Анвар Шукуров: Бўғин остидаги тарих сири

Тахминан бундан 2500 йил аввал юнон олими Геродот ўзининг машҳур Тарих китобини ёзган. Ўлкамизда дунёвий илмлар гуллаб яшнаган 10-11 –асрларда Беруний, Ибн Сино, Фаробий ва бошқа олимлар юнон олимларининг китоблари билан таниш бўлганлиги маълум. Аммо, Геродотнинг Тарих китобини улар тилган олганликларини ҳозиргача бирон манбада учратмадим. Бу китоб бизга рус истилоси орқали, рус олимларининг таржимаси орқали кириб келди.
Грек манбаларини ўрганишни рус олимлари XVII асрдаёқ бошлаб юборгандилар. Биринчилардан бўлиб Геродотнинг «Тарих»ини рус тилига таржима қилган шахс, тарихчи Андрей Лизлов эди, у рус ва Fарбий Европа тарихий манбаларидан яхши хабардор эди. Лизлов турк тили ва тарихини ҳам яхши билган. Тарихчи 1649 йилда Краковда нашр қилинган С.Старовольскийнинг «Турк қайсарининг саройи» («Двор цесаря турецкого») асарини поляк тилидан рус тилига ўгирган эди.
А.Лизлов «Скифлар тарихи» номли асарини қўлёзма шаклида 1692 йилда ёзиб тугатади. Бу асарни ёзувчи ва жамоат арбоби Н.И.Новиков 1776 йилда қисман, 1787 йилда эса тўлиқ чоп эттиради.
А.Лизлов асари бошида турклар ва татарлар скифлардан келиб чиққанлигини исботлайди. Кейинги бобларда Европа халқлари ва русларнинг скифлар авлоди бўлмиш турк ва татарлар билан муносабатлари тарихини ёритади. Геродот тарихини ўрганган мутахассис А.А.Нейхардт А.Лизлов асарларини ўқиб, уларнинг шартли эканлигини қайд этади [Нейхардт А.А., 1982, 9]. Скифлар бўйича бошқа мутахассис С.А.Семенов-Зусер эса ушбу асарнинг «Россия тарихидаги биринчи таниқли асар»лигини қайд этади [Семенов-Зусер С.А., 1947, 11].
XVIII аср бошида скифларга қизиқиш кучаяди. Айниқса, бу масала Россия императори Пётр I ни қизиқтиради. У славянларнинг келиб чиқиш тарихини яратиш учун олмон олими Г.В.Лейбницга мурожаат қилади. У эса 1708 йилда императорга ёзган хатларининг бирида «мен сарматлар деганда славян қабилаларининг аждодларини тушунаман, кейинчалик бу сўз славян ва славлар номи билан танилганлар»,-дейди [Лейбниц Г.В., 1873, 211].
Скиф-сарматлар масаласини ўрганиш учун 1725 йилда Петербург фанлар Академиясига Германиядан Готлиб Зигфрид Байер чақирилади. Унинг хулосаси шундай: скифлар – Осиёдан келган халқлар; славянлар – автохтон халқ, шунинг учун скифлар славян эмас. Унинг фикрича скифларнинг авлоди финлар, ливлар ва эстлардир [Нейхардт А.А.,1982, 12]. Бу ерда қизиқ бир ҳолат бор. Мисол учун Готлиб Байер сўзлари аслида туркий сўзлардир. Олим ўзининг ҳам исми ва фамилияси скифча эканлигини билганмикан?
XVIII аср рус тарихчиси В.Н.Татишев скиф сўзини йиғма (жамланма) ном деб ҳисоблайди. Унинг фикрича скифлар жумласига славянлар, сарматлар, турклар, мўғуллар, Германлар, Эрон ва Хитойлар киради. Европаликлар 13-асрдан бошлаб скиф сўзи ўрнига татар сўзини ишлата бошлаганлар [Татищев В.Н., 1962, 232-233].
