Жаҳонгир Муҳаммад

КАРИМОВНИНГ КИРДИКОРЛАРИ

41. “ЎЗБЕКЛАШТИРИШ”
Тожик тилига ҳам давлат мақоми берилиши керак! (Ислом Каримовнинг 1990 йилда айтган гапи).

-Мавзуни қанча давом эттирасиз?-деб сўради бир куни Муҳаммадбобир Маликов.
-Ёмоннинг қир қилиғи деганларидан келиб чиқиб, Каримовнинг қирқ кирдикори билан битираман,-дедим.
-Битиролмайсиз, Каримовнинг кашфиётлари қирқдан ҳам зиёд,-деди Бобир ака.

Ҳақиқатдан ҳам Каримовнинг қирқта “кашфиёти” ҳақида ёзиб бўлганимдан кейин ҳали кўп нарса ёзилмаганига ишонч ҳосил қилдим ва мавузни давом эттиришга қарор бердим…

…Ҳар қандай халқ дунёнинг ҳар қандай нуқтасида эмин-эркин яшасагина унинг инсоний ҳуқуқлари таъминланган бўлади.

Лекин дунёда шундай мамлакатлар борки, уларнинг ҳудудларида яшаган халқлар гарчи бу замин уларнинг азалий истиқомат жойлари бўлсада, озчилик вазиятига тушганлар ёки ҳуқуқлари топталган. Турон заминида юзага келган ўнлаб мамлакатларда юз йиллардир ана шундай ҳол ҳукм сурган. Рус инқилобидан кейин Туркистон заминида тузилган ва сунъий номланган республикаларнинг ҳар бири бундан 15 йил муқаддам алоҳида давлатга айлангандан кейин бу ҳол янада мураккаблашди.

Ўзбекистоннинг Самарқанд, Бухоро ва бошқа бир қанча ҳудудларида тожиклар азалдан яшаб келганлари каби Тожикистоннинг бир қанча жойларида ўзбеклар муқим халқ ҳисобланадилар. Ўзбеклар Қирғизистонда диаспора эмас, балки ўша ернинг туб халқи, ўзлари яшаган заминнинг соҳиби. Марказий Осиёнинг бошқа давлатларида ҳам шундай. Демак,мустақиллик сиёсати якка халқлик эмас, балки умум Туркистон ҳудудида яшаётган барча халқларнинг манфаатларини кўзлаган ҳолда амалага оширилиши керак эди. Афсуски шундай бўлмади.

1990 йилларнинг бошида Каримов ўзининг тожик эканлигини яширарди. Ваҳоланки, буни ҳамма биларди ва бунинг уят жойи йўқ эди. У азалдан бошқа халқлар қатори тожиклар ҳам муқим яшаган Самарқанддан бўлгани учун ўз миллатини яширишга эҳтиёж сезмаслиги керак эди. Қолаверса, Ўзбекистон президенти шу мамлакат ҳудудида яшаётган озчиликлардан чиқмаслиги керак деган таъқиқ ҳам қўйилмаганди. Зотан тожиклар ҳам дунёнинг қадим ва маданиятли халқларидан бири ва улар ҳам азалдан яшаб келган жойларида ҳамма ҳуқуқларга эга бўлишлари шарт.

Маълумки, бизда раҳбарга ёқиш учун минг бир тусга кириб чиқилади. 1990 йилларнинг бошида Каримовга ёқишни истаганлар ўзбек тили қаторида тожик тилига ҳам Давлат тили мақоми берилишини илгари сурдилар. Бу ишнинг бошида Олий кенгаш Маданият ва тил қўмитаси раиси Примқул Қодиров турганди. У тайёрлаган қонун лойиҳасига баъзилар сиртдан қаршилик билдирсалар, ёш депутатлар қатори мен ҳам очиқ ва кескин қарши чиққан эдим. Бу билан тожик тилига қарши чиққаним йўқ. Тожик тилини яхши кўраман. Жуда кўп тожик дўстларим бор. Ҳатто опаларимдан бири тожикка турмушга чиққан. Болалари ва неваралари икки тилни ҳам бурро билишади. Ўзим АҚШда илмий кўламда чоп этилган Тожикча-Инглизча йирик луғатнинг муаллифларидан бириман. Лекин айни пайтда ўта жиддий масалаларда ҳиссиёт ақлдан устун келмаслиги тарафдориман. Чунки Ўзбекистонда тожик тилига давлат тили мақомини берамиз деяётганлар билиб-билмай икки халқни бир-бирига едирмоқчи эдилар.

Бунинг устига ўшанда Ўзбекистонда тожик тилига давлат тили мақоми берилса, айни заминда худди тожиклар каби азалдан яшаб келаётган қозоқ, қирғиз ва туркманларни камситган бўлардик.Улар ҳам ўз тилларига давлат тили мақоми берилишини талаб қилиб чиқардилар. Худди шу манзара гулхан каби ёниб турган Марказий Осиёнинг бошқа давлатларида ҳам юз берарди ва шундай ҳам бирлаша олмаётган Туронзамин халқлари янада парчаланиб, бир-бирларига қарши янада душманлашиб кетардилар.

Биз тожикларни ҳам ўз ичига олган Туркистон-Турон бирлиги(номи бошқача ҳам бўлиши мумкин)га интилиш нуқтаи назаридан ҳам бу нозик масалада эҳтиёт бўлиш кераклигини истардик. Ўзбек тилига давлат тили мақоми берилишини биринчи галда рус тилидан қутилиш сиёсати деб билгандик. Бошқа давлатларда ҳам шундай деб билинганди.

Хуллас, ўшанда соғлом қараш ғолиб келиб, Каримов ва Примқул Қодировнинг таклифлари кун тартибидан чиқиб кетганди.

Кейинроқ Каримов хорижий журналистлар олдида “Менинг қонимда тожик қони бор” деб юборди ва бу унинг тожиклигини расман тан олишига йўл очди. Худди ана шу нарса тожик тилига давлат тили мақомини бериш ҳақидаги таклиф қайта кун тартибига келишига монелик қилди. Чунки энди Каримов ёмон вазиятга тушиб қолиши мумкин эди.

Ҳар бир халқнинг ва тилнинг фидойилари бўлгани каби тожик тили учун курашганлар ҳам бор. 1990 йиллардан аввалроқ ва ҳозирга кунга қадар Ҳаёт Неъмат, Жамол Мирсаидов кабилар бу йўлда фаоллик кўрсатдилар. Ўз тилини ҳимоя қилган ҳар қандай одам мақтовга сазовордир. Аммо бугунга келиб, Каримов “Тожикларнинг ҳуқуқларини йўқотиб, ўзбеклаштириш” сиёсатини амалга оширмоқда, дейишлари мантиққа зиддир. Каримов олдинги бўлимларда ёзганимиздек, аслида руслаштириш сиёсатининг фаолидир.

У Туркистон халқларнинг бирлигига қарши. У Турон ва Туркистон ғоясига қарши. Ана шу ғояни ўлдириш учун гўёки “ўзбеклаштириш” сиёсатини топди.

1991 йил Парламентда ўзига қарши чиқишни “тошкентликлар исёни” деб номлагани каби бугун ўзбеклар, тожиклар ва бошқа халқларнинг ҳуқуқлари топталишини “ўзбеклаштириш” сиёсати деб халққа миш-миш сифатида едирилмоқда. Бунга энг яхши мисол қуйидадир.

“Туронзамин” сайтида 2006 йилнинг ноябрида “Таҳрирсиз мактублар” рукни остида бир хатни бердик׃
“Мен ҳам кўпчилик Ўзбекистон фуқаролари каби оила-ю Ватанидан айрилиб, чет элда сарсон бўлиб юрганлардан бириман. Мен Самарқанд шаҳрида тожик оиласида туғилганман, лекин кўпчилик каби ҳужжатимда “ўзбек” деб ёзилган.

Мен ушбу мамлакатда бирор-бир бошпана топиш илинжида юрибман, чунки айнан тожиклигим сабабли мен органнинг “каттароқ итлари” билан жанжаллашиб қолганман ва сал қолган улар мени (берган ваъдасига мувофиқ) “турмада чиритиб юборишларига”.

Шулар дастидан мен қочиб, ўзга юртларда мардикорлик қилиб юрибман. Мен сиздан Ўзбекистонда “ўзбеклаштириш” сиёсати қандай ютуқлар билан олиб борилаётганлиги, бошқа миллатларнинг, айниқса тожикларнинг ҳақ-ҳуқуқи умуман йўқлиги ҳақида 4-5 фактлар беришингизни илтимос қилиб сўрайман.

Мен ушбу илтимос билан ИГНПУ раиси Сурат Икромовга мурожаат қилгандим, ўзини Баҳодир Элибоев деб танитган ёдамчиларидан жавоб келди ва икки-уч хат олиб жавоб ёзганимдан кейин умуман жавоб келмай қўйди. Сизнинг сайтингиздан электрон почтангизнинг адресини топдим-да, дарҳол сизга, катта умид билан ёздим.

Ҳақ йўлида қилаётган буюк ишларингизга ютуқлар тилаб Салим.”

Мен таҳририят номидан унга қисқа бир жавоб ёздим׃
“Салимжон, Ўзбекистонда ўзбеклаштириш сиёсати йўқ, балки фикри бор ҳар қандай одамни манқуртлаштириш ёки йўқотиш сиёсати бор. Каримов ўзи тожик бўлгани ҳолда қандай қилиб тожикларни ўзбеклаштириш сиёсатини юргизиши мумкин? Унинг учун инсонларнинг миллати эмас, фикри таҳликалидир. Сизга ҳам тожик бўлганингиз учун эмас, балки органдагиларга гап қайтариб, фикрингиз борлигини кўрсатганингиз учун зуғум бўлган бўлса ҳақиқатга мос тушади. Сиз ҳақиқатни бошқа жойдан изламоқдасиз. Бугун Ўзбекистонда ҳамма миллат вакиллари бирдек эзилмоқдалар.”

Ундан эътироз мактуби келди.

“Ассалому алайкум!!! Мен яна бир бор сизга мурожаат қилишга мажбурман. Сизга саволимга берган жавобингиз учун беҳад миннатдорчилигимни билдираман.

Лекин, ушбу жавобингиздан кейин менда яна бир қанча саволлар туғилди (кечирасиз мен фақат тожиклар мисолида гапираман, чунки бу мен шахсан ўзим кўрганларим, лекин бу келтириладиган мисоллар ҳудди шундай рус миллатига ҳам мансуб, бошқа миллат вакиллари ҳам худди шу аҳволдалигига ишончим комил):

1.”Ўзбеклаштириш” сиёсати мавжуд бўлмаса, нега 28-33% аҳолиси тожик миллатига мансуб бўлган мамлакатда олийгоҳларда тожик факултетлари, тожик гуруҳлари (ёппасига деса ҳам бўлади) ёпилди.

2. 100% аҳолиси тожик миллатига мансуб бўлган жойларда ҳам тожик мактаблари ёпилди. Ўқиш бошқа тилларда олиб бориладиган мактаблардаги тожик синфлари ёпилди.

3.Тожик (рус ва бошқа) тилида чоп этиладиган рўзномалар ёпилди.

4.Телевидениеда тожик тилидаги намойишлар, радиодаги эшиттиришлар умуман барҳам топди. Ҳозирги кунд арус тилида фақатгина янгиликлар олиб борилади, холос.

5.Бирор ишга борсангиз (асосан яхшироқ жой бўлса) аввало миллатингизни сўрашади. “Каттароқ” ишларда то паспортингизда “ЎЗБЕК” деган ёзув бўлмаса умуман яқинлашмайсиз…
ва ҳоказоларни кўплаб мисол келтириш мумкин.

Сизни жуда чуқур ҳурмат қилган ҳолда ушбу эътирозларим тўғрилигини қабул айларсиз.

Тўғри Сиз Ўзбекистондан кетган даврда бу нарсалар унчалик ривожланмаган эди, лекин ҳозирги кунда бошқа миллатларнинг аҳволи йиғлагулик даражада!!!
Сизга саломатлик тилаб Салим”.

Унга ёзган жавобимда тожикларга нисбатан ўзбеклаштириш сиёсати йўқлигини яна бир бор урғулашга ва далиллашга тўғри келди׃

“Ўзбеклаштириш сиёсати йўқлигига жуда катта мисол шуки, тожиклардан чиққан Баҳодир Матлюбов Ички ишлар вазиридир. Ҳукуматда ана шундай вазирлар жуда кўп. Шундай экан, вазири тожик бўлган ҳолда қайси оддий ходими ўзича сиёсат ўрната олади?

Ўзбекистонда сиёсатни фақат бир киши белгилайди – Каримов, ва яна бир киши ижро этади-Матлюбов. Буларнинг иккаласи ҳам тожик.

Кейинги йилларда ўнлаб ўзбекча газеталар ҳам ёпилди. Мухолифатнинг газеталарига ҳам умуман йўл берилмайди. Мактаблар ва тожикча китоблар масаласи эса, пулга ва диктатура фитратига боғлиқ. Агар Тожикистондан дарсликлар олинса, уларда Раҳмонов улуғланган. Бу эса, Каримовга ёқмайди. Тожикистон, Қирғизистон ва Қозоғистондаги ўзбеклар ва тожикларнинг ҳам аҳволи айни. Бу диктаторлик сиёсатининг маҳсулидир.

Диктатура ҳамма нарсанинг, жумладан миллий озчиликларнинг ҳам кушандасидир”.

Ундан қайтиб хат келмади. Демак, у мендан ранжиди. Бу табиий ҳол. Чунки фақат у эмас, бошқалар ҳам 15 йилда ана шундай вазиятга тушдилар. Дод денг, вой денг фойдаси йўқ. Улар Каримов “кашфиё”тларининг қурбонларидир.

Эътибор қилинг, бугунга қадар туркий жумҳуриятлар орасида бир бутунлик йўқ. Бу ҳам Каримовнинг айби билан бўлмоқда. Бир бузғунчи оламни бузишга етиб ортади, деган гап бор. Бугун Туркистоннинг бир бўлаги-Ўзбекистонда яшаган туркий халқларнинг мансубларига “Сен турксан” деб кўринг, ёқангизни йиртиб беришади. “Мен Ўзбекман” дейишади. Мана буни ўзбеклаштириш дейиш мумкин. Яъни Каримовнинг “ўзбеклаштириш” сиёсати фақат тожикларга эмас, балки бутун Турон-Туркистон халқларига қаршидир. Кўрдингизми, ўзбеклаштириш шу даражага етдики, одамлар ўзларининг асл кимликларини рад эта бошладилар. Мана буни “кашфиёт” деса бўлади.

1.11.2006
(ДАВОМИ БОР).

%d bloggers like this: