“Oltinchi qavat”

“Oltinchi qavat”ni kitob shaklida sotib olishni istaganlarga. Quyidagi link orqali dunyoning istagan joyidan olishingiz mumkin.
***
“Олтинчи қават”ни китоб шаклида сотиб олишни истаганларга. Қуйидаги линк орқали дунёнинг истаган жойидан олишингиз мумкин.

Аҳмад Турон

Авторитар тизимлардан қутилиш – 21аср талаби

Қадим Фиравн давлатларидан то бугунги авторитар тизимларгача зўравонлик, сохтакорлик ва маддоҳбозлик асосига қурилган бўлиб мехнаткаш халқ яратган бойликлар устида кам сонли зодагонларни эгалик қилишлари учун хизмат қилиб келмоқда.   Интернет ва ижтимоий тармоқларнинг ривожланиши уларнинг башараларини очиб ташлади ва халқнинг хақли норозилигига олиб келди.

Аввал Украина,  бугун эса Белоруссия ва Россиянинг Хабаровск минтақасини қамраб олган норозиликлар Советлар давридан қолган авторитар тизимларга қарши халқ чиқишларидир.    Собиқ Совет республикаларида ҳукуматларни очиқ-ойдин қонунларсиз, сохта сайловлар билан эгаллаб олган авторитар президентлар ва улар атрофидаги амалдорлар хокимиятда қолар экан ривожланиш бўлмаслиги, мамлакат бойликлари талан-тарож бўлиши аниқ бўлган сари халқлар кўчаларга чиқармоқда.

Continue reading

Улуғбек Бакир- 40 ёшда

Улуғ Бек


Камина таниган ва ҳурмат қиладиган журналистлардан бири Улуғбек Бакирдир. Унинг қирқ ёши муносабати билан дилимдагиларни айтиб, жўшмоқчи эдим. Аммо худди сувнинг олдини бекитгандек, Улуғбек бунга йўл бермади. У камина ҳақида кўрсатув қилди ва мени ноқулай ҳолга қўйди. Бир нима десам, худди бор товоғим, кел товоғимга ўхшаб қоладигандек. Шунинг учун дилимдагиларни кейинчалик, мавридини топиб айтишга қарор қилдимда, бугун уни қисқа сатрларда муборакбод этишни лозим топдим.
Улуғбек мухолиф журналистиканинг улуғ бекидир. Унга ижодий баркамоллик, метин саломатлик тилаш баробарида келажакда халқимизга яқиндан хизмат қилиши учун ватан ичкарисидаги матбуотда ҳам йўллар тезроқ очилишини тилайман.

Continue reading

МУАЛЛИМ МУРОДдан ЖАҲОНГИР МУҲАММАДга

Jahongir Muhammad 1 sentyabr, 2020 yil

Jahongir Muhammad 1 sentyabr, 2020 yil

Америкада бўлиб ҳам дилимизни забт эта олдингиз

Айтишларича, эски замонларда ота-боболаримиз сафар чоғи кимсасиз жойларда, дала-ю даштда йўл истаб кундузи қуёшнинг оқиш чизиғига, кечалари юлдузларнинг жойлашувига боқишар экан. Ва табиатнинг ўзи уларга йўлларини тўғри белгилаб олишда, топишда ёрдам берар экан.

Болалигимда ҳар сафар шундан сўз кетса, мурғак ақлимни бир ўй банд этарди: борди-ю, ўшанда кунлар булутли бўлиб, тунлари осмонда юлдуз чиқмаса-чи? Ул тақдирда аларнинг ҳоли не кечган бўлур эди?..

Болаликдаги ҳар ҳол Худодан, хавотирим бесабаб-ножоиз эмас экан, Ҳақ таоло шундай хавотир-мушоҳадалар воситасида дилимга одамзод меҳрини солган экан дейман бугун… Мен бахт деганда – инсоннинг ўз ҳаётидан рози яшашини, бу оламдан худди шундай ризо ҳолда рихлат этишлигини тушунаман.

Атрофимга боқаман, ҳаммаям ҳаётидан рози эмас. “Розиликка эришиш-эришмаслик ҳар кимнинг ўз қўлида” деймиз гоҳида осон қилиб, бироқ бу фалсафадан кўнгил қониқмайди, тағин-да теранроқ маъно истаб-излаб қолади. Ахир, атрофимиздаги одамларнинг бахти ва шодлиги дарахтининг бир шохи бизнинг ёнимизда осилиб турмасми? Биз у шохга тегинмай, баргини узиб ташламай, мевасини ўғриламасдан яшаяпмизми доим ҳам? Кўринадики, биров ҳақида осон ҳукм ўқиб тақдирини фақат ўзига ҳавола деб ҳисоблаш ёки айтиш масъулиятсизликдан ўзга нарса эмас. Тан оламанки, менинг қандайлигим одамларнинг бахти ва бахтсизлигини белгилайди.

Маълум халқ ёки миллатнинг бугунда фаровон ҳаёт кечириб, ўзга бирининг боши ғурбату кулфатдан чиқмаётгани айни шу ҳақиқатнинг тасдиғи эмасми?

Узоқ йиллардан, яъни ақлимни таниганимдан бери “Ҳаётда не қилса, қилинса, инсоннинг, инсонларнинг кўнгли тўқ бўлар экан?” деган саволга жавоб излайман. Continue reading

 Абдуфаттоҳ Маннопов: ЖАҲОНГИР МАМАТОВ – 65 ЁШДА

ҲУРФИКРЛИК, ҲУҚУҚ, ОЗОДЛИК, ДЕМОКРАТИЯ ФИДОКОРИ 

“Қатағон кетганлар қабрида битик,

Гунг бўлиб юрганлар сабрида битик,

Ақли донишларнинг табрида битик,

Етим болакайнинг абрида битик –

Кураш!

Кураш!!

Кураш!!!”

Ўтмишда эмас, болки хозир XXI асрнинг иккинчи ўн йиллигини сўнгида ҳам, инсон ҳаётида ҳурфикрлик, ҳуқуқ, озодлик, жамиятда демократияни аҳамияти улканлигини таниш ва шу учун курашиш осон эмас. Чунки тирания, диктатор, авторитар тузумлар турли – ёлғон ва алдаш,  лоббичилик ва пора, қўрқув ва жаҳолат, дин ва анъаналар, экстримизм ва терроризм, шантаж ва тахлика, интернет ва электроника, вирус ва ваҳима каби услубларни қўллаб, ўз худудида, регионда, тараққий этган мамлакатларда ва халқаро саҳнада амалга оширган ноқонуний кирдикорларини, жиноятларини «оқлаш»га ўрганишди. Ўзбекистонда йигирма етти йилдан зиёд  давлат террорини қўллаб, хокимиятни эгаллаб турган Ислом Каримов, даб бўлди ва тўрт йил Шавкат Мирзиёев президентлик қилмоқда. У бошқарувининг илк чоғи каримовчилик – тирания тузумини жамиятнинг ҳамма соҳаларни абгор қилганлигини кескин ва кўп маротаба танқид қилди ва туб ислоҳотлар зарирлиги борасида сўзлади. Бу мамлакат ва хорижда кўпчиликни мамнун этди. Афсуски, у каримовчилик тузумини бузмади ва оқибатда мамлакатда жузъий ижобий ўзгаришлар содир бўлди, холос. Аммо унинг соғлом ақлга зид тарзда, ноқонуний равишда вилоят, шаҳар, туман хокимлари ваколатларини чексиз кенгайтириши, бир тарафдан, жузъий ижобий ўзгаришларни сусайтирди, иккинчи тарафдан, каримовчиликнинг  фуқаролар, мамлакат учун хавфли кучайишига олиб келди. Булар таниқли ўзбек адиби, публицисти, шоири, тилшуноси, блогери  ва ижтимоий – сиёсий арбоби Жаҳонгир Маматовнинг  ижоди ва фаолиятининг муҳимлиги ва долзарблигини янада оширди.* Унинг китоб, мақола, эссе, шъер,  маъруза, мурожаат ва видеолари Ўзбекистон ва хорождаги ўзбек, ўзбекистонликлар орасида инсон ҳурфикрлиги, ҳуқуқи, озодлиги, ҳамда демократия устиворлиги учун курашга ва уларни амалда жамиятда жорий этишга хизмат этган ва этмоқди. У юқори қобилият, соф юрак, нозик хиссиёт соҳиби сифатида, шижоат ила Каримов, унинг тузуми, малайларининг кўп кирдикорлари, жиноятларини, қатоғонларга, тақибларга дош бериб, ўз йўқатувларидан кўз юмиб, фош этишдек шарафли ва хавфли ишни амалга ошириб, фуқаролар, халқ, мамлакат учун ҳаётий қийматга эга инсон ҳурфикрлиги, ҳуқуқи, озодлиги, демократия ғояларини тарғиб этиб, забардас фидокор  эканини кўрсатди. 1 сенябрь 2020 йил, унинг 65 ёшлик таваллуд куни.