М.В.Ломоносов эса скифлардан финлар, сарматлардан славянлар тарқалганлигини қайд этади [Нейхардт А.А., 1982, 17-18].
Рус олимлари А.Лизлов, В.Н.Татишев ва бошқалардан ташқари ғарб олимлари ҳам аввал шу фикрда бўлганлар. XIX асрда инглиз олими В.Митфорд «Дунёда шундай жойлар борки, у ердаги аҳоли бошқалардан урф-одати ва ҳаёт тарзи билан кескин ажралиб туради. Бу халқни греклар скит, замондошлар эса татарлар дейишади»-дейди. [Митфорд В., 1838, 419]. Шуни ҳам қайд этиш керакки, ўша пайтда европаликлар татар деганда – шарқдаги барча халқларни, асосан, мусулмон туркларни тушунганлар.
XIX аср ўрталарида рус тарихчилари ва географлари скифларнинг туркийлигини шубҳага олмаганлар. Масалан, Р.Латама 1854 йилда рус география жамияти Хабарномаси (Вестник)да шундай ёзган: «Ҳозирги пайтда скифларнинг туркийлигини исботлаш учун … махсус далиллар талаб қилинмайди» [Латама Р., 1854, 45].
XVIII аср охирида скифлар тарихи билан Н.М.Карамзин ҳам қизиқиб қолади ва хулосада у Геродот даврида Европа ва Осиёнинг баъзи халқлари скифлар ва сарматлар деган йиғма этноним билан аталганликлари ҳақидаги тўхтамга келади [Карамзин Н.М., 1818, 5-12].
XIX асрда ўтказилган археологик қазишма ишларидан маълум бўладики, Геродот ва бошқа юнон олимлари Европа ва Осиё тарихини тўғри ёритганлар. Шунинг учун ҳам рус зиёлилари Геродот ва бошқа юнон тарихчиларининг асарларини рус тилига таржима қилиб, чоп этиш ишларини кечиктирмаганлар. Ўлка тарихини ўрганиш учун кенг имкониятлар яратганлар.
Илгари, Вильно ва Қозон университетларида дарс берган академик Э.И.Эйхвальд Геродотнинг «Тарих»и бўйича тадқиқот, изланишлар олиб боради ва ундаги маълумотлар орқали славянлар, финлар, турк ва мўғуллар тарихини тиклашга уринади. У скифлар битта халқ эмаслигини, скифлар деганда ҳозир ҳам ўша ҳудудда яшовчи халқлар тушунилганлиги ҳақида хулосага келади [Эйхвальд Э.И., 1838, т. 27].
XIX аср бошларида қатор халқлар тарихи муаммолари билан шуғулланган П.Ф.Сум: «– скифлар, сарматлар, аланлар ўрнига кейинчалик турк қабиласи бўлган хунлар келганлар, сармат сўзи, туркча сар – «сариқ» сўзидан келиб чиққан бўлиб, сариқ одамлар маъносини беради»-дейди [Сум П.Ф., 1846, 3, 15]. Олмон тарихчиси Б.Г.Нибур скифларни мўғуллар деб ҳисоблайди ва туркларни ҳам улар таркибига киритади [Нибур Б.Г., 1847]. Асрнинг иккинчи ярмида, яъни 1870 йилда А.Д.Мордтман Лейпциг шаҳрида миххатлар бўйича олиб борган тадқиқотларини эълон қилади ва скифлар турк тилида сўзлашганликларини қайд этиб, бу тил ўша пайтда (Геродот даврида -А.Ш.) Ўрол-олтой тил оиласидан ажралиш жараёнини бошдан кечираётганлигини айтади [Мордтман А.Д., 1870, 66-77].
К.Цейсснинг 1837 йилда эълон қилинган тадқиқотлари скифлар тарихида янги босқич бошланганидан дарак беради. У илк бор, скифларни эроний тилда сўзлашувчи қабилалар таркибига киритади. Унинг тахминича, диний, географик жойлашув ва скиф ҳамда форсий тиллардаги бир хилликлар шундай хулосага келишига сабаб бўлган [Доватур А.И.,…, 1982, 47].
Бошқа олмон олими К.Нойманн эса айнан диний ва тиллар уйғунлигидан келиб чиқиб, скифлар – туркийлар, сарматлар эса славянлар эканлигини қайд этади [Доватур А.И.,…, 1982, 50].
П.И.Шафарик скифлар туркларни ўз таркибига олувчи мўғуллар; сарматлар эса форслар; будин ва неврларни славянлар деб ҳисоблайди [Шафарик П.И., 1948; Доватур А.И.,…, 1982, 48].
XIX аср 60-йилларида К. Мюлленхофф скиф ва сармат сўзларини ҳинд-европа тиллари нуқтаи-назаридан ўрганиб чиқиб, скифлар асосан эроний тилларда сўзлашувчилар бўлиб, улар Эрондан анча шимолда ҳам яшаганликларини, жумладан, шулардан бири осетинлар эканлиги ҳақида хулосага келади [Доватур А.И.,…, 1982, 53].
К.Мюлленхоффдан кейин скиф-эрон назарияси кўпчилик тарихчилар ва лингвистларнинг эътиборини тортадики, улар бу назарияни кучайтириш учун турли-туман қўшимча ҳужжатлар топа бошлайдилар. Ушбу назариянинг ўзига тортадиган жозибаси шундан иборат эдики, у орқали ҳинд-европа халқлари келиб чиққан ота юртларини кенгайтириш имкониятига эга бўлаётгандилар. Бу йўналиш олимларининг бошқалардан ажралиб турадиган томони, улар бошқача фикрловчиларга нисбатан ўта жипсликда ҳужум уюштирар, айри фикрловчиларни ўта қаттиқ танқид қилишар, уларни «майдакаш, саводсиз олимлар»-дейишарди ва бу билан ўзларининг назарияларидаги далилларнинг кучсизлигини билдириб қўйишарди.
Танқидларга қарамай, скиф ва сарматлар туркийлар эканлигини исботламоқчи бўлганлар ўша пайтларда ҳам топиларди. Баъзида бундай олимлар миллати турк бўлмаган олимлар ичидан ҳам чиқиб қоларди. Масалан, 1904 йилда О.Франке Хитой манбаларининг Ўрта Осиё скифларини аниқлашда тутган ўрни билан боғлиқ китобини эълон қилади [Дурмуш, 1993, 17].
Унинг қайд этишича, хитой манбаларида ўрта осиёлик скифлар икки номда: саи ва сак этнонимларида учрайди. Олим «саи» дегани, хитой тилида «саки»ни билдиради, деган фикрни илгари суради. Яъни «саи ванг» дегани – «шоҳ саклар» деганидир [Дурмуш, 1993, 27-28] (Қадимги Хитой манбаларида ҳам «шоҳлар авлоди» ҳақида фикр бўлганига эътибор беринг).
Археологик қазишма ишлари натижасида Дунайдан бошлаб, Хитойнинг Fарбий чегарасига қадар ерларда скифлар (саклар, саилар, ишгузлар) яшаганликлари аниқланган.
Устоз М.Закиевнинг фикрига кўра, скид (скиф) этноними эрамиздан олдинги III асрдан бошлаб, ўз ўрнини Геродот тилга олмаган сармат, кейинчалик савромат сўзига, савромат сўзи ўз навбатида эрамиздан олдинги I асрда алан ва ас сўзларига ўз ўрнини бўшатади.
Шуниси қизиқарлики, скифлар тарихи билан шуғулланган туркшунослар бу манбаларни лингвистик, мифологик, этнологик нуқтаи-назардан ўрганиш жараёнида скифлар ва сарматларнинг турк тилида сўзлашганликларини аниқлаганлар.
Масалан, 1880 йилда венгер туркшуноси Геза Куун «Куманикус Кодекси» асарида скифларнинг туркийзабонликларини рад этиб бўлмас далиллар билан исботлаб беради [Куун, 1881, LVII-LVIII].
Хасан Ато Абуший ҳам скифларнинг туркийзабонлигини ишонч билан исботлайди. У 1909 йилда «Туркий қавмлар тарихи» асарини ёзади [Габаши Х.Г., 1909, 54].
Таниқли татар тарихчиси Ходи Атласи «Сибир тарихи» китобида қадимги юнонлар тилга олган Скифия ҳамда эронликлар қайд этган Турон, ҳозирги Туркистонга тўғри келиши ҳақида хулосага келади (Х.Атласи., 1993,21).
Ўз вақтида, Франциянинг Сорбонна университетини битирган, Европанинг асосий тилларини яхши билган турк ва татар олими Садри Мақсуди Арсал ҳам скифларнинг асосий қисми туркий тилда сўзлашганлигига эътибор қаратади.[Арсал, 1930, 8].
Туркийларнинг машҳур тарихчиси Заки Валиди Тўғон ҳам ўз тадқиқотлари хулосасида юқоридагига ўхшаш фикрни илгари суради. [Валиди А.-З., 1981, 34].
Садри Мақсуди Арсалнинг қизи кўпгина роман, герман ва турк тиллари билимдони Адила Айда қадимги Римда яшаган этрускларнинг туркийлигини исботлаб, бу борада турк тарихчиларининг жаҳон Конгрессида маъруза қилади. [Адиля Айда, 1979, 287-292].
Совет Иттифоқидаги расмий тарихий фан скифлар-саклар –сарматларни эроний тилда сўзлашувчилар деб ҳисоблашига қарамай, баъзи туркшунослар жасорат ила скифларнинг туркийзабонлигини айтишган. Масалан, қозоқ олимларидан А.С.Аманжолов, О.Сулаймонов, К.А.Акишевлар скифлар қозоқларнинг аждоди эканлигини баралла айтганлар [Аманжолов А.С., 1971; Сулейменов О., 1975; Акишев К.А., 1978].
Қозоқ олимларининг бу асарлари ичида Ўлжас Сулаймоновнинг «АЗиЯ» асари жуда катта шов-шувларга сабабчи бўлган. Муаллиф унинг ўзбек атамаси келиб чиқиши ҳақидаги фикрини кескин равишда рад этиш билан биргаликда, унинг асари Марказий Осиё туркийлари тарихини ўрганиш учун ўша «метин панжара»ларни синдиришда катта аҳамият касб этганини қайд этади.
Кавказшунос олимлар И.М.Мизиев ва К.Т.Лайпановлар 1986 йилда скиф-сармат ва аланларнинг асосий таркиби туркийзабон эканликларини лингвистик, археологик, этнологик маълумотлар таҳлили асосида исботлаб берганлар [Мизиев И.М., 1986, 35-56, 123-138; Мизиев И.М., 1990, 51-72; Лайпанов К.Т., Мизиев И.М., 1993, 45-86].
1993 йилда турк олими И. Дурмуш «Скитлар. Сакалар» («Skitler. Sakalar») номли монографиясини эълон қилади. Олим ўз асарида скифларга оид лингвистик, археологик, этнологик маълумотларни таҳлил қилади ва скифлар (саклар)нинг туркий тилда сўзлашганликларини рад этиб бўлмайдиган далиллар билан исботлаб беради [Дурмуш И., 1993].
Булғор татарлари этник илдизини ўрганиш борасида М.Закиев ҳам скиф-сарматлар масаласи билан тўқнаш келади ва бу ҳақда «Татар халқининг скиф-сармат илдизлари» номли мақола ёзади [Закиев М., 1995а, 37-58].
Кейинги пайтларда скиф-эроний назарияни рад этиб, скиф-турк концепциясини ёқловчи асарлар кўпаймоқда. Шулар жумласига Фиридун Агаси ўғлининг лингвистик таҳлилларга асосланган асарларини мисол тариқасида келтириш мумкин [Фиридун Агасыоглу, 2000, 77-133].
Юқорида М.Закиевнинг асарларидаги парчалар таржимасидан кўрганимиздек, скифлар, саклар, сарматлар ва бошқа исмлар ҳақидаги баҳс-мунозаралар 200 йиллардан буён давом этиб келмоқда.
Скитларни эронийлар дегувчи эроншунос олим, филология фанлари доктори В.И.Абаев (осетин тилида – Абайты Иваны фырт Васо; 2 (15) декабрь Грузия — 12 марта 2001, Москва) нинг фикрича, Таргитай сўзи форсча ДАРFА (мангу ёки ўткир) ва ТАВА (куч, қувват) сўзларидан ташкил топган. [Абаев В.И., 1949, 163; Миллер Вс., 1887, 127].
Таргитайнинг катта ўғлининг исми – Липоксай сўзини В.И.Абаев олмон олими М. Фасмернинг фикрига асосланиб: «унинг иккинчи қисмини ксая/хсай сўзи» дейди, «унинг маъноси – нур таратиш, ялтираш, ҳукмронлик қилиш; осетинча эса «княгиня», «тонг» маъносини англатишини айтади. Унинг фикрича, сўзнинг биринчи қисми номаълум, балки эронча ХОРСЕД қуёш сўзидан олинган бўлиши эҳтимол»,- дейди.
Таргитайнинг иккинчи ўғлининг исми профессор В.И.Абаев фикрича, Арпоксайдаги биринчи уч ҳарф «апр» бўлиб, ундаги «ап» эронча ўзакда «сув» ва осетинча «ра», арф «чуқур», апра «сув чуқурлиги»; хсая – шоҳ; апра-хсая «сув шоҳи» [Абаев В.И., 1949, 189].
Таргитайнинг учинчи ўғли Колоксай ҳақида немис олими М. Фасмер ва Абаевларнинг фикрича Колаксай сўзининг иккинчи қисмидаги Хсай – «ярқираш, ҳокимлик қилиш», осетин тилида «хсарт» – «жасорат», хсиня – княгиня, хсед- тонг ва ҳоказо. Сўзнинг биринчи қисми «Кол», балки қадимги эрончасига хвар-хшаита «қуёш»дир [Абаев В.И., 1949, 189].
Скиф-эрон назариётчилари баъзан бу сўзни форсча Сколахшай дейишиб, Колоксойни скол (сколот)/скифлар – форс шоҳлари қабиласи бошлиғи дейишади [Доватур А.И., 1982, 207—208].
М.Закиев эса қуйидагича фикр юритади: турк тили этимологияси бўйича Колоксай, қўли- оқ-сой «қўллари оқ, муқаддас қабила» ёки иккинчи фараз «кола»-қалъа-шаҳар-пойтахтни англатиб, бу сўз ўшанда арабчадан олинган бўлиши мумкин.
Устоз М.Закиевнинг Таргитай сўзи бўйича хулосаси қуйидагича:
Устоз М.Закиевнинг Таргитай сўзи бўйича хулосаси қуйидагича:
Таргитайдаги «тарги» ёки «тариқ» ва «сой» – «той» яъники қадимги турк тилидаги «уруғ», «қабила» маъносини ифодалайди. Яъни, Таргитай сўзи туркий тилда «Тариқчилар уруғи» ёки «деҳқонлар уруғи бошлиғи» маъносини англатади.
Академик М.Закиев Липоксайни: «Лип» – қадимги форс тилидан чегара, «ок» – оқ, олийжаноб, бой; «сой»-олдинги хулоса каби қабила, уруғ номи бўлиб, Чегарани қўриқловчи қабила маъносини беради».
М.Закиевнинг Таргитайнинг иккинчи ўғли Арпаксай ҳақидаги фикрича, бу ерда Арпа – дон экини, оқсой – муқаддас уруғ, олийжаноб уруғ. Туркий этимология бўйича Арпаксай «деҳқонлар қабиласи бошлиғи».
Таргитайнинг учинчи ўғли Колоксай бўйича М.Закиев фикри: турк тили этимологияси бўйича Колоксай, қўли- оқ-сой «қўллари оқ, муқаддас қабила» ёки иккинчи фараз «кола»-қалъа-шаҳар-пойтахтни англатиб, бу сўз ўшанда арабчадан олинган бўлиши мумкин.

М.Закиев Скиф сўзи бўйича қуйидагича фикр билдиради:
Бу сўз Скиде –искид–искуз–Ишгуз [Закиев М.З., 1995, 23, 40—41]. Яъни М.Закиевнинг фикрига кўра: Ашгуз – Ишгуз – Искуз – Искид – Скид – Скит- Скиф (русчасига). Чунки, руслар Тракияни – Фракия, Тиссагетни – Фиссагет ва ҳоказо дейишади. Геродот Тракия (Фракия)да энг яхши қабила сифатида гетларни тилга олади (Геродот «Тарих» IV, 93).
Кўриб турганимиздек иккала совет кейинчали Россиялик В.И.Абаевнинг ва Татаристонлик М.Закиевнинг фикрларида тахмин унсурлари мавжуд.
Мен бу бешала сўздаги тахмин унсурини камайтиришга, алқисса йўққа чиқаришга уриниб кўраман.
Агар биз В.И.Абаевнинг фикрига биноан Таргитай сўзини ДАРFАТАВА деб олсак, мўғул тилидаги ДОРУFА сўзи қачонлардир Ҳоким маъносида ишлатилганлиги тарихан маълум бўлиб, бу сўзнинг форсча илдизига шубҳа уйғонади. Тарғитой қаерда-ю, Дарғатава қаерда?
М.Закиевнинг фикридан келиб чиқадиган бўлсак, Таргитай яшаган скифлар юрти аҳолиси Геродот даврида ҳам асосан кўчманчи бўлган.
Геродот “Тарих” IV китоби 7-бобида шундай дейди: “…скифлар мамлакати (Дашти қипчоқ–А.Ш.) қадимда кимсасиз бўлиб, дастлабки инсон Тарғитой бўлган” (“Қадимги тарихчилар Ўрта Осиё ҳақида”YURIST-MEDIA MARKAZI” Тошкент-2008 йил 8-бет).
Демак, Геродот айтаётган скитларнинг бобоси Таргитай бу ерга, яъни Дашти Қипчоққа Доронинг эрамиздан олдинги 514-йилдаги юришидан ҳам минг йил аввал келган!
Геродот дашти қипчоқликлардан Тарғитойнинг Дашти қипчоққв қачон келганлигини сўраб шу хулосага келяпти. Аслида Дашти қипчоқ аҳолиси Геродотга «Тарғитойнинг Дашти қипчоққа келганлигига (Геродот даврида) 2300 йил бўлди» дейиши керак эди. Аммо, бундай демаганлар. Чунки, улар саноқда адашганлар.
Абулғози ҳам, Геродот фикрини тасдиқлаб, Дашти қипчоқдаги биринчи одам Қипчоқ эканлигини айтяпти. Аммо, Абулғозида аниқ сана бор. Қипчоқнинг Дашти қипчоққа келиши билан Чингизхон даври оралиғи 4000 йил. Мана ўша маълумот:
«Ўғуз хоннинг замонидин Чингизхон замониғача Тин ва Атил ва Ёйиқ, бу уч сувнинг ёқасинда қипчоқдин ўзга эл йўқ эрди. Тўрт минг йилғача ул ерларда ўлтурдилар. Анинг учун ул ерларни Дашти Қипчоқ дерлар» (Абулғозий «Шажараи турк» Т.-1994 йил «Чўлпон» нашриёти 22-бет).
Геродот замонида Дашти қипчоқдаги скитлар юртига Дунай дарёси орқали бостириб келган Дорога макр ишлатиб, унинг армиясини толиқтириш учун турли-туман жойларга Ўғузхоннинг навкари Қангли ўйлаб топган аравада хотин-халажи-ю, бола-чақасини миндириб қочиб юрган Идантирс, кўчманчи эди. У қочиб кетатуриб, Доро отлари учун озуқа бўлмасин деган маънода даштдаги ўтларни ҳам ёқиб юборар эди. Скитлар бошлиғи Идантирс Волга бўйигача қочиб, Доро армиясини ҳолдан тойдиради. Очиқ жанг қилмай қочиб юрган Идантирсни қўрқоқликда айблаб, тўхташга мажбур қилиш учун Доро унга «нега мендан қочиб юрибсан?»-деган маънода хат юборади. Шунда скитлар подшоси Идантирс «мен сендан қочаётганим йўқ. Аввал, қандай яшаётган бўлсам, худди шу тарзда яшаяпман. Менинг муқим уй-жойим, яшаш манзилиб йўқки уни қўриқласам. Агар сен мен билан жанг қилмоқчи бўлсанг, менинг ота-боболарим кўмилган мозорларни топиб уни бузишга уриниб кўр. Шунда менинг жанг қилиш, қилмаслигимни биласан»-дейди. Мана шу эпизоднинг ўзиям Скитлар деҳқончилик қилмаганлигини билдиради. Чунки, деҳқончилик эса ўтроқ ҳаётни талаб қилади.
Шунинг учун М.Закиевнинг Таргитай – «Деҳқонлар отаси» деган маънони ифодаловчи далилларини ҳам инобатга олиб бўлмайди.
Баҳодирхон билан Геродот келтираётган маълумотлар йиллар бўйича 1300 йилга фарқ қилаётган бўлса-да, Тарғитай бу ерларга бошқа юртдан келганлиги маълум бўлмоқда.
В.И.Абаев ва М.Закиевлар Таргитай, Липоксай, Арпаксай, Колоксай сўзлари этимологиясини топишда туркий тил ва туркий менталитетнинг бир жиҳатини эътибордан қочиришаяпти.
Туркий тиллар ўзакларнинг елимланишидан иборат бўлиб, ҳар бир ўзак алоҳида маъно бериши, улар алоҳида ишлатилиши ҳам мумкинлигини биринчи бобда айтиб ўтдик. В.И.Абаев эрон (форс)шунос бўлганлиги учун уни тушунса бўлади, аммо М.Закиев жуда катта туркшунос олим.
Икки юз йилдан буён тарихчи олимлар бўғин тагида қанчалик катта тарих ётганини билишса эди!!!
Туркий тилнинг мана шу хусусиятини инобатга олсак, Геродотнинг Тарих китобидаги асосий қаҳрамонлардан бири бўлган Таргитай, Липоксай, Колоксай сўзларининг қуйидагича ечимига дуч келамиз:
1. Тар-Гит-Ай;
2. Лип – Окс – Ай;
3. Арп- Окс – Ай;
4. Кол – Окс – Ай.
Бу сўзлардаги ўзакларни шарҳлашга ўтамиз.
Таргитай сўзидаги «Тар» – Турк, Тангри сўзлари бўлиши мумкин. Бироқ бошқа вариант бор. Тар – бу ҳозирги тилимиздаги Тор. 4800 йил аввал унинг шакли Тар бўлган ва бу сўз ҳозирги Ипни билдиради.
Бу ип кўчманчи учун жуда аҳамиятли, муҳим сўз. Бу Тар камоннинг тори. Камон эса кўчманчининг энг муҳим қуроли. Тар бу аравани отга бойлайдиган восита. Арава эса кўчманчининг уйи, аёли, болалари. Тар қанчалик мустаҳкам бўлса кўчманчини душман ҳамласидан сақлайди, аравадаги болаларини эса кўчиб яшашини таъминлайди.
ТарХон – дейишди Миср пирамидасидан чиққан кўйлак номини.
Тархон дегани туркий давлатда Олий мансаб бўлиб, Хонга энг яқин киши дегани ҳам. Темучин (Чингизхон)ни Ўнгхон ҳужумидан огоҳ қилган ёш йигитларга тархон унвони берилади. Бу унвоннинг қандай улуғ эканлигини Мирзо Улуғбек «Тўрт улус тарихи» асарида шундай келтиради:
«Ўнгхон томонидан қасд қилинганидан огоҳ қилган икки гўдакни тархон қилдилар.
Тархон шундай одамки, барча жарималардан озод ва эркин, қай лашкарда бўлмасин, қандай ўлжани қўлга киритмасин, ҳеч ким ундан бирор нарса ола олмайди, унга тегишли бўлади ва буюрдики, қачон хоҳласа даргоҳга ижозатсиз ва дастурсиз кира олур. Тўққиз бор гуноҳ улардан содир бўлганда ҳам бирор киши уни Жазо бера олмайди. Яна тайинладики, унинг нажодидан тўққиз авлод бошқа таклифлардан эминдирлар. Назм (мазмуни):
Оқил ва хуш юлдузли икки ўғил душман макридан хабар бердилар. Шундай фармон бердики, тўққиз пуштигача бўлганларнинг гуноҳидан ўтарлар бизнинг одамлар, бизнинг жойда турғун бўлурлар.
Ҳозирги давр тархонлари уларнинг наслидандир. Тар-хонларнинг кўпчилиги бодой қавмидан. Чиғатой улусидаги тархонлар Қишлиқ наслидандир».
Таргитайдаги Гит эса туркий тилда Ўғузлар маъносини беради. Мисол учун туркий уруғ ҳисобланмиш «Манғит» сўзида бу сўз Ғит шаклида турибди. Ай эса – одам, киши маъносида.
Шунинг учун ТарГитАй сўзи Ўғузга яқин, боғланган шахс маъносини беради. Қизиқарли томони шундаки Абулғозийга кўра Қипчоқ ҳам Ўғузхонннинг асранди ўғли. Яъники, унинг Хон наслидан бўлмаса-да Ўғузхонга тегишли киши эканлигини кўрсатиб турибди. Шунинг учун Геродотнинг асари орқали Дашти Қипчоққа келган биринчи шоҳнинг исми Таргитай бўлганлигини англашимиз мумкин.
Арпоксайдаги Арп, аслида туркийча Алп Эр бўлиб, кейинчалик Арп бўлиб кетганлиги мантиқан тўғри.
Липоксайдаги Лип эса туркий тилда Учқун, нурнинг бир бўлагини англатади.
Колоксайдаги Кол. Бу туркийча «Қол» бўлиб, ҳозирги қолмоқлар айнанн Колоксай авлодидир. Европадаги Узбекча иккинчи “КОЛ” – QOL сузи узагидан бутун дунёда куйидаги сузлар ташкил топиб, таркалиб кетган:
Лотинча сўзлар
КОЛЛЕГИАЛ, КОЛЛЕГИАЛЛИК, КОЛЛЕГИЯ, КОЛЛЕКТИВ, КОЛЛЕКТОР, КОЛЛЕКЦИЯ, КОЛЛЕКЦИЯЧИ, КОЛЛИЗИЯ, КОЛЛОКВИУМ, [лот. colloquium – узаро сухбат], КОЛОНИСТ, КОЛОНИЯ, [Грекча сузлар КОЛЛОДИЙ, Французча сўзлар
КОЛОНКА , КОЛЛЕКЦИОНЕР, КОЛОННА, КОЛЛЕКТИВ, КОЛЛЕКТИВИЗМ, КОЛЛАЖ, КОЛЕНКОР, КОЛЛЕЖ, Итальянча суз КОЛОРИТ, Немисча сузлар: КОЛОНТИТУЛ, КОЛБА, КОЛОНЦИФРА, Колония ва ҳоказо, туркийдаги Қолмоқ уруғи номи ва бошқаларда бу номни учратамиз. Аммо европаликлар тилидаги Коллекция сўзи айнан Колоксайнинг бироз емирилган шаклидир.

Анвар Шукуров
%d bloggers like this: