки давлат ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 2012 йилда 2.1 миллиард долларни ташкил этган. Continue reading