Continue reading

 Абдуфаттах Маннапов: ДЖАХАНГИРУ МАМАТОВУ – 65 ЛЕТ 

ПОДВИЖНИК СВОБОДОМЫСЛИЯ, ПРАВ, СВОБОД, ДЕМОКРАТИИ

Джахангир Маматов, США.

«В могиле убиенными ушедших надпись,

В терпение немых ходячих надпись,

В поступке умов, светлых надпись,

В хмурости детки, сироты надпись –

Борись!

Борись!!

Борись!!!»

Труден был не только в прошлом, но таковым остается по ныне, в конце второго десятилетия XXI  века, выбор борьбы за свободомыслие, права, свободы людей, демократию в жизни общества. Так как тиранические, диктаторские, авторитарные режимы научились, используя различные способы – ложь и дезинформацию, лоббирование и подкуп, страх и произвол, религии и традиции, экстремизм и террор, шантаж и угрозы, интернет и электронику, вирусы и панику, у себя в вотчине, регионе, цивилизованных странах и международной арене «оправдывать» свои противоправные, преступные деяния. В Узбекистане, более двадцати семи лет используя государственный террор, удерживавший власть Ислам Каримов, сгинул и уже почти четыре года президентствует Шавкат Мирзиёев, который в начале своего правления раскритиковал все сферы каримовщины – режима тирании и объявил о необходимости коренных реформ. Это обрадовал многих в стране и за рубежом. К сожалению, он не демонтировал этот режим и в стране произошли лишь частичные положительные изменения. Однако вопреки здравому смыслу, им, противоправное наделение хокимов – глав областей, городов, районов неограниченными полномочиями, с одной стороны, уменьшил значение частичных положительных изменений, а с другой стороны, придал каримовщине, новую опасную для граждан, страны силу. В этой связи творчества и деятельность Джахангира Маматова – известного узбекского писателя, публициста, поэта, лингвиста, блогера, общественно-политического деятеля, направленные разоблачению коррупционной, разрушительной, преступной сути каримовщины, стали еще более злободневными, актуальными.* Его книги, статьи, эссе, стихи, обращения, выступления, видео служили и служат борьбе и утверждении свободомыслия, прав, свобод, демократии в Узбекистане и среде узбеков, узбекистанцев проживающих за рубежом. Он будучи человеком талантливым, сердобольным, чутким, стал подвижником, мужественно принявший на себя повседневный, опасный труд раскрытия множества подлостей, преступлений Каримова, его режима, его холопов, выдержал репрессии, преследования, неоднократные утраты, ради отстаивания жизненно важных для граждан, народа, страны идей свободомыслия, прав, свобод, демократии. 1 сентября 2020 года, ему исполнится 65 лет. Continue reading

Ulug’bek Bakirdan qutlov

Jahongir Muhammad: QUVG’IN (Elektron kitob)

 

МУАЛЛИМ МУРОД: МУСТАҚИЛЛИКНИ КИМ ТОПТАДИ?

2. ҚАТАҒОН ПСИХОЛОГИЯСИ

Магистратуранинг биринчи курсида ўқир эдим. Бирданига эртага пахта деб эълон қилишди. Олийгоҳ ичида жойлашган академик лицейга янги ишга киргандим, пахтага кетаётганим ҳақида у ердагиларга бир оғиз айтиб қўйишим лозим эди. Шу мақсадда эртаси куни эрталаб магистрантларни олиб кетаётган автобусни кузатаётиб, декандан ярим кунга жавоб сўрадим. Деканимиз дуруст одам эди, вазъиятимни дарров тушунди, фақат узоғи билан эртага пахтага етиб боришим кераклигини таъкидлади.

Лицейдан университет ҳовлиси орқали ўтиларди, шундай катта олийгоҳ ҳовлисида одам сийрак, шундаям кўринган одамнинг юзида бир ташвиш, ҳар ким бир иш кетидан югур-югур қилар, ҳар йилги пахта мавсуми эканлиги илк кундаёқ ўзини билдираётган эди.  Педагогика факультетидан ректоратга олиб борувчи нисбатан тор йўлакда стол-стуллар териб қўйилган, ҳали ўтганимда бу ерда ҳеч ким йўқ эди, ҳозир эса ректор ўтирарди. Узоқдан менга кўзи тушиши билан тараддудлангани билинди. Мен ҳам тезда олдидан ўтиб кетишга чоғландим. Одатдагидек қўлимни кўксимга қўйиб салом бердим, йўлимда давом этмоқчи эдимки, олдига чақирди. Кўринишидан важоҳати яхши эмасди, афтидан, мени кўриб ғазаб олови гуриллаганга ўхшарди. Ёнига боришим билан тап тортмай:

– Нимага пахтага бормасдан санғиб юрибсан!? Ҳе онангни … сени – деса борми? Continue reading

МУАЛЛИМ МУРОД: МУСТАҚИЛЛИКНИ КИМ ТОПТАДИ?

1. КАРИМОВНИ ТАНИШ

Ҳар қандай инсон борасида, жумладан, катта давлат раҳбарлари ҳақида гапириш, унинг фаолиятига, айниқса, инсоний хусусиятларига баҳо бериш катта масъулиятни талаб қилади. Шу масъулиятдан соқит бўлиш учун, кўпинча, гапирмаган дурустроқдай туюлади, лекин давлатлар тарихига қарасангиз, раҳбарлар ҳақида гапирмагандан гапирган, уларни таҳлил қилмагандан кўра таҳлил қилган фойдали эканлигига амин бўласиз. Негаки, давлат раҳбарлари шахсиятида халқнинг тақдири мужассамлашади, уларнинг ютуқлари ўз халқини обод, хатолари барбод қилади.

Бугун Ўзбекистонда озгина бошқача об-ҳаво ҳукмрон. Яъни аввалги Президентимиз Каримов ўлиб, Мирзиёев давр сурмоқда. Даври ўтгани, халқонароқ қилиб айтганда, отдан тушгани учун Каримов ҳақида гапирувчилар кўпайган бир замон ҳозир. Қарангки, аксарият гап-сўзлар собиқ Президент ҳақидаги негатив, салбий хабарлар, кашфиётлардир. Албатта одамлар давлат раҳбари ҳақида гапиришга, унинг хатоларини санашга ҳақли. Ҳатто фуқаронинг оддий одамга қараганда мансабдор шахс, раҳбар тўғрисида гапиришга кўпроқ ҳаққи бор деб биламан, негаки раҳбар ҳақида гапириш – бу, ўз тақдири тўғрисида гапиришнинг айни ўзи. Continue reading

БАШОРАТ ЭШОВА:

Ўғлимга мактублар

 
Биринчи мактуб
 
Жондан азиз дилбандим Улуғбек, бугун 18 ёшга тўлган кунингда сенга табрикнома ўрнида хат ёзгим келди. Биз эскиларда 18 ни армия ёши дейишади. Яқинда сениям армияга кузатамиз. Йигитлик бурчингни ўтаб қайтганингдан сўнг, ўзинг хоҳлаган мелисаликка киришинг осон бўларкан. Илоё мақсадингга етгин, болам. Ахир, кўз очиб кўрган тўнғичимсан. Илоё укаларинг билан орқамиздан қолинглар.
 
1993 йил май.
Иккинчи мактуб
 
Тоштурмага бу хатни бағриқон онаизоринг ёзмоқда. Афсус “Мен қиламан тўққиз, эгам қилади ўттиз” деганлари тўғри экан. Улуғбегим, сени бу ёшда ҳарбий кийимларда кўришни орзу қилган эдим. Афсус, маҳбус кийимида кўрадиган бўлдим. Бу ота -оналарга қанчалик азоб эканлигини билсайдинг. Айб ўзи бизларда, тирикчилик ташвиши билан андармон бўлиб тарбиянга етарли эътибор қилолмагандурмиз. Ўзиям мустақилликка чиқиб олдик, ҳаммаёқ тўкин-сочин бўлиб кетади, ўрислардан қутилиб олак, деб ишонтирган эди-да ахир Каримов бова. Қайдам, мустақилликка чиққанимиздан кейин қайтанга тирикчилик тошдан қаттиқ бўлиб кетди. Мен ҳам отанг ҳам икки жойда ишлашимизга қарамай рўзғогрнинг ғори тоборо тубсиз бўлиб кетяпти. Икки жойда ишлаганимиз учун мана безориларга қўшилиб қолганингни сезмай қолибмиз, болагинам.

Continue reading

К 30 – ЛЕТИЮ НЕЗАВИСИМОСТИ УЗБЕКИСТАНА

Абдуфаттах Маннапов: АЛЧНОСТЬ И КОЛЛАБОРАЦИОНИЗМ КУДА ВЕДУТ СТРАНУ? 

 

«Ваше депутатство, недолго продлится, сколько раз говорю, поймите? Как и других, таких как вы.  Независимость – это предательство. Удар ножом сзади. Это Декларация копейичная бумага, которую нельзя использовать даже в туалете, разумели?… Для вас построю специальную тюрьму. Именно там будете гнить… С вами в камере на «вы» пообщаюсь, тогда я буду говорить, а вы только слушать, ибо ваш отвечающий ныне язык будет отрезан!». Ислам Каримов

Зловещие угрозы, обещание насильственных действий, содержащиеся в эпиграфе, выявляют каким бешенным, необузданным врагом независимости Узбекистана был Ислам Каримов. Они были обращены к Джахангиру Маматову, который Каримову, когда тот приехал в Верховный Совет, сообщил о включение в повестку дня заседания сессии, по письменному требованию 167 депутатов-демократов, вопроса о Декларации Независимости страны и показал её текст. Каримов вместо того, чтобы обрадоваться, впал в разъяренное, бешенное состояние. Дж. Маматов, депутат, заместитель председателя отдела гласности Верховного Совета Узбекистана и руководитель секретариата заседаний сессии, исторические дни подготовки и принятия 20 июня 1990 года, Декларации Независимости, восстановивший государственную, политическую самостоятельность Узбекистана. Причины лютой ненависти Каримова к независимости страны, Дж. Маматову, другим 166 депутатам-демократам Верховного Совета страны, которые выступили инициаторами принятия Декларации и добились её принятия, кроятся в его алчности, коллаборационизме, а не в любви к СССР, советскому народу. Первая причина, алчность Каримова, его боязнь потерять истраченные им и его спонсорами огромных средств – взятки, хозяевам Кремля при купле должности (через Орлова – зав. орготделом, позже секретаря ЦК КПСС) Первого секретаря ЦК КП республики. Так как без огромной взятки, первый секретарь второстепенного Кашкадарьинского обкома, карьерист – коррупционер, посредственность, у которого отец (официальный), брат имели судимость, другой брат – уголовный авторитет находился в заключение, а также, не пройдя республиканский уровень руководителя СовМина, Верховного Совета или секретаря ЦК КП, никак не мог подняться, взлететь так высоко, занять пост Первого секретаря ЦК КП, чуть позже Президента страны. Вторая причина, его коллаборационизм – добровольное, осознанное служение кремлевским боссам, врагам независимости Узбекистана, его рабский страх перед ними, КГБ, Генпрокуратурой СССР, доносчиками, которых он был. Третья причина, Каримов, будучи личностью алчным к власти, обогащению и коллаборационистом, на словах выражал комплименты, но на самом деле, внутренне не воспринял, ненавидел перестройку, гласность, приоритет законов, демократизации. Continue reading

Мустақиллик декларациясининг 30 йиллиги

Суратда: Ўзбекистон Халқ депутатлари (ўнгдан) Воҳид Аъзамов, Тойиба Тўлаганова ва Жаҳонгир Муҳаммад (1990 йил)

Суратда: Ўзбекистон Халқ депутатлари (ўнгдан) Воҳид Аъзамов, Тойиба Тўлаганова ва Жаҳонгир Муҳаммад (1990 йил)

Ёрқин кун

1990 йилнинг 20 июн куни Ўзбекистон Мустaқиллик декларацияси қабул қилинган эди. Мустақиллигимизнинг шу ёрқин куни муносабати билан сизларни самимий қутлаймиз.

Ана шу ёрқин кун ортида қанчадан-қанча ёритилмаган воқеалар, оқ ҳолича турган саҳифалар бор. Бир кун тарих бу саҳифаларни тўлдиришига ишончимиз комил.

Қуйида шу тарихий ҳужжат борасида Жаҳонгир Муҳаммаднинг хотираларидан парчани ўқинг. Turonzamin.

Мустақиллик декларацияси

Мустақиллик ғояси ҳамма жойда тўлқинланган ва бу тўлқин бирин-кетин соҳиллардаги қояларни йиқитаётганди. Баъзи жумҳуриятларда бу тўлқин қаршисига танклар, турли силоҳлар олиб чиқилса-да, тўхтатишнинг имкони бўлмаётганди. Чунки бу тўлқиннинг орқасида енгиб бўлмас куч – халқ бор эди. Бу тўлқин эстираётган шамол ҳар бир эшикдан ичкарига кираётган ва инсонларнинг қалблари, шуурларини қитиқлаётган эди. Continue reading

Абдуфаттах Маннапов 

К 15 – ГОДОВЩИНЕ ТРАГИЧЕСКИХ СОБЫТИЙ В АНДИЖАНЕ

(Продолжение, вторая часть)

Боги Шамол  (Боғи Шамол) – место массового захоронения расстрелянных детей, женщин.
Фото AFP Дениса Синякова

Восставшие теперь имея оружие и гранаты в нескольких машинах направились в тюрьму, для освобождения 23 предпринимателей и странным образом, легко выбив грузовой машиной ворота, вошли вовнутрь, еще более странным образом, не встретив должного отпора, обороны, освободили не только своих, но и других, в основном сидящих за так называемый «религиозный экстремизм» заключенных. Им говорили: «Ныне мы вас освободили от не справедливости, беззакония выходите, пожалуйста. Хотите можете идти домой, хотите с нами в хокимият». Освобождены были, по словам восставших, более тысячи человек, по официальному сообщению, Генпрократуры 527 заключенных и убиты трое охранников. А представители восставших, свидетельствовали, что видели двух лежащих на земле охранников, но точно не знают, они были ранены или убиты.    Continue reading

Абдуфаттах Маннапов  

 К 15 – ГОДОВЩИНЕ ТРАГИЧЕСКИХ СОБЫТИЙ В АНДИЖАНЕ

Фото AFP Дениса Синякова

«Я была на площади Бобура в Андижане среди тысяч андижанцев, когда 13 мая в 17.20 по местному времени безжалостные власти Узбекистана открыли огонь по собственному народу. Расстрел детей, подростков, женщин, стариков, журналистов – проходил очень хладнокровно, без жалости и сожалений. Просто профессиональное массовое убийство…».

Галима Бухарбаева, журналист       

13 мая 2020 года 15 – годовщина трагическим событий в городе Андижане, своей кровавостью потрясший Узбекистан, Туркестан, Мир. За прошедшие годы накопились много материалов – воспоминаний, публикаций, видео – фото репортажей об этой вопиющей, до сих пор не оставляющей безразличным людей кровавой бойни. Изучение их и моё неоднократное участие в протестных акциях, осуждающих массовые расстрелы андижанцев, организованные узбекской демократической оппозицией, правозащитниками, в городах Вашингтоне, Нью-Йорке, Хьюстоне, Сент Луисе, встречи, беседы с андижанцами способствовали выявлению некоторых аспектов случившегося, на которые ранее не обращали должного внимания или просто игнорировали. Эти аспекты диктуют конкретные вопросы, требующие ответов. Это – соотношение  стихийности и плановости в случившемся; зачем был заменён хоким области, потому что предыдущий не имел проблем с  «акромийцами»; почему представители официальных органов звали, приглашали людей на площадь Бабура, на встречу-митинг с И. Каримовым; почему суд тянул вынесение приговора по делу «23 известных бизнесменов»; почему спецвойска МВД и СНБ были заранее стянуты вокруг города, а снайперы расположены на крышах высотных зданий; почему И. Каримов прибыв 12 мая, «прятался» и не явился на созванную им самим встречу с гражданами на площадь Бабура, то есть он с какой целью обманул андижанцев; почему Закир Алматов – министр внутренних дел, во время переговоров с лидерами мирно протестующих, предлагал им сесть на автобусы и покинуть город, страну; почему из крупнокалиберных пулемётов, автоматов без разбора стреляли в детей, женщин, подростков, стариков и других; почему после разгрома митингующих, войска преследовали их, охотились на них; почему представители этих же войск обходя разбросанных всюду массу трупов, когда обнаруживали раненного, но еще живого – его или её добивали, вместо помощи; почему Каримов боялся создания международной комиссии по расследованию андижанский бойни? Ответы на эти вопросы, могут помочь глубже, полнее выявить истинные причины и вывести на чистую воду злодеев, не побрезгавших пролить кровь сотен и тысячи невинных людей, используя огромное количество специальных, военных сил, осуществивших преступление против человечности. Continue reading

Тушунчаларим

Нима қилиш керак?

Бойларнинг қандай бой бўлганлари тўғрисидаги ҳикояларини ўқиб бир аёлнинг, қандай бой бўлганлиги менга бошқача таъсир кўрсатган эди. У аёлнинг айтишича – шарт бўлмаган аниқроғи, ўта муҳим бўлмаган нарсаларга пул сарфламаган экан. Ўзбекистон ҳам ўта муҳим бўлмаган яъни фойдасидан зарари кўп тузулмалардан воз кечиши керак.

Мисол учун солиқ тизими олиб қарайлик, фойдаси бюджетга тушим қилиши ҳалос, зиёничи – биринчи : солиқ тизими ишлаб чиқаришда иштирок этмайди ва уни фаолиятини молиялаштириш – иш ҳақи, бинолар ва уни ёритиш ва иситиш , ремонт – (таъмирлаш)қилиш, жиҳозлаш каби. Иккинчидан: солиқ тадбиркорликка тўсиқ. Учинчидан:  солиқ мажбурий яъни зўрлик –зўровонлик йўли.

Демак зўровонлик бор жойда – зулум бўлади, тўртинчидан: солиқ тизими энг коорупциялашган тизим бўлиб бозордаги соғлом рақобатга салбий таъсир этади. Хўп битта фойда ва мана қанча зиён демак, нима қилиш керак – биринчи : бюджетга солиқдан тушаётган маблағни бошқа йўлини қидириб топиш, иккинчидан давлат бюджетидан шарт бўлмаган барчасини чиқариб ташлаш яъни бюджет юкини енгиллатиш. Давлат бюджетида фақат давлат органлари – прократура, суд, дхх, олий мажлис ишчи гуруҳи, сенатнинг ҳам ишчи гуруҳи ва ҳозирча армия тамом, бошқа барча маҳаллий бюджетларга ўтказилиши керак. Continue reading

Тошкентда шов-шув: Сафар Остонов фелъeтон қилинди

Ўзбекистонни БМТда шарманда қилган депутат

Feleton_SO

Мафкура

Jahongir Muhammad-Mamatovning bugunga qadar va bundan keyin ham o’z kuchida qoladigan qarashlari, O’zbekiston rivojlanishi yuzasidan MAFKURAsi

1. Inson huquqlari qadrlanmagan joyda rivojlanish bo’lmaydi.
2. Matbuot va so’z erkinligi – xalq nazorati
3. E’tiqod erkinligini ta’minlash.
4. Davlat boshqaruv usuli – demokratiya, xalq boshqaruvi!
5.Diktaturaga qarshi parlament boshqaruvi.
6. Revolyutsion emas, evolyutsion yo’l. Qurolli emas, nozo’ravon siyosiy kurash, bilim va faollik tufayli bo’ladigan o’zgarishlar jamiyatga foydali.
7. Hukumatni soddalashtirish. Markazlashuvni kamaytirish. Kuch ishlatar tizimlarini hukumatnigina himoya qiladigan kuchdan xalqni himoya qiladigan qalqonga aylantirish. Adolatga ishonch!
8. Erkin saylovlar
9. Birinchi rahbarlar saylov yo’li bilan kelib-ketishi, doimiy ishlaydigan ma’murlar tizimini yaratish.
10. Tanqid quyidan yuqoriga
11. Korruptsiyaga qarshi kampaniya emas, doimiy kurash. Hallolik ustivorligi.
12. Mehnatga yarasha haq to’lash.
13. Diktator va uning davri siyosatiga odilona baho berish.
14. Diktatura qurbonlari va jabrdiydalarini reabilitatsiya qilish
15.Tarixni siyosatdan ozod qilib, haqiqatni bor holicha yozish.
16. Mamlakatda lyustratsiya o’tkazish va buni doimiyga aylantirish.
17. Yerning egasi – hukumat emas, xalq!
18. Rossiyaning vassali bo’lib qolmaslik
19. Xitoy bilan masofali munosabat.
20. Turk dunyosi bilan tilda, dilda, ishda, siyosatda, iqtisodda birlik sari intilish.
21. G’arb davlatlari va boshqalar bilan tenglik diplomatiyasi.
****
Жаҳонгир Муҳаммад(Маматов)нинг бугунга қадар ва бундан кейин ҳам ўз кучида қоладиган Мафкураси
1. Инсон ҳуқуқлари қадрланмаган жойда ривожланиш бўлмайди.
2. Матбуот ва сўз эркинлиги – халқ назорати
3. Эътиқод эркинлигини таъминлаш.
4. Давлат бошқарув усули – демократия, халқ бошқаруви!
5.Диктатурага қарши парламент бошқаруви.
6. Революцион эмас, эволюцион йўл. Қуролли эмас, нозўравон сиёсий кураш, билим ва фаоллик туфайли бўладиган ўзгаришлар жамиятга фойдали.
7. Ҳукуматни соддалаштириш. Марказлашувни камайтириш. Куч ишлатар тизимларини ҳукуматнигина ҳимоя қиладиган кучдан халқни ҳимоя қиладиган қалқонга айлантириш. Адолатга ишонч!
8. Эркин сайловлар
9. Биринчи раҳбарлар сайлов йўли билан келиб-кетиши, доимий ишлайдиган маъмурлар тизимини яратиш.
10. Танқид қуйидан юқорига
11. Коррупцияга қарши кампания эмас, доимий кураш. Ҳаллолик устиворлиги.
12. Меҳнатга яраша ҳақ тўлаш.
13. Диктатор ва унинг даври сиёсатига одилона баҳо бериш.
14. Диктатура қурбонлари ва жабрдийдаларини реабилитация қилиш
15.Тарихни сиёсатдан озод қилиб, ҳақиқатни бор ҳолича ёзиш.
16. Мамлакатда люстрация ўтказиш ва буни доимийга айлантириш.
17. Ернинг эгаси – ҳукумат эмас, халқ!
18. Россиянинг вассали бўлиб қолмаслик
19. Хитой билан масофали муносабат.
20. Турк дунёси билан тилда, дилда, ишда, сиёсатда, иқтисодда бирлик сари интилиш.
21. Ғарб давлатлари ва бошқалар билан тенглик дипломатияси.

https://www.facebook.com/jahongir.muhammad

Абдуфаттах Маннапов

МУДРОСТЬ, МУЖЕСТВО, БЛАГОРОДСТВО

 К 90-летию Сергея Ковалева – правозащитника, учёного, общественно-политического деятеля, публициста

(Продолжение, вторая часть)

Изучая выступления, статьи, заявления, обращения Сергея Адамовича Ковалева, нетрудно обнаружить имеющихся в них идей, положений, утверждений, которые несут в себе тенденции, заряды, логику реального видения многогранных аспектов претворения в жизнь положений Всеобщей Декларации прав человека, иных международных и европейских правовых документов, Конституции, законов страны. «Между тем современное сильное государство,- пишет он,- может быть только правовым. Всякая попытка всякой власти встать над законом именуется в таком государстве произволом и является антигосударственным деянием. Никаких изъятий, никаких ссылок на высшие интересы государства (страны, народа) это правило не допускает»*. Отсюда следует, что соблюдение или игнорирование прав, свобод личности выступают индикатором уровня цивилизованности, очеловеченности политической, социально-экономической, управленческой системы, то есть государства. И именно эти условия, требования выступают главенствующими в определении разницы между демократическим, тоталитарным, авторитарным и тираническим политическим строем. С. А. Ковалев, как и А. Д. Сахаров «считал соблюдение прав человека не только самостоятельной моральной ценностью, но и непременным условием разрешения кардинально важных для общества проблем»**.  Права и свободы личности не нечто абстрактное, далекое, а органически присущая людям живущим и освоившим благодаря воспитанию, образованию, среде обитания, условиям бытия и опыту социальные установки тех или иных групп, того или иного общества. Жизнь в социуме определяет существенные реалии бытия человека в поле разнообразных правовых взаимоотношений и непосредственно связана с реализацией его прав, свобод, решением возникающих проблем в различных слоях, группах, объединениях. Continue reading

Абдуфаттах Маннапов

 МУДРОСТЬ, МУЖЕСТВО, БЛАГОРОДСТВО

К 90-летию Сергея Ковалева – правозащитника, учёного, общественно-политического деятеля, публициста

 «Я верю, что приоритет Человека кладет основание единственному имеющему смысл Равенству и единственной имеющей смысл Свободе. Я верю в равенство прав Человека в каждой личности. И я верю, что Свобода – это Свобода восхождения Человека». Антуан де Сент-Экзюпери

Начался двадцатый год XXI века, имея новейшие цифровые технологии, широкий охват интернетом – социальными сетями большого числа людей планеты, интенсификацию информационных, социальных, культурных, экономических, политических связей. Глобализация, информатика создали условия к социальным скачкам, подключению к мировым цивилизационным процессам, несвободных и отсталых народов. Но все это сопровождается возрастанием загрязнения окружающей среды, локальных конфликтов,    китайской экспансии, неразумного использования ресурсами земли, ухудшением  климата, демографической ситуации, общемировых показателей соблюдения прав, свобод человека, увеличением разрыва между свободным миром и диктаторскими странами. И юбилей Сергея Адамовича Ковалева, правозащитника планетарной известности, давно заслужившего у немалого числа мыслящих, независимых личностей в необъятных просторах России, Кавказа, Туркестана, Европы, Америки, подлинного уважения, повод вспомнить и поныне жизненную важность, системообразующую значимость для стран, регионов, мира «безнадежного дела» – защиты прав, свобод людей, у которых злые, алчные, коварные, недалёкие власти их топчут. Он известный общественно – политический деятель, первый Уполномоченный по правам человека в России. Он был принят президентом США Биллем Клинтоном, президентом Чехословакии Вацлавом Гавелем и обсуждал с ними вопросы улучшения соблюдения прав, свобод личности в России, Европе, Мире. Дважды, в 1995 и 1996 гг. его кандидатура выдвигалось на соискание Нобелевской премии Мира. Он лауреат более десяти международных премий, почетный доктор наук ряда европейских университетов. Он до сих пор в первых рядах движения за права, свободы людей планеты, председатель Совета Института прав человека, руководитель Российского «Мемориала», член Московской Хельсинской Группы, член правления Общественной Комиссии по сохранению наследия академика А. Д. Сахарова, один из руководителей правозащитной фракции партии «Яблоко». Он один из лидеров мирового сообщества правозащитников. Continue reading

Jahongir Muhammad O’zbek matbuotida

Jahongir Muhammad O’zbek matbuotida

Baxtiyor Karim: Kechir bizni Jamshidjon

Kechir Jamshidjon

Taklif

TURK TILLI DAVLATLAR QURULTOYI VA YAGONA O’RTA TIL YARATISH MASALASI..

“Turonzamin” uchun: Zokir Ali

Qardosh Ozarbayjonning Paytaxti Guzal Baku shahrida O’zbekiston Turk Tilli davlatlari ittifoqiga rasmiy ravishda a’zolikka qobul qilindi. Bu juda katta va Ijobiy qadam. Bu ijobiy qadam Prezident Shavkat Mirziyoyev davrida tashabbus qilndi va amalga oshirildi. Acnha yillardan beri aytib kelganimizdek Turk Davlatlarisiz Dunyoda adolat doim bir kam bo’ladi va Bu davlatlar anashu kamchilikni to’ldiradi.

Bizni tarihimizda boshqa millatlarda hech bo’lmagan oltinga teng an’ana bor Bu ajdodlimiz Mohmud Qoshqariy “ Divonu Lu’gatit Turk” mana bugunga kelib ham dolzarb asarligcha qolmoqda. Mir Alisher Navoiy ning “ Muhokamatul Lugatayn “ asari men uchun tuganmas hazina. Tilimiz boy til , tarihiy til va ma’naiyatga boy til.

Continue reading

Jonli yoyin

Video savol-javoblar

VIDEO

ZamondoshTVda:

IAKka TO’YONA-1

IAKka TO’YONA-2

1. TURK DUNYOSI
2. BIRLASHMADI O’ZBEKLAR
3. MONOLOG
4.ANDIJON-2009…?

5.MENGA NIMA?
6.KIM KIMDIR?
7.SAVOLLAR
8.OLIYGOH?
9.ISLOM VA ISLOH
10.BOBOLAR
11.JAHONGASHTALIK
12.YANGI KITOB
13.KIM AYBDOR?
14.IAKka ISHONGANMISIZ?
15.MARKAZIY OSIYO
16.O’ZBEK DEGANI…
17.DEMOKRATIYA
18.QAYSI POYEZDDAMIZ?
19.O’RTA YO’L?
20 MUSTAQILLIK
21.BUGUN BAYRAMMI?
22.XORIJDAGI O’ZBEKLAR
23.VATANGA QAYTISH
24.ZEHNIYAT-3
25.TO’YONA-1
26.TO’YONA-2
27.SUIQASD?
28.RUSTAM
29.JM 1991 yil
21.BUGUN BAYRAMMI?
22.XORIJDAGI O’ZBEKLAR
23.VATANGA QAYTISH
24.ZEHNIYAT-3
25.TO’YONA-1
26.TO’YONA-2
27.SUIQASD?
28.RUSTAM
29.JM 1991 yil
30.MIRSAIDOV-1
31.MIRSAIDOV-2
32.MIRSAIDOV-3

Prezidentga favqulodda murojaatim( Farg’ona masalasida)

Nega kaltak Mirziyoyevning boshida sinmoqda?

MIRZIYOYEVNING BESHTA XATOSI

Karimovning qudasi

Ixtiyorning inqirozi

Jahongir Muhammadga savollar (71-suhbat)

Jahongir Muhammadga savollar (70-suhbat)

Nega? Nega? Nega?

Jahongir Muhammadga savollar

“Обод қишлоқ”дан мақсад – пул ишлаш”

“Люстрацияга муҳтож мамлакатда президент қизи Конституцияни ўрганмоқда”

Жаҳонгир Муҳаммад

Жаҳонгир Муҳаммад

Сарвар Усмон/Озодлик Биринчи президентнинг тўнғичи қамоқхонада Ўзбекистоннинг Асосий қонунини нима мақсадда ўрганмоқда? Каримов ҳатто ўз фарзандини аямайдиган одил раҳбар эдими ёки амал курсисини ҳатто ўз фарзандидан қизғанадиган бахил одам эдими? Нима учун бош прокурорлар қамалавераяпти? Нима учун Ўзбекистонда люстрация ўтказилиши керак?

Журналист Жаҳонгир Муҳаммад билан суҳбат шу саволлар атрофига қурилди.

https://www.ozodlik.org

Маддоҳнинг мағзаваси

Мақташ ва маддоҳлик бошқа-бошқа нарса. Бировни истеъдоди, қобилияти, юксак ижроси, маҳорати учун мақтаймиз. Чунки бизга ёқади, ҳузур бағишлайди. Биз миннатдорлик ҳиссини мақтов йўсинида тилга келтирамиз. Бу инсониятга хос бўлган азалий фитрат.
Аммо маддоҳлик бошқа нарса. Бу ҳукмдорда мавжуд бўлмаган қобилиятни бор деб ишонтиришга уриниш, ёлғонни рост, оқни қора, қорани оқ, ҳаромни ҳалол, ўғрини тўғри деб ҳатто ҳукмдор қилмаган ишлари-қуруқ гаплари учун уни кўкка кўтариб мадҳ этиш, унда бўлмаган хислатларни унга ёпиштириш, озгина қилган ишини “оламшумул”, “инқилобий”, “мисли йўқ”, “курраи заминда танҳо”… деб халқни алдашдир.
Ҳар икки ҳолатга бундан ҳам кенг тушунча юклаш мумкин. Фақат маддоҳлик таърифи борасида яна икки оғиз сўз.
Маддоҳлик – бу одамнинг ўзини ўзи сотувга қўйиши, шаъни, ғурури, ўзлигини ўзганинг оёғи тагига ташлаши. Маддоҳлик иллатини суғорадиган бир қанча “канализация” бор. Масалан:
1.Мансаб. Баъзилар тепадагига қуллуқ қилиб, унда бўлмаган хислат ва фазилатлар ҳақида бўкириб, мансаб олишга уринишади.
2. Пул. Кимдир пул топиш илинжида ўзини мансабдорнинг остонасига занжирбанд этади.
3. Имтиёз. Сув кўрмаган офтоба, сув кўрганда қуриллар, дегандек кимдир озгина имтиёз учун подшонинг этагини ўпади.
4. Мукофот. Орден, медал ва унвон олиш учун биров қўтир эшак мисоли кўчани чангитади.
5. Ҳаром. Ҳаромни ҳалол қилиб кўрсатиш учун маддоҳликни қора “қозонга қопқоқ” сифатида ишлатишади.
6. Жиноят. Таъмагирликдан тортиб, порахўрликкача бўлган жиноятларига маддоҳликни қалқон деб билишади. “Подшони улуғласак, бизга ҳеч ким теголмайди” шоири билан яшайдилар.
7. Ҳар эҳтимолга қарши маддоҳлик. Буни қорқоқларнинг шамсияси.
Давом эттиравериш мумкин. Аммо мухтасар қилиб айтадиган бўлсак, маддоҳ учун халқ, халқ манфаати ва келажаги бир тийин. Унинг ўз манфур мақсадлари бўлади. Буни кўриб, сезиб турамиз, ҳукмдор ҳам кўриб туради. Аммо маддоҳ оби зам-зам деб бошидан тўкадиган мағзавага баъзан ҳукмдор мазза қилиб чўмилиб кетаверади. Oқибат- халқ наздида ифлос бўлиб кўринади.
Демак, ўзини тоза тутмоқчи бўлган ҳукмдор, маддоҳлардан узоқ турмоғи керак.

Жаҳонгир Муҳаммад

Дилфуза Комил: МАТБУОТДАГИ МАДДОҲЛАР ЭЪТИБОРИГА!

Ўтган йиллар давомида ўзбек матбуотининг ва журналистларнинг обрўсини тушириб юборган энг катта иллат – мақтов, маддоҳлик бўлди. Шунинг касрига бугун кўпчиликда матбуотга ишонч йўқ. Шунинг касрига бугун матбуот ёруғликка чиқишга қийналиб ётибди. Ўлганнинг устига тепган қилиб, сиз – мақтов ва олқишларга ихтисослашган «журналистлар» ҳалиям ўз ҳунарингизни давом эттириб, журналистикани уят балчиғига қоришда давом этяпсизлар. Мен аксарият вилоят ҳокимликлари газеталарида буни яққол кўриб турганим учун айтяпман.
Биламан, бунақа аччиқ гаплар ёқмайди сизларга. Лекин эътиборга олишга мажбурсиз, чунки ўзбек матбуоти онангизнинг маҳрига тушмаган, ундан истаганча фойдаланишга ҳақли эмассиз!
Матбуот – жамиятнинг қон томири – уни маддоҳлигу мақтовлар билан булғасангиз, жамиятнинг томирида ҳаром қон айланади. Жамият бузилади! Сиз буними истайсиз?
Йўқса, нега газетангиз вилоят ҳокимига қаратилган олқишномага айланган? Сизларнинг бурчингиз халқнинг ёнида туришми ё ҳокимларнингми?
Ҳамма вилоятнинг ўз «…ҳақиқати», «…садоси», «…йўли» бор. Бу «ҳақиқат»лар, «садо»лар, «йўл»ларнинг деярли ҳаммаси мақтовга, мадҳу-санога элтади. Сизларнинг бу «ҳақиқат»ларингга ишонадиган бўлсак, шу қадар тўрт ёнимиз тўкис бўлса, адолат ва ҳақиқат излаб, муаммосига чора қидириб, ариза кўтариб, изиллаб тўрт томонга чопиб юрган фуқаролар «шундай фозил ҳоким буваларнинг қадрига етмайдиган нонкўрлар» бўлиб чиқадими?..
Мабодо, ҳокимларингиз зўр ишлаётган тақдирда ҳам уларни мақтайвериш жоиз эмас, чунки у бор-йўғи ўз вазифасини бажаряпти, холос. Халққа осмондаги ойни олиб бераётгани йўқ. Қолаверса, газетларингизда мақталаётган ҳокимларнинг жуда кўп қилғиликларини бутун халқ кўриб-билиб турибди.
Аксариятингиз ҳаминқадар маошга ишлайсиз; сизга ажратилган хоналар ҳам бир аҳволда; ишлатадиган компьютерларингиздан кўчадаги пайнетчиларнинг компьютери обрўлироқ; лиқиллаган стол-стулларда ўтирасиз; амаллаб тушлик қиласиз (ваҳоланки, мажбурий обуналар даврида газетингизга бир неча юз миллион сўмлаб обуналар расмийлаштирилар эди, сиз у пулларнинг нимага сарфланганини ҳам, «обуна ариғи»дан кимлар фойдаланганини ҳам билмайсиз); текширишларга борганда (уч-тўрт танга орттириш учун) «атаб қўйилганлар»ни олишга мажбур бўласиз; ҳокимиятлардаги беш-олти соатга чўзиладиган мажлисларда оёқларингиз увишиб, белларингиз қотиб, ўқувчи боладек дафтар қоралаб ўтирасиз; ҳақиқатни эмас, хўжакўрсинга ўтказиладиган тадбирларни ёритасиз… Мабодо битта-яримта ҳаққоний мақола ёзгудек бўлсангиз, бош муҳаррирингиз уни чоп эттириб бўпти! Қани, бир неча ўн йиллаб шу жойда ўтираверганидан курсисига илдиз отиб кетган бу «Гл. редактор»га эътироз қилиб кўринг-чи!..
Ҳеч тушунмайман, шу ҳолингизга маддоҳлик қилиш нима зарил?! Агар мақтамасангиз, ишингизни олсалар, топширинг бунақа ишни, ҳарна битта ёлғончидан қутуламиз, дуо қиламиз. Ҳеч қурса, виждонингиз олдида юзингиз ёруғ бўлади. Ризқингизни Худо беради.
Сиз яна бир нарсани тушунинг: сизнинг ортиқча ва ноўрин мақтовларингиз – маддоҳлигингиз сабаб, мақталаётган одам ўзидан кетади; Президентимиз таъбири билан айтганда, «оёғи ердан узилади»; тобора катта кетиб, ҳовлиқиб боради; одамгарчиликдан чиқади. Ҳазрат Саъдий айтганларидек, «агар бировни ўзида йўқ фазилатлар билан мақтайверсангиз, у ўз хатоларини фазилат ҳисоблай бошлайди». Биз нақ 25 йил шундай касларнинг касрига қолмадикми? Сиз яна шундай фожианими хоҳлайсиз?
Гапнинг қисқаси, журналист бўлсангиз, рисоладагидек – журналистга ўхшаган журналист бўлинг; эплолмасангиз, илтимос, халқнинг жиғига тегаверманг, матбуотни беобрў қилманг.
«Нима ҳаққинг бор бундай дейишга?» – дейсизми? Ҳаққим бор. Менам матбуот ходимиман. Ўзим ишлайдиган майдон тоза бўлишини хоҳлайман ва атрофдагилардан тозалик талаб қилишга ҳақлиман.
Умид қиламанки, шу бугуноқ виждонингиз билан юзма-юз ўтириб гаплашиб оласиз.

Дилфуза Комил 

Ўзбекистон куни

20 Iyun-O’zbekiston bosh ko’targan kun
20 Июн-Ўзбекистон бош кўтарган кун

НЕГА КОНСТИТУЦИЯМИЗ ВА ҚОНУН НОРМАСИГА ЗИД ҲУЖЖАТЛАР ҚАБУЛ ҚИЛИНМОҚДА?

ТАЪЛИМДА КОРРУПЦИЯНИНГ ОЛДИНИ ОЛИШМИ ЁКИ
ТАКА БЎЛСИН, СУТ БЕРСИНМИ?

Ҳаммамиз гувоҳи бўлаётганимиздек, сўнгги вақтларда эълон қилинаётган янги қонун ва қарорлар аҳоли, жамоатчилик ўртасида кенг муҳокамалари бўлиб ўтмоқда. Бунда оммавий ахборот воситалари, жумладан, телевидения, босма нашрлар ва ижтимоий тармоқларнинг ўрни жуда катта бўлаётганлигини ҳам эътироф этиш зарур.

Энг муҳими, бу каби муҳокамалар жараёнида ҳалқимизнинг билдираётган ҳақли эътирозларига сабаб бўлган ҳужжатлар бўйича, ваколатли давлат органлари томонидан ушбу эътирозларни ўринли деб топиб, тегишли норматив ҳуқуқий хужжатларга ўзгартириш ва қўшимчалар киритилаётганлиги, албатта, жамиятимизда рўй бераётган ижобий ўзгаришлардан дарак беради.

Лекин, халқнинг эътирозига сабаб бўладиган қарорларнинг қабул қилинишига йўл қўймаслик, аҳолининг бу каби ҳақли эътирозини уйғотадиган қарорлар қабул қилинишини олдини олиш яна ҳам яхшироқ бўлар эди, албатта.

Бироқ….

Вазирлар Маҳкамасининг жорий йилнинг 7 июнда эълон қилинган “Болаларни давлат умумий ўрта таълим муассасаларига қабул қилиш бўйича давлат хизматлари кўрсатишнинг маъмурий регламентини тасдиқлаш тўғрисида”ги №-469 сонли қарори кўпчилик фуқароларимизнинг эътирозларига, жамоатчиликнинг қизғин муҳокамаларига сабаб бўлди. Ушбу Вазирлар Маҳкамасининг қарори юзасидан кўплаб юртдошларимиз, сайловчиларимиз ўзларининг эътирозларини билдириб, ушбу масалада ёрдам сўраб мурожаат қилмоқдалар.

Хўш,ушбу қарорда нималар кўзда тутилган ва эътирозларга нималар сабаб бўлди?

Аввало, ушбу қарорда 2019/2020 ўқув йили учун болаларни давлат умумий ўрта таълим муассасаларига қабул қилиш 2019 йил 20 июндан бошлаб Давлат хизматлари марказлари ёки Ўзбекистон Республикаси Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали босқичма-босқич жорий этилиши назарда тутилган.

Биринчи эътироз: тегишли мактабга қабул қилиш фақатгина Давлат хизматлари марказлари ёки Ўзбекистон Республикаси Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали жорий этилиши назарда тутилган. Кўпчилик аҳолини яшаш манзили эса Давлат хизматлари маркази жойлашган ердан кўра ўша мактабга яқинроқ. Бироқ, нега ўша мактабга яқинроқ ердаги аҳолига асосий квота бўйича ушбу таълим муассасанинг ўзига бориб тўғридан тўғри мурожаат қилиш имконияти берилмаяпти. Бу ахир, ҳалқнинг яқинини узоқ, енгилини оғир қилиш эмасми?

Ушбу қарор билан тасдиқланган Болаларни давлат умумий ўрта таълим муассасаларига қабул қилиш бўйича давлат хизматлари кўрсатишнинг маъмурий регламентига мувофиқ туман (шаҳар) ҳокимликлари заруратга кўра тегишли йилнинг 1 январига қадар умумтаълим муассасаларига бириктирилган ҳудудларни тасдиқлаши белгиланган.

Иккинчи эътироз: Мактабларга ҳудудларнинг бириктириш бўйича бирор бир мезонларни белгиламасдан туриб, ҳокимликларга умумтаълим муассасаларига бириктирилган ҳудудларни тасдиқлаш ваколатини беришнинг нима кераги бор? Шундоқ ҳам, ҳокимиятларга берилган ваколатлардан ноқонуний манфаатларда фойдаланилаётган ҳолатларига мисоллар етарлича эмасми? Бунинг ўрнига, таълим бериш тилини инобатга олган ҳолда тегишли таълим муассасасига энг яқин манзилда жойлашган хонадонлар ўша умумтаълим муассасаларига бириктирилган ҳудуд деб ҳисобланишини; бунда, отаси ёки онаси I гуруҳ ногирони бўлган ҳамда етим ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган, шунингдек, шу мактабда акаси ёки синглиси ўқиётган болалар учун устуворликни белгилаш тўғри ва адолатли эмасми?

Қарор билан қабул қилинган регламентда қабул квотаси асосий ва қўшимча квота турларига ажратилган:

Асосий квота — туман (шаҳар) ҳокимликлари томонидан умумтаълим муассасаларига бириктирилган микроҳудудда истиқомат қилаётган фуқароларнинг фарзандлари, отаси ёки онаси I гуруҳ ногирони бўлган ҳамда етим ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болалар сонини инобатга олган ҳолда шакллантирилади;

Қўшимча квота — умумтаълим муассасаларининг имкониятидан келиб чиқиб, микроҳудуддан ташқарида истиқомат қилаётган мактаб ёшидаги, микроҳудуд ва микроҳудуддан ташқари мактаб ёшига етмаган, яъни тегишли йилнинг 1 январидан 31 августига қадар 7 ёшга тўлмайдиган болалар (тегишли йилнинг 1 сентябрига қадар 6 ёшга тўладиган), шунингдек, умумтаълим муассасаларида таълим бериш тили бўйича бошланғич билим (мулоқот қилиш) кўникмасига эга бўлмаган болалар учун ажратилади.

Шунингдек, ушбу регламентдаги асосий квота асосида қабул қилиш тартибига кўра умумтаълим муассасаларига бириктирилган микроҳудуд бўйича тегишли йилнинг 31 декабрига қадар 7 ёшга тўладиган болалар қабул қилиниши назарда тутилган.

Учинчи эътироз: Нима учун асосий квотага таълим бериш тилини инобатга олган ҳолда тегишли таълим муассасасига энг яқин манзилда жойлашган хонадонларда яшовчи болалар тўлиқ ва тўғридан-тўғри киритилмаяпти? Бунда бошқа тилда таълим берувчи мактабга таълим бериш тили бўйича бошланғич билим (мулоқот қилиш) кўникмасига эга бўлган болалар нега кўрсатилмаган?

Мамлакатимиз конституциясининг 41-моддасида бепул умумий таълим олиш давлат томонидан кафолатланиши, шунингдек, амалдаги “Таълим тўғрисида”ги қонунда Мактабнинг биринчи синфига болалар олти-етти ёшидан қабул қилиниши белгилаб қўйилган (Гарчи ушбу қонун бугунги кун талабидан келиб чиқиб айтганда, янги таҳрирга муҳтож бўлсада, бу қонун ҳали бекор қилинмаган).Шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 15 мартдаги 140-сон қарори билан тасдиқланган “Умумий ўрта таълим тўғрисида”ги НИЗОМда, жумладан, Давлат умумтаълим муассасаларида умумий ўрта таълим олиш бепул амалга оширилиши; Давлат таълим стандартларига мувофиқ ҳар бир шахснинг таълим ва тарбия олишдаги конституциявий ҳуқуқини рўёбга чиқариш умумий ўрта таълимнинг мақсади ҳисобланиши; Умумтаълим муассасаси раҳбарияти мазкур муассасага бириктирилган ҳудуддаги мактаб ёшидаги болаларни ўз вақтида умумтаълим муассасасига ўқишга жалб қилиш учун масъул ҳисобланиши; Умумтаълим муассасаларининг I синфига 6-7 ёшли болалар тиббий хулосага мувофиқ қабул қилиниши; Тегишли йилнинг 31 августига қадар 6,5 ёшга тўлмаган, I синфда ўқиш истагини билдирган болаларнинг ота-оналари билан умумтаълим муассасасининг педагог ходимлари ва психологи томонидан болани мактабда ўқишга жисмонан ва руҳан тайёрлаш бўйича тушунтириш ишлари олиб борилиши белгиланган.

Тўртинчи эътироз: Юқоридагилардан келиб чиқиб, нима учун 6 ёшга тўлган, бироқ, тегишли йилнинг 31 декабрига қадар 7 ёшга тўлмаган болаларни асосий квота асосида бепул асосда қабул қилиниши назарда тутилмаган? Бу ёшдаги болаларни асосий квота асосида қабул қилинмаслиги ҳамда уларни фақат маълум миқдордаги пул эвазига қўшимча квота асосида қабул қилиниши амалдаги конституциямиз ва қонун нормасига зидку! Қолаверса, ушбу регламентдаги белгиланган бу каби қоидалар, умумий ўрта таълим тўғрисидаги низом талабларига ҳам мос келмайдику?

Регламентга кўра, болаларни умумтаълим муассасаларига йўлланмалар мавжуд бўлмаганда расмийлаштиришга йўл қўйилмаслиги ҳамда боланинг соғлиғи тўғрисида тиббий маълумотномада ўқишга тавсия этилган тиббий хулоса мавжуд бўлганда (соғлом эканлиги кўрсатилганда) бола умумтаълим муассасасига қабул қилиниши белгиланган.

Бешинчи эътироз: Нега, тегишли умумтаълим муассасасига йўлланмага эга ва боланинг соғлиғи тўғрисида тиббий маълумотномада ўқишга тавсия этилган тиббий хулоса мавжуд бўлганда (соғлом эканлиги кўрсатилганда) болани тегишли умумтаълим муассасасига қабул қилиниши шарт эканлиги ва ҳеч қандай асосда бундай болаларни мактабга қабул қилишни рад этиш мумкин эмаслиги кўрсатиб қўйилмаган? Бу каби мажбурият белгиланмаганлигидан таъмагирлик мақсадида фойдаланадиганлар топилмайдими, ахир?

Ушбу қарор билан, 2019/2020 ўқув йилидан бошлаб болаларни умумий ўрта таълим муассасаларига қабул қилиш жараёни Давлат хизматлари марказлари ёки Ўзбекистон Республикаси Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали амалга ошириладиган таълим муассасалари рўйхати тасдиқланган. Шунингдек, Регламентга кўра, қўшимча квота умумтаълим муассасаларининг имкониятидан келиб чиқиб, умумтаълим муассасасининг ўқувчиларни қабул қилиш учун малакали педагог кадрлар билан таъминланганлиги, синф хоналарининг ўқув мебеллари билан жиҳозланганлигидан келиб чиқиб Кузатув кенгашининг тавсияси ва умумтаълим муассасаси раҳбарининг буюртмаси асосида Қорақалпоғистон Республикаси халқ таълими вазири, Тошкент шаҳар халқ таълими бош бошқармаси ва вилоятлар халқ таълими бошқармалари бошлиқларининг буйруғи билан тасдиқланади.

Олтинчи эътироз: Тошкент шаҳрида тўлов эвазига бир қатор мактабларга қабул қилиниши белгиланган бу тартиб жамиятимизда аҳолини бой ва камбағалга ажратишнинг хукумат хужжати билан қўллаб қувватланган ошкора кўринишига олиб келмайдими? Умумий таълимнинг бепул эканлиги бўйича мавжуд Кончтитуциявий принципга ва конституциявий ҳуқуқга путур етказибгина қолмай, жамиятимизни кучли табақалаштирилишига олиб келмайдими? Бу тартиб коррупциянинг олдини олиш эмас, балки, коррупцияга йўл қўйиб келган таълим муассасалари масъулларининг ўтмишдаги ишини беркитиш ва қонунийлаштириш деганику! Аслида, бунга йўл қўйганлар қонун олдида жавоб беришлари керак!

Бундан ташқари, ушбу рўйхатга киритилган аксарият (балки барчаси ҳам бўлиши мумкин) умумтаълим муассасаларидаги ўқувчиларнинг сони ушбу муассасаларнинг қувватидан деярли икки баробарга кўп бўлиб, икки сменада ўқиш ташкил этилганку. Шунингдек, ушбу муассасаларнинг аксариