Абдуфаттоҳ Маннопов

ЮРАК  БАРДОШ

БЕРОЛМАС  БУНГА…

( ФОЖИА ОЛОВИНИ КИМ ЁҚДИ?)

“Агар Партия мажбуран қабул қилдирган  ёлғонни, ҳамма қабул қилса, агар ҳамма ҳужжатларда биргина  қўшиқ бўлса, бу ёлғон тарихдан жой олади ва ҳақиқатга  айланади”. Джордж Оруэлл

Туркистон ўтмишининг қора саҳифаларига битилган,  Биринчи, 1990 йил қирғиз ваҳшийларининг тинч ўзбекларни қирғини (геноциди) Ўш-Узген фожиаси деб номланган эди. Тарихнинг энг мудҳиш жовонларидан ўрин олаётган, хозир ҳам шаклан бир-оз ўзгарган ҳолда давом этаётган, қирғиз фашистларининг тинч ўзбекларни, Иккинчи қирғинини – оммовий қотилликларни, зўравонликларни, талон-тарожларни, таъқиблашларни ва таҳқирлашларни кундалик ҳолатга айлантирган жараённи, Ўш-Жалолобод фожиаси деб аталмоқда. Риёкорлигининг чеки йўқ, Ўзбекистонни ноқонуний президенти Ислом Каримов, БМТ минбаридан туриб ушбу фожиани ҳалқаро тафтиш қилиш керак деди.  Ўтунбаева хукуматининг ўзбекларга қарши қилган ва қилаётган жиноий амалиётини ҳомийларидан бўлмиш Каримов, энди  ўзини “тинчликпарвар”, “фариштасифат” қилиб кўрсатиш учун, фақат  манқуртлар ва аҳмоқлар учун мўлжалланган бошқача “булбулий” сайрай бошлади чамаси.

Худди шу, вақтинча президент Ўтунбаева ва ноқонуний президент Каримов,  амалда ўзларининг бутун расмий ва норасмий имкониятларини ишга солиб, Ўш-Жалолобод фожиасининг оловини нима сабабдан,  ким ёндиргани масаласида   ҳақиқат юзага чиқишига қаршилик қилмоқдалар. Чунки ҳақиқат ошкор бўлса, Ўтунбоева ва унинг хукумат аъзолари, Каримов ва унинг югурдаклари, Гаагадаги  Ҳалқаро Маҳкамага тортилиши ва инсонийликка қарши содир этилган ўта оғир  жиноятларни режалаштириш, уйиштириш ва амалга ошириш учун жавоб беришлари керак бўлади.

Буни англаган, вақтинча президент ва ноқонуний президент, улкан демократик давлатлар, биринчи навбатда АҚШ хукуматини, БМТи раҳбариятини, бошқа ҳалқаро ташкилотлар ва турли матбуот органлари вакилларини, ҳеч нарсадан ҳайиқмай, уялмай, ўта виждонсизлик ва беҳаёлик билан, бу фожианинг  оловини ўзбеклар ёққан деган, мутлақо ёлғон,   туҳмат иддаога ишонтиришга, ҳеч нимани аямай ҳаракат қилмоқдалар. Бу уринишлар маҳсулини, шу йил 18 октябтда  Ҳалқаро Текшириш Қўмитаси раисининг эълон қилган ва Ўш-Жалолобод фожиаси моҳиятига мост келмас, ўта суст қуйидаги:”Бу маҳкама, трибунал эмас. Биз фақат содир бўлган воқеаларнинг сабабларини тадқиқ қиламиз”,-  деб айтганида [2] ва Ҳалқаро Миршаблар Гуруҳини фаолиятини халигачан бошланмаганлигида, хориждаги  нуфузли инсон ҳуқуқларини ҳимоялаш ташкилоти марузасидаги нотўғри хулосаларида, Қирғизистон ва Ўзбекистон оммовий аҳборот воситаларини фаолиятида, мустақил ва мухолиф интернет нашрларида илғаш қийин эмас.

Шунинг учун, Ўш-Жалолобод фожиасининг оловини ким ёқди, ўзбекларми,  уларнинг сардорларими ёки қирғизларми, ўтунбаевачиларми деган саволни, бетараф ва холисона таҳлили, муҳокамаcи зарурлиги кўринади. Шу кунгачан чоп этилган, фожиа иштирокчиларининг берган маълумотлари,  хотиралари, интервьюлари, турли-туман мурожаатномалар, талабномалар, билдиришлар, марузалар, мақолалар, бу борада маълум хулоса чиқаришга ва  ҳақиқатда, ким бу фожиа оловини ёндирганини очиқлашга ва  нима учун айиб жабрланувчи ўзбекларга ағдарилаётганини ёритишга кўмаклашади.

ҲОКИМИЯТ ВА ФОЖИА

Тарих сабоқларидан маълум, нацистлар, ҳар доим катта кўламдаги, оммавий хажимга эга жиноятларни режалаштирганда, унинг амалга оширган қилиб, бошқаларни кўрсатиш ва бу жиноят айбини ўзгаларга ағдариш учун важни, сабабни олдиндан тайёрлаганлар. 1924 йил машҳур итальян демократи ва миллатвакили, фашизмнинг довюрак муҳолифи Маттеоттини ўлдирилиши, Италияда демократияга барҳам берилишига ва  муссолиничи фашистларни ғалабасига олиб келди. 1933 йил немислар Рейхистагига қўйилган ёнғин, веймар республикаси коституциясининг ҳуқуқий кафолатларини барҳам қилиниши ва гитлерчи фашистларни Германияда ўз зулимкор тизимларини ўрнатилиши билан якунланди.[3] Қирғиз нацистлари учун эса, шуларга ўхшаш важ, сабаб рўлини 14 май 2010 йили, собиқ президент Қурбанбек Бакиев оиласига қарашли уйларни ёндириш ва айбни тинч ўзбекларга тўнкаш бўлди. Шуни важ қилиб, ўзбекларга қарши илгарироқ хозирланган Катта Қирғин Бизнес Режасини амалга ошириш бошланди. [4]

Қирғизистонда сон жиҳатдан иккинчи ўринда турган, бозор иқтисоди шароитида меҳнаткашлиги, удабуронлиги, ишбилармондчиликни йўлга қўя олгани,   тинимсизлиги, бошқалар билан келиша олиши,  тежамкорлиги, илмга чанқоқлиги, умидворлиги, саховати, умуман инсонпарварлиги ва оила қадриятларини маҳкам тутиши оқибатида тобора мавқи, салоҳиёти юксалаётган, ўзбеклар, қирғиз фашистлари тарафидан қирғин гирдобига тортилиши, ички ва ташқи сабаблар асосида юзага чиқди. Бу сабабларни ёритишга  илгари эълон этилган мақоламиз бағишланган.[5] Хақиқатда, қирғиз нацизмининг илдизлари чуқурлашиб, тармоқлашиб, кучайиб жамиятни сиёсий, ижтимоий, иқтисодий ва маданий-маънавий соҳаларини ўз таъсирига тортди.

Бешкекда  7 апрель 2010 йил давлат тўнтариши амалга ошиб, Ўтунбаева гуруҳининг тарафдорлари, хукуматни марказий биноларини ишғол қилгач, вақтли хукумат тузилгани ва президент Қурбанбек Бакиев ўз амалидан четлатилганлиги ҳақида  декретлар эълон этилди. Қ. Бакиев ўзига яқин сафдошлари билан мамлакат жанубида, Жалолобод шаҳри яқинидаги қишлоғига  жўнади. Ва, у шу ерда биринчи аксилўтинбаевачилар митингини ўтказди.[6]

Апрель тўнтаришидан кейин, қил устида турган, ўз хокимиятини сақлаб қолиш учун ҳамма нарсага тайёр Роза Ўтунбаева, ўзбек жамоасининг лидерларидан бири Қодиржон Ботировга телефон қилиб, ўзбекларни вақтли хукуматни қўллашга ундаган. Сўнг эса, ўн иккита ўзбек жамоаси вакилларини қабул қилиб, улардан вақтли хукуматни қўллашни илтимос қилган ва янги раҳбарият ҳақиқий “демократия” йўлидан боришини ва ўзбеклар муаммоларини ҳал этилишига    астойдил кўмаклашишига ваъда берган.[7]  Р. Ўтунбаева, конституцияни ислоҳ қилиш қўмитасига учта ўзбек жамоасининг вакиллари ва янги сайловларни ўтказиш хукумат қўмитасига битта ўзбеклар вакили киритилиши ҳақида қарор борлигини айтган. Яна, Ўтунбаева, ҳар қандай муаммо вужудга келса, у билан боғланиб, масалани ҳал этиш мумкинлигини такидлаган.[8]  Бу Ўтунбаеванинг ҳатти-ҳаракатлари моҳиятан,  ўзбек жамоасидан ёрдам сўраб қилинган ёлвориш бўлган дейилса муболаға бўлмаса керак. Чунки ҳақиқатда,  ҳали келажаги номаълум бўлган давлат тўнтариши соҳиблари ўзбекларни Қурбанбек Бакиев тарафини олишидан жуда  қўрқишган.

Қирғизистон жанубининг етакчи жамоаси,  бир миллиондан зиёд кишини бирлаштирган, шу худуд иқтисодини, ишбилармончилигини, илми, маданияти ва инсонпарварлик удимларини ўз елкасида тутиб турган ўзбекларни,  қайси тарафни олиши, ҳеч қандай муболағасиз, ҳақиқатда мамлакатни ва ўтинбаевачи фитначиларни келажаги учун ҳаёт-маъмот масаласи эди.

Шундай фитначилар учун ўта қалтис шароит пайтида, апрель тўнтариши   хукумати раисининг биринчи муовини, ўша кунлар қўлида, Роза Ўтунбаевадан кам бўлмаган хокимиятга эга, Азимбек Бекназаров Жалолободга келиб, Қодиржон Ботировни ёнига чорлаб, жанубдаги милиция, маҳсус орган ходимлари  Қурбанбек Бакиев тарафдорлари, уларга ишониб бўлмайди, шунинг учун, ўзбек ва қирғиз ёшларидан ҳалқ дружиначиси гуруҳларини тузиш керак ва бу ишга сиз раҳбарлик қилинг деб, ўтунбаевачилар хукумати номидан расман таклиф ва илтимос қилган. А.Бекназаров, ҳатто ушбу тузилиши мўлжалланган ҳалқ дружиначиси гуруҳлари истиқомат қилиш жойи (казармаси) учун бир меҳмонхонани ажратган.[9]  Лекин бир-неча кундан кейин, бу ҳалқ дружиначиси гуруҳларини ташкил этиш тўғрисидаги, Азимбек Бекназаровнинг ўтунбаевачилар хукумати номидан қилган расмий таклифини, бу Қодиржон Ботиров ташаббуси бўлган деб, уни ва ўзбеклар жамоасини айблаш тизимининг ва туҳмат тарғиботининг муҳим моддаси сифатида фойдалана бошладилар.

Бир ой мобайнида бакиевчиларнинг турли-туман фаолликлари, еғилишлари, митинглари амалга ошди ва ниҳоят, улар, 13 май 2010 йил Ўш, Жалолобод ва Боткент шаҳарларидаги вилоят Маъмуриятининг биноларини ишғол қилди. Бакиевчилар ўтунбаевачи тўнтариш хукуматини тан олмасликларини ва унга қарши эканликларини баралла баён этиб,  шу биноларда ўз вакилларини тайинлаб, ишга киришдилар. Ўтунбаеванинг ўзи ва уни ёрдамчиларини илтимосига кўра, 14 май 2010 йил биноларни озод қилишда қирғиз  вақтли хукумати тарафдорлари билан бирга, ўзбеклар ҳам иштирок этдилар. [8;9;10;16]

Худди шу кун  Жалолобод шаҳридаги вилоят Маъмурияти биноси ўзбеклар ва ўтунбаевачи қирғизлар тарафидан озод этилгач,  бўлиб ўтган митингда Қодиржон Ботиров сўзга чиқиб, янги хукумат ҳамма фуқороларга, миллатидан қатъий назар, бир хил муносабатда бўлиши зарурлиги борасида, илдиз отиб кетган жиноятчилик, коррупция ва уруғчиликка барҳам бериш кераклиги ҳақида, ўзбекларни хукумат ва маъмурият тизимларида сонига нисбатан пропорционал  ўринларга эга бўлишлари кераклиги, бир миллатни иккинчисидан устун деб қарашга энди йўл қўймаслик кераклиги, ҳамма фуқаролар учун қонун бир бўлиши зарурлиги борасида сўзлаган. У, янги хукумат таклифига кўра, ҳалқ дружиначиси гуруҳлари ташкил этилиши ва улар тартибни сақлашга ҳуқуқни ҳимоялаш органларига ёрдам беришади деган.[8]

Ушбу бинони озод этишда иштирок этган қирғизлар бокиевларнинг, атиги йигирматача уйи бор қишлоғи Тейитга бориб, улар масаласини узил-кесил ҳал этиш кераклигини таклиф эта бошлаган, шунда Қ.Ботиров, у ерда мерганларнинг борлиги эҳтимолдан ҳоли эмас ва қишлоқ миналаштирилган бўлиши мумкин деб фуқороларни огоҳлантирган.  Бир неча минг қирғизлар ва ўзбеклардан иборот оломон бокиевларнинг қишлоғига етиб борганда, у ерни икки юздан зиёд спецназчилар ўраб олганини кўришган. Суюн Омурзаков-Қирғизистон Ички ишлар вазирининг жанубий регион бўйича муовини, Қ.Ботировга, ўзини таништирган ва илтимос кишиларингизни бу ердан олиб кетинг деган.  Жалолабодликлар ичидан бирон киши қишлоқ ичига киритилмаган ва улар орқага қайтишаётганда  бир-неча уй ёниб кетганини кўришган.[10]

Демак, ҳақиқатда бокиевларнинг уйларига ўт қўйганлар миллати қирғиз бўлган, Роза Ўтунбаева, Азимбек Бекназаров юборган спецназчилар эканлиги  ойдинлашади. Чунки уларни узоқ муддат Жалолобод вилояти Маъмурий биносини озот этишга ёрдам бериш учун келади деб кутишган.  Вилоят губернатори Бектур Асанов, Р.Ўтунбаева ваъда қилаяпти спецназ келади деб, Қ.Ботиров ва бошқаларга бир-неча бор гапирган. Лекин Суюн Омурзаков бошлиқ спецназчилар фожиавий воқеалар бўлаётган Жалолобод шаҳрига эмас,  бокиевларнинг Тейит қишлоғига борганлар  ва жалолободликларни қишлоқ ичкарисига киритмаганлар.  Спецназчилар, жалолободликлар шаҳарга қараб юра бошлаганларида, ўтунбаевачи хокимият соҳиблари томонидан берилган буйриққа кўра ушбу қишлоқдаги бакиевлар оиласига тегишли бешта уйни ёндирганлар.

Бу ўтунбавачи тўнтариш хокимияти соҳибларининг ўзбекларга қарши Катта Қирғин Бизнес Режасини мавжуд бўлгани ва бу  режани муҳим бўғини,  шу бакиевлар уйларини ёндириш ва айбни ўзбеклар жамоасига, уларнинг лидерларига тўнкаш, сўнг тизим сифатида, уларни қиришни бошлаш эканлигини   тушинмасликни, кўрмасликни иложи йўқ.

Ўрганилаётган мавзунинг яна бир муҳим жабҳаларидан, Қодиржон Ботировнинг,  юқорида кўрилган нутқидан аксилўзбек жиноий амалиётида ва тарғиботида кенг фойдаланишидир. Бу демократик мамлакатлар учун кундалик ҳол бўлган танқидий чиқишни, хазим қилолмаган ўтунбаевачи хокимият соҳиблари ва уларни оммовий аҳборот воситалари, нутқ муалифига ва  ўзбекларга қарши турли-туман, юрт қирғизларники эканлигини тан олмас “миллатчи”, “миллий низо ёқувчи” каби айбномалар билан қутирган чиябўрилар каби ташландилар.

Оқибатда, 19 май 2010 йили Жалолобод шаҳри яқинидаги “Телтору” ипподромида қирғиз оломонининг митинги бўлиб, ундаги бутун ғазаб ва нафрат ўзбеклар ва уларнинг лидерларидан бири Қ.Ботировга қарши қаратилган. “Энг бошидан митинг ташкилотчиларининг ташаббусига кўра, хужумлар жануб ўзбекларини лидери Қодиржон Ботировга қарши қаратилди. Нотиқлар уни миллий низо ёқишда, титул элини (яъни қирғиз миллатини) танқид қилганда айбладилар ва хукуматдан уни жавобгарликка тортишни талаб   қилдилар“,- деб ёзди Кази Султонов.[12] Митинг аксилўзбек, фашистик руҳнинг кўтаринки даражасида тугаган. Митинг қатнашчилари энди, ўзбекларни адабини бериб қўйиш керак, “Ўзбеклар йўқол Қирғизистондан!”, “Беганалар қирғиз еридан  йўқолинг!”, “Ўзбекларга, сартларга ўлим! “Қирғизистонда сартларга жой йўқ!” ва шунга ўхшаш  нацистик  шиорларни  хитоблаб,  Қирғизистон давлат байроғини баланд кўтариб, Ўзбекларнинг Ҳалқлар Дўстлиги Университетига қараб юришган.[11]

Йўлдаги қирғиз милиция тўсиқлари очилиб, ушбу бир-неча минг қирғиз фашистлар оломонини ўтказиб юборган. Бу оламон иштирокчилари темир ва арматира таёқлари, кўплаб тошлар билан қуроллангани бир-оздан кейин билинган. Митинг пайтида ва ундан кейин ҳам “отлиқлар” (тоғда ва қишлоқда  истиқомат қилувчи қирғизлар) ваъда беришган келишади деган, хитоблар кўп айтилган.  Шу кун “отлиқлар” келишмади. Қирғиз оламони, йўлма-йўл ўзбекларга ва уларга тегишли дўконларга, ошхоналарга, ресторанларга  хужимлар қилганлар. Ниҳоят Университетга етиб бориб, унга тошлар отишган, хужимлар қилишган ва сўнг уни  ёқишган. Университетнинг кўп қисмини вайронага айлантирганлар.

Бу ваҳший қирғиз фашистларидан бирининг журналистга қараб, “Эй, рус, аралашма, бу бизнинг ўзбекларга қарши уришимиз” деб бақириши, нима содир бўлаётганини ва ким бу фожиа оловини ёндирганини аниқ номлайди. “Тўқнашув сиёсий кучлар ўртасида эмас, балки ҳалқлар ўртасида бошланиб, Жалолобод қирғизлари, Жалолобод ўзбекларини дўпослай бошладилар. Бу шунчаки, Бакиев тарафдорларининг аксилинқилобчилигига ўхшамайди. Бу даҳшатлироқдир“,- деб ёзди ушбу воқеаларнинг бевосита гувоҳи Александр Гришин. Журналистнинг иддаосича, митинг ва хужим режа заминида амалга оширилганлиги кўзга ташланади.[14] Натижада учта ўзбек халок бўлиб, анча бегуноҳ кишилар ярадор бўлди. [13;17]

Исмоил Исхаков, ўтунбаевачилар хукуматининг мудофаа вазири ва жануб бўйича маҳсус вакили ва унинг кўппаклари верталётлардан воқеалар ривожи қай йўсинда бораётганини кузатганлари ва видео суратга ҳам олганлиги маълум.

Эртаси, 20 май 2010 йил, тонгда И. Исхаков, Қ. Ботиров ва бошқа ўзбек жамоаси вакиллари билан  Университет биносида учрашган ва унга воқеалар ҳақида батафсил сўзлаб берилган ва қирғиз ваҳшийларининг ўқув юртига хужумларини тасвири тушурилган касета ҳам қўйиб берилган. И.Исаков, ўзи ва хукумат  бу воқеалардан жуда хавотирда эканлигини айтган. У,  Қ. Ботировга, Р.Ўтунбаева ва хукумат аъзолари сиздан маълум муддатга хорижга чиқиб туришингиз мақуллигини билдиришни менга топширишди деган. Яна, И. Исаков,  Қ. Ботировни, қисқа муддат хорижда бўласиз, биз бу ерда “тартиб ўрнатамиз”, сизга қарши қўйилаётган “турли-туман айиблар, даъволар ва ховурлар” пасайгач бемалол қайтиб келасиз деб ишонтиришга урунган.[8;10;11]

Мунофиқликни қаранг, 19 май 2010 йил қирғиз фашист оломонининг ваҳший хатти-ҳаракатларини зимдан уйиштирганлардан бўлмиш И. Исаков, шу кун амалга ошмай қолган икки нарсадан норизолиги воқеалар йўналишидан келиб чиқади. Биринчи, И. Исаковнинг норизолиги, қирғиз “отлиқларини” келиб кўпроқ ўзбекларни қириб, Катта Қатоғонни бошламаганлиги эди.   Иккинчи, И. Исаковнинг жиғибийронлиги эса, Университетга хужим бўлаётганидан хабардор бўлиб, шу худуд атрофига еғилган 30-40 минг ўзбек жамоасининг, қирғизларни ваҳшийликларига жавобан куч ишлатмагани, ўзини инсонпарварлигини, донишмандлигини,  олиҳимматлигини, шерюраклигини, ҳақиқатда улуғ миллат эканлигини яна бир бор кўрсатиб, ўзини вазмин, босиқ ва оғир тутиши бўлди. [7;8;10;11] “Мен, Инсон устиворлиги, ноёб мазмунга эга, Тенглик асосига таянишига, ва ноёб моҳиятга эга, Озодлик заминида  туришига ишонамен. Мен, ҳар бир шахсдаги Инсон ҳуқуқларининг тенглигига ишонамен… Мен Инсон учун курашамен. Унинг душманларига қарши”, – деган Антуан де сент-Экзюперининг чорлашига, монанд руҳият,  жисмият ва амалиёт бизнинг миллатдошларимизда мавжудлиги кўринди.[15]

Ўтунбаевачиларнинг ўта фирибгар жиноятчилар эканликларини, қирғиз фашистлар оломони Бишкек шаҳрида тўнтариш амалга ошган, шу йил 7 апрель куни Хукумат Уйини, Бошпрокуратура биносини, Бакиев ўғилларини уйларини ва бошқа ўнлаб биноларни талон-тарож қилганлари ва сўнг ёндирганлари борасида умуман эсламаслиги, лекин шу хокимият соҳибларини кўрсатмасига асосан қирғиз спецназчилари тарафидан Бакиевлар уйига ўт қўйиб, айибни ўзбекларга тўнкашлари яна бир бор ошкор  этади. [6]

Бир тасаввур қилинг, 2005 йил март ойи давлат тўнтариши оқибатида хокимиятни Аскар  Акаевдан тортиб олган, Қурбанбек Бакиевнинг жанубдаги қирғиз тарафдорлари билан,  ўзбеклар ҳам қўлласа ва у Жалолободда ёки Ўшда сафдошлари  билан ўз қароргоҳини жори қилиб, фитначиларни қонундан ташқари деб эълон этиб, уларга қарши кураш байроғини кўтарса, Қирғизистон иккига бўлиниб, фуқаролар уриши бошланиш хавфи пайдо бўларди.  Бу икки хокимиятчилик, қайси оқибатларга олиб келишини башорат қилиш қийин, лекин қонли, мураккаб, қалтис шарт-шароит туғилиши мумкинлиги аниқ эди.  Демак, моҳиятан ўзбек жамоаси, унинг лидерлари ўтунбаевачиларга умид билан қараши ва уларнинг ваъдаларига  ишониши оқибатида апрель тўнтаришидан сўнг тузилган хукуматни қўллади ва республикани иккига бўлиниши, ҳамда фуқаролар уриши хавфидан сақлаб қолди.

Бу билан амалда ўзбек жамоаси, унинг лидерлари, ўтунбаевачиларга  хокимиятни сақлаб қолиш ва легитимлик, қонунийлик  поғонасига ўтиш учун бебаҳо тарихий имконият яратди.[16] Аммо қирғиз нацизми ғоялари билан заҳарланган ўтунбаевачи хокимият соҳиблари, ўзбеклардан бир умир миннатдор бўлиш ва ҳақиқатда демократия қоидаларига риоя қилиш, яъни берган ваъдаларини амалга ошириш ўрнига, маккорлик билан, аксилўзбек оммовий қотилликларни, миллий нафрат, хасад, кўролмаслик асосида ва текин пул, ер, мол-мулк топиш учун зимдан тайёрладилар. Ўтунбаевачи хокимият соҳиблари, шу йил 14 май куни собиқ президент Қурбанбек Бакиев оиласига қарашли уйларни қирғиз спецназчилари томонидан ёндиришни уйиштириб, фожиа оловини ёқдилар.

ҲУҚУҚ  ВА ФОЖИА

Ижтимоий эркинликлар, фуқаровий тенглик ва қонун устиворлиги ҳар бир демократик тизимнинг ўзагини  ташкил этади. “Ҳамма инсонлар ўз қадрлари ва ҳуқуқлари бўйича озод ва тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳиблари ва ўзаро хатти-ҳаракатларини қардошлик руҳида амалга оширишлари     даркор“-,  деб Инсон Ҳуқуқларининг Умумий Баённомасини биринчи бандида  ёзилган. Аммо минг афсус, бу жамият фуқароларининг нормал яшаши учун жуда муҳим талаблар ва қоидалар, тилда “демократ”, амалда нацист қирғиз лидерлари ва оломони тарафидан алла қачон оёқ ости қилинди. [18] Ўзга миллатлар, биринчи навбатда ўзбекларнинг ҳуқуқларини топтаб, қирғизлар хукумдор, устивор миллат деб кеча-кундиз тарғиб қилиниши ва буни қонуний равишда рад этганларни қириш, таъқиблаш, таҳқирлаш, соҳта айбловлар билан қамаш, маҳкамага тортиш  фашизм, нацизм эканлигини Хоним Ўтунбаева ва унинг ҳамтавоқлари ёддан чиқаришдими?

Нуфузли инсон ҳуқуқларини ҳимоялаш ташкилоти  Human Rights Which (Инсон Ҳуқуқларини Кузатиш)  Ўш-Жалолобод фожиаси ҳақида “Адолат қани? 2010 йил июнь ойида Қирғизистоннинг жанубида амалга ошган миллатлараро тўқнашувлар”,  номли маруза эълон қилди. [19] Аввало  Ўш-Жалолобод фожиасининг гулхан бўлиб ёна бошлаган, энг қалтис ва оғир даврида жабрланувчилар билан учрашган, улардан интервьюлар олган ва материаллар тўплаган,  хужжатлаштирган ва сўнг, бу марузани  тайёрлаган Human Rights Which тадқиқотчиларига ташаккур. Лекин бу марузанинг ушбу фожиа жараёнини диққат билан кузатаётган кишини ўйга солувчи, турли-туман кутилмаган ҳаёлларга тортивчи ва келишиш мумкин бўлмаган бир-қанча хулосалари, иддаолари бор. Ушбу хулосалар мақола мавзусига алоқадор бўлгани учун, уларнинг баъзиларини  кўриб чиқамиз, ўрганамиз.

Жалолободда фожиа оловини, ўтунбаевачи нацистлар қандай фитна ва найранг ишлатиб ёндирганини ва бу уларга умуман Қирғизистон жанубида тинч ўзбекларга қарши режалаштирилган қатоғонни бошлаш учун қора байроқ рўлини ўйнаганини  юқорида аниқладик. Ўшда фожианинг бошланиши ҳақида, Human Rights Which  марузасида қуйдагиларни  ўқиймиз: “ Бутун, 10 дан 11июнга ўтар кечаси миллатлараро оммовий тўқнашувлар давом этди; бу пайт зўравонлик ҳаракатларига, кўпроқ ўзбеклар ташаббускор бўлгандек кўринади. Бу ҳақда, бизга, шу кеча шаҳарда бўлган ҳуқуқни ҳимоялаш органининг ходими, кечаси    бир- неча марта ўзбекларнинг  қирғизларга, тонга яқин эса, қирғизларнинг ўзбекларга қилган хужумини кўрганини, лекин аралашиш имконига эга бўлмаганини, сўзлаб берди“.[19] Бу иддаони ўқигач, ўз-ўздан, табиий равишда савол туғулади: Хўш, нима асосида, қандай қилиб, бу қирғиз миршаби, прокуратира, маҳкама ёки миллий хавфсизлик хизматининг ходимига ишониш мумкин?

Биринчидан,  ҳуқуқни ҳимоялаш органлари ходимларининг аксарияти қирғиз бўлиб, улар нацизм ғоялари билан заҳарланганларини ва республикада яшовчи бошқа миллатларга, биринчи  навбатда, ўзбекларга нафрат билан қарашини Ўш-Жалолобод фожиаси ва ундан кейинги жараёнлар бутин дунёга кўрсатиб турибди.

Иккинчидан, ҳуқуқни ҳимоялаш органлари ходимининг бетараф, объектив маълумот берганининг исботи йўқ, бўлиши ҳам мумкин эмас.

Учинчидан, нима сабабдан марузани ёзганлар фожиа бошланиши ҳақидаги ўзбекларнинг маълумотларини олишмаган ва келтиришмаган?

Марузанинг қуйидаги хулосаси ҳам таҳлилга лойиқ:“11 июнь тонг пайти, Ўшнинг атрофидаги қишлоқларда истиқомат қилувчи қирғизлар, ўз қаримдошлари тақдиридан ховотир олиб, оммовий тарзда ва ўта асабийлашган ҳолда шаҳарга еғила бошладилар. Улар шаҳарликлар билан биргаликда, ўзбеклар дўконларини ва маҳаллаларини талон-тарож қилишни ва ёқишни бошладилар, гоҳо учраган уй эгаларини ўлдирдилар“.[19]

Биринчидан, бу тоғлик ва қишлоқлик қирғиз ваҳший оломонининг шаҳарлик миллатдош фашистларига, ҳарбийларига, резервистларга, милиция кучларига ва мафиячи,  калла-кесар жиноятчи тўдаларига уйишқоқлик билан қўшилиб, тинч ўзбекларни оммовий қиришнинг бошлаши, яъни Ўшда фожиа оловини баралла ёндириш эмас-ми? Бунгачан, ўзбекларнинг қирғизларга тажаввуслари ҳақидаги ўтинбаевачиларнинг ғиртёлғон бўлмиш, уйдирмасига, соҳта гувоҳлар берган маълумотлар асосида марузачиларни ишониши эса, кишини ҳайрон қолдиради.

Иккинчидан, бу қирғиннинг қирғиз газандалари тарафидан бошланиши, тонгда эмас, кечаси 10 чидан 11чи июнга ўтар пайт амалга ошганлиги борасида ўшлик жабрдийда ўзбекларнинг ва ўз инсоний сифатларини йўқотмаган қирғизларнинг гувоҳликлари бор.[20;24]

Учинчидан, ўзбекларга қарши қирғизлар амалга ошира бошланган қирғин, ҳарбийларга хос юқори даражадаги уйишқоқлик, бир мақсадга йўналтирилганлик ва пухта режа асосида содир бўлганлигини, қандай кўрмаслик мумкин?

Тўртинчидан,  тўпалон, уриш,  зўравонликлар, қотилликлар, ўзгаларни тунаш, мол-мулкларини тортиб олиш ўзбекларга мутлақо керак эмас эди, бу нарсалар ишёқмас, текинхўр, боқимпараст, ароқхўр, нашавон, хасатчи ва нацист қирғизларга  текин пул, ер, мол-мулк ва транспорт воситаларини топиш учун зарур бўлгани аниқ кўзга ташланади.

“Адолат қани?”  марузасидаги бошқа бир хулоса:”Биз қирғизларга, ўзбекларга бўлган хужумларни хужжатлаштирдик, лекин бу 10чидан11чи июнга ўтар кечаси, уларнинг кўпчилиги қирғизларга қарши бўлганга ва ҳатто ўзбеклар қурол ишлатишганига ўхшайди”.[19] Сўнг эса Жалолобод шаҳри ёнида жойлашган, Жапалак қишлоқи четида содир бўлган, икки қирғизни ўзбеклар ушлаб олиб, калтаклаганлиги ва уларни ўзбек мўйсафити қўйиб юборгани ҳикояланади.

Биринчидан, бу  қирғизларнинг ҳикоялари, ҳақиқат бўлиши мумкин. Лекин бу пайтдан илгарироқ, уларнинг миллатдошлари, турли  худудларда ҳарбий қуроллардан фойдаланиб, ўзбекларни ёшига ва жинсига қарамай қириш, отиш, сўйиш, чопиш, тунаш, тириклайин ёқиб юбориш ва аёлларни зўрлаш жиноий амалиётини бошлаганликларидан ушбу қишлоқ аҳолиси хабар топгани, бу воқеага сабаб бўлганлиги ҳақиқатга яқин.

Иккинчидан, ўзбеклар  биринчи бўлиб қурол ишлатди деган ўтунбаевачилар  туҳматининг, соҳта гувоҳликлар заминида марузага кириб қолганлиги  масаласига келсак, Ўш-Жалолобод фожиаси ҳақида фильм яратган, миллати на ўзбек, на қирғиз бўлмаган  кино ижодкорлари, Марат Хайруллиным ва Татьяна Павлова, улар ўзбекларда бирон-бир автомат ёки бошқа ҳарбий қурол кўрмаганлари, бундай қуроллар фақат қирғизларда борлигини такидлашди. Уларнинг гувоҳлик беришича, ўзбеклар жабрланувчилардир, қирғиндан манфаатдор ва уни бошлаган қирғиз нацистларидир.[21]

Учинчидан, такрор савол туғилади, нима сабабдан жабрланувчи ўзбеклар тарафи вакилларининг фожиа оловини ким ёқанлиги борасидаги кўрсатмалари олинмаган ва бу билан интервью олишнинг ижтимоийшуносликдаги энг асосий қоидалиридан бўлмиш тўлиқлик ва объективлик қоидалари бузилган?  [22]

Тўртинчидан, эҳтимол, ўтинбаевачилар соҳта гувоҳларни устомонлик билан Human Rights Which тадқиқотчиларига рўпара қилганлар.  10 июнь кечаси Ўш шаҳарининг турли ерларида, на фақат кўпинча кўрсатилаётган “Алай” меҳмонхонаси яқинидаги казино ёнида, балки бошқа жойларида ҳам ўзбекларга қарши иғволар уйиштирилган.  Бу ҳақда воқеаларнинг бевосита гувоҳлари бўлмиш ўшликлар,  турли-туман, жуда муҳим маълимотларни эълон этиб,  ҳақиқатни ойдинлаштириш ва ким Ўшда фожиа оловини ёндирганлигини аниқлаш ишига бебаҳо хисса қўшдилар. [23]

Бешинчидан,  бу борада инсонийлик сифатларини сақлаб қолган қирғиз миллатига мансуб ўшликларнинг гувоҳликлари  алоҳида аҳамият касб этади.[24]

Олтинчидан, маруза муаллифлари тарафидан  “бу пайт кўпроқ, ўзбеклар ташаббускор бўлгандек, улар биринчи бўлиб қурол ишлатгандек кўринади ” каби жумлаларнинг тузилиши  тасдиқий шаклда эмас, балки эҳтимоллик тариқасида ёзилгани эса, муаллифларнинг ўзбекларни ташаббускорлигига ва биринчи бўлиб қурол ишлатганига тўлиқ ишонмасликларини очиқлайди.

Еттинчидан, “Адолат қани?” марузасининг муаллифлари қандай қилиб   фожиа бошланиши масаласида ўтунбаевачилар таъсирига тушиб қолганликлари биз учун қоронғи ва бу  уларни виждонларига ҳавола. Аммо мазмунан марузада тўпланган материалларнинг аксарияти, ушбу “бу пайт кўпроқ, ўзбеклар ташаббускор бўлгандек, улар биринчи бўлиб қурол ишлатгандек кўринади ” каби хулосаларнинг  ҳато ва  асоссиз  эканлигини моҳиятан очиқлайди.  Ҳамда, кирғиз нацистлари амалга оширган жиноятларини фош этишга хизмат қилади.

Саккизинчидан, БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий Комиссари, БМТнинг қирғинларни олдини  олиш қўмитасини ва Amnesty International – нуфузли инсон ҳуқуқларини ҳимоялаш ташкилоти баёнотномалари муҳум аҳамиятга моликдир.[25]

Ўш шаҳри ва Ўш вилояти аҳолиси номидан Ҳалқаро Маҳкамага йўлланган аризномада қуйдагиларни ўқиймиз:“Бу, 2010 йил 10 июнь куни, кечаси 11да бошланди… Қирғиз миллатига мансуб шахслар, ҳарбий техника ёрдамида отиб ўлдиришни, турар-жойларимизни ёндиришни ва талон-тарож қилишни бошладилар”. Демак, қирғинни қирғиз ваҳшийлари шу йил, 10 июнь куни, кечаси 11да бошлаганлар. [26]

Ўшлик ўзбек аёллари,  шаҳарни ўзбек туманларида қирғиз фашистлари  қайтариқа ушбу фожиа оловини ёқанлиги ҳақида қуйдагича гувоҳлик  маълумотларини БМТ ва бошқа нуфузли ҳалқаро ташкилотларга юборганлар: “Бу 2010 йил, 10 июнь кечаси, бошланди. Мерганлар (снайперлар) автоматлардан тинч аҳолини ўққа тута бошладилар. Тўхтамасдан, дуч келган кишиларни (яъни ўзбекларни) ўлдирдилар, уйларимизни ёқа бошладилар, тириклайин болаларни ва катталарни ёқдилар, қизларни ва кампирларни хўрлашди, уларни зўрлашди. Кўпларни тириклайин ёқиб юбордилар”.[27] Бу даҳшатли маълумотлардан  Ўшда фожиа оловини қирғиз фашистлари ёндиргани аниқ кўринади.

Инсон эканлигини унитмаган, виждонини сақлаб қолган, ўшлик қирғиз қизнинг эслашича, у ва унинг оила аъзолари, шу йил,  10 июнь кечаси қирғизлар ва ўзбеклар ўртасида бошланган тўқнашувлар ҳақида ҳабар топгач: “Отам, ўша заҳоти бу нарса ўзбекларга керак эмас, деди. Мен, ханг-манг бўлиб қолдим, қаердан шунча қурол олишган, бутун шаҳарни ишғол қила олиш учун. Тонгда айтишди, Алайдан кишилар келишган экан”.[28]  Демак, бу куйиниб ва ачиниб ёзган қирғиз қизнинг, уни отасини ва онасини фикрича Ўшда фожиа оловини ёқиш,  “ўзбекларга керак эмас” эди.

Бошқа ҳаёли, покиза ўшлик қирғиз аёлининг ёзишича: “Содир бўлган воқеалардан сўнг, биз қирғизларнинг ўзбекларга тик қарашимиз мушкул бўлса керак. Масалан, мен қарай олмайман, содир бўлган ҳамма воқеалар учун уяламан. Мен, ҳали ҳам ичимизда, биз билан бирга, Мирзакматов, Бекназаров, Сариев, Исаков, Ташиев ва шуларга ўхшаган  бадбаҳ шахсларни борлигидан уяламан”.[29] Бу қирғиз аёли фожиа оловини ёндирган ва ундан манфаатдор “бадбаҳ шахслар” сифатида юқорида номлари келтирилган қирғиз хокимият соҳибларини кўрсатди ва уларни қилмишларига яраша қатъий жазога тортиш кераклигини талаб этди.

Умуман Қирғизистонда, хусусан Ўшда қирғиз фашистларининг энг фаол гуруҳлари, ташкиллашган жиноятчилар (мафиячилар), калла кесар қотиллар (киллерлар) тўдалари эканлиги борасида маълумотлар бор. [30] Ўшда фожиа оловини ёқиш арафасида, қирғиз нацизм ғояларини ўзида мужассамлаштирган ва ўзбекларни қиришга шай бўлган олтита – Кикбоксин (қўрбоши, комендант Асанов, Курсант); СОБРчи (қўрбоши, СОБРнинг бош зобити Улуғ); Таймашчи (қўрбоши Шайло Утазов); Қамчи (қўрбоши Кулубаев, Қамчи);  Алманберт (қўрбоши Алманберт);   Джанго (қўрбоши Қадыр) жиноятчилар тўдалари борлиги ҳақида ўшликларнинг гувоҳликлари чоп этилган.[31] Бу қотиллар тўда қўрбошиларининг боши, ўшликлар этирофича, “наркобарон”  ва “одамхўр-канибал” унвонларининг соврундори Ўш шаҳарининг мэри Мелис Мирзакматовдир. [32]

Шу қирғиз мафиячи-қотиллар тўдаларининг калла кесарлари, Ўшда фожиа оловини ёқиб, қолган қирғиз газанда гуруҳларига, ҳарбийларига, миршабларига, шимолдан тушган ва жанубдан қўшилган қирғиз ваҳший фашист оламонига йўл очиб беришганлиги аниқ.[33]  Бу борада, шу йил, 15 июнь куни БМТнинг Инсон Ҳуқуқлари бўйича Олий Комиссари, Наванетхем Пиллай:”Маълум бўлишича, Ўш шаҳрида, зўравонликлар “уйиштирилган, бир мақсадга қараб йўналтирилган ва яхши режалаштирилган бўлиб”,  уларнинг бошланишига сабаб, бешта, юзини ниқоби билан беркитган, қуролланган гуруҳларнинг, бир пайтда, турли худудларда хужум уюштиргани бўлган” деб такидлади.[34] Бу тўдалар ўшликлар аниқ кўрсатган юқорида номлари келтирилган қирғиз жиноятчи-фашист гуруҳлари эканлиги маълум.

Ўтинбаевачилар ва уларнинг Ўшдаги ва Жалолободдаги қирғиз фашистлари  фожиа оловини ёқиб, илгари режалаштирилган тинч ўзбекларга қарши Катта Қирғин Бизнес Режасини амалга оширишни бошладилар. Улар демократиянинг асосий қоидаларини ва инсон ҳуқуқларини оёқ ости қилиб, ўзлари амалга оширган инсонийликка қарши бўлган, жуда оғир ва кечирилмас жиноятларини хастпўстлаш, оқлаш учун, жабрланувчи ўзбекларни фожиани бошлаган қилиб кўрсатишга бутин расмий ва норасмий имкониятларини ишга солиб ҳаракат қилмоқдалар.

Қирғизистон “демократик” давлат ва “демократик” хукумат соҳиби, энди Президентликдан, Парламент бошқарувига ўтаяпмиз деб бутун дунёга жар солинса ва шу пайтнинг ўзида тинч ўзбекларга қарши этник нафрат, хасад, кўролмаслик асосида ва текин пул, ер, мол-мулк топиш учун қирғин олoви ёқилса, буни номи нима деб аталади?

Республикада амалга ошган ва ошаётган жараёнлар, Қирғизистон Парламент республикаси тараф эмас, балки сиёсий, маънавий ва ташкилий жиҳатдан амалда мавжуд ва энди фақат, расман очиқ иқрор этилиши етмаётган, қирғиз                   фашист-жиноятчилар давлатини мавжудлигини эълон  қилиш йўналишида кетаётганини кўрсатади. “Улуғ ва бенухсон” қирғиз фюрери рўлига, ҳалқ орасида қилмишига яраша “зимдан иш қилар,    қотилой”  унвонига сазовор Хоним Ўтунбаева, ёки “қутирган” таҳаллусининг соврундори Азимбек  Бекназаров, ёки “жаллод” лақаби соҳиби Исмаил Исхаков, ёки “одамхўр-канибал” номига эга Мелис Мирзакматов бўлиши эҳтимолдан холис эмас.

Ўтунбаева   хукумати, ҳақиқатни ва ҳуқуқни топтаб, Ўш-Жалолобод фожиаcининг оловини ўзбеклар ёндирди деган, мутлақо ёлғон, туҳмат ва бўхтон бўлган иддаони тарғиб қилмоқда. Ҳамда, шу тухмат ва бўхтонга асосан ўзбек жамоаси лидерларини, фаолларини, инсон ҳуқуқлари ҳимоячиларини ва умуман ўзбек бўлган фуқароларни таҳқирлашни, таъқиблашни, қамаш ва маҳкамага тортишни тизим сифатида амалга оширмоқда.[35] Бу аксилўзбек таъқиблар, таҳқирлашлар ва тарғиботлар моҳиятан ўтунбаевачи  қирғиз нацистларини гитлерчи-геббельсчи фашистларни ворислари эканликларини Туркистон аҳлига ва  дунё ҳалқларига ошкор этади.

10.29.2010

Манбалар׃

1. Эпиграф: Джордж Оруэлл. “1984” роман. М., 1993, 67-бет.

2. В Кыргызстане начала работу Международная Независимая Коммисия по расследованию событий на юге. http://kg.akipress.org ; 10.19.2010.

3. Черная, Людмила. Коричневые диктаторы. Ростов на Дону, 1999 г., 35-42; 127-132 бетлар.

4.Виноградов, Александр. О странностях резни…Ошские события – межэтнические беспорядки или целенаправленный геноцид? http://www.centrasia.ru ; 06.19.2010;

Тилебалиев, Асылбек. Кыргызский тупик. Нищий, с каждым годом деградириющийся народ тешил себя эфимерными надеждами. http://www.centrasia.ru; 10.02.2010; Арбенин, Сергей. Кыргызстан.Над пропостью парламентаризма во лжи. http://www.centrasia.ru ; 10.29.2010.

5. Маннопов, А. Давом этаётган инсонийликка қарши жиноят ҳақида (Қирғиз фашизми ва унинг илдизлари, ҳомийлари). “Янги Дунё”, 08. 30.2010; “Тўронзамин”, 09. 06. 2010; “Замондош”, 09. 06. 2010.

6. 24.kg; http://www.presskg.com.

7. Обращение к народу Кыргызистана. http://www.yangidunyo.com ; 09.19.2010.

8. Бурлаченко, Сергей. Кыргызстан: слезы киргизов, горе узбеков. http://www.yangidunyo.com; 09.18.2010.

9. 24.kg; http://www.presskg.com

10. Ботиров, Қодиржон. Ўзбекларнинг сиёсий уюшқоқлиги Бишкекни қўрқитди. http://www.ozodlik.org ; 10.04.2010.

11. Ботиров, Қодиржон. Мен Қирғизистонга албатта қайтаман. http://www.ozodlik.org ; 10.04.2010.

11. 24.kg; http://www.presskg.com ; Бурлаченко, Сергей. Кыргызстан: слезы киргизов, горе узбеков. http://www.yangidunyo.com; 09.18.2010.

12. Султанов, Казы. Кто первый начал неясно, но виноват Курманбек Бакиев. В Киргизии вспыхнули этнические столкновения. http://www.centrasia.ru ; 05.20.2010.

13. Қаранг: Президенту КР Р.И.Отунбаевой от узбекской общественности. Открытое письмо. http://www.yangidunyo.com; 09.20.2010.

14. Гришин, А. Русский, не суйса, эта наша война с узбеками (репортаж с места). www. centrasia.ru : 05.20. 2010.

15. Cент Экзюпери, Антyан де. Повести: Военный лётчик., М., 2007, 320- 321 бетлар.

16. Список погибших и пострадавших 14 мая 2010 года в городе Джалал-Абаде. www. centrasia.ru : 05.15. 2010.

17. Список погибших и пострадавших 19 мая 2010 года в городе Джалал-Абаде.

www. centrasia.ru : 05.20. 2010.

18. Всеобщая Декларация Прав Человека. NY, 1988, Статья 1; 7-бет.

19. Human Rights Watch; Где справедливость? Межнациональные столкновения на юге Киргизии в июне 2010 г., (доклад). http://www.hrw.org/ru; 08.17.2010.

20. Заявление в Международный Суд от жителей города Ош и Ошской области, города Джалабат и Джалалабатской области Кыргызской Республики. http://www.yangidunyo.com; 06.21.2010; Обращение жителей матерей г. Ош. ООН, ОДКБ, ОБСЕ, Международную Комиссию юристов и Международный Суд, Федерацию Международного Общества Крастого Креста и Полумесяца. http://www.yangidunyo.com 06.19. 2010; Маркин, Глеб. Воспоминания мирного жителя города Оша! http://www.yangidunyo.com; 10.12.2010; Дилшод. Почему? www. yangidunyo.com; 06.19.2010.

21. Итервью с авторами фильма М.Хайруллиным ва Т. Павловой http://www.centrasia.ru; 24.07.10.

22. Қаранг: Кравченко, А. И. Социология. М.,1999, 32-39 бетлар.

23. Обращение жителей матерей г. Ош. ООН, ОДКБ, ОБСЕ, Международную Комиссию юристов и Международный Суд, Федерацию Международного Общества Крастого Креста и Полумесяца. http://www.yangidunyo.com 06.19. 2010; Дилшод. Почему? www. yangidunyo.com 06.19.2010 Заявление в Международный Суд от жителей города Ош и Ошской области, города Джалабат и Джалалабатской области Кыргызской Республики. http://www.yangidunyo.com; 06.21.2010; Маркин, Глеб. Воспоминания мирного жителя города Оша! http://www.yangidunyo.com 10.12.2010

24. Қаранг: Абдураимова, Алия. Я, боюсь за мой Кыргызстан. http://www.media.kg

Давлесова, Дастон. Еще раз о природе национализма… http://www.centrasia.ru ; 09.08.2010; Интервью с Бактыбеком Бешимовым. http://www.centrasia.ru 07.19.2010; Маркин, Глеб. Воспоминания мирного жителя города Оша! http://www.yangidunyo.com; Эсенгулова, А. Потомки не простят. Надо выяснить и строго наказать зачинщиков ошской трагедии. http://www.centrasia.ru ; 10.04.2010

25.Кыргызстан: призыв к проведению международгого независимого и беспристрастного расследования. Amnesty International; http://amnesty.org.ru ; 06.17.2010.

26. Заявление в Международный Суд от жителей города Ош и Ошской области, города Джалабат и Джалалабатской области Кыргызской Республики. http://www.yangidunyo.com; 06.21.2010.

27. Обращение жителей матерей г. Ош. ООН, ОДКБ, ОБСЕ, Международную Комиссию юристов и Международный Суд, Федерацию Международного Общества Крастого Креста и Полумесяца. http://www.yangidunyo.com ;

06.19. 2010.

28. Абдураимова, Алия. Я, боюсь за мой Кыргызстан. http://www.media.kg

29. Эсенгулова, А. Потомки не простят. Надо выяснить и строго наказать зачинщиков ошской трагедии. http://www.centrasia.ru ; 10.04.2010.

30. Қаранг: Интервью с Бактыбеком Бешимовым. http://www.centrasia.ru; 07.19.2010.

31. Обращение Заложников преступного режима Розы Отунбаевай. http://uzigabek.ucoz.ru; 06.27.2010.

32. Жекшенкулов, Медем. “Мэр-узурпатор” как зеркало кыргызской государственности. http://www.centrasia.ru; 07.19.2010 ; Авдеева, Елена. Кыргызстан-в партийных списках. В парламент рвутся маслократы, экстримисты и криминальные элементы. http://www.centrasia.ru; 10.01.2010; Обращение Заложников преступного режима Розы Отунбаевай. http://uzigabek.ucoz.ru; 06.27.2010; Мартиросов, Александр. Геополитические игры Пекина в Центральной Азии: Китайский фактор в Кыргызстане. http://www.centrasia.ru; 09.29.2010.

33. Кыргызстан: призыв к проведению международгого независимого и беспристрастного расследования. Amnesty International; http://amnesty.org.ru;

06.17.2010.

34.Карабаев, Муҳаммадкадыр. Узбеки, будьте бдительны. Я верю, придет час…ответ омбудсмену Кыргызстана Т, Акуну. http://www.centrasia.ru ; 10.13.2010.

35. Кыргызстан: призыв к проведению международгого независимого и беспристрастного расследования. Amnesty International; http://amnesty.org.ru; 06.17.2010; Узбекского активиста приговарили к пожизненному заключению по сфабрикованному обвинению. Amnesty International призывает немедленно и безусловно освободить правозащитника – узбека А. Аскарова. Пресс – релиз, Amnesty International; 09.15.2010; Тилебалиев, Асылбек. Кыргызский тупик. Нищий, с каждым годом деградириющийся народ тешил себя эфимерными надеждами. http://www.centrasia.ru; 10.02.2010.

One Response

  1. Ассалому алайкум Абдуфаттох ака!
    Маколангизни бир укишда укиб чикдим. Кайта-кайта укидим. Аслида, менга, Сиз ёзган маколага ухшаган аналитик ва залворли маколларни алохида утириб олиб укийман. Сизга алохида рахматларим!
    Кам булманг. Сиздан, янада шундай маколларни кутиб коламиз ака.
    Хурмат ва эхтиромлар ила Бахтиёр. Жиззах, Узбекистон.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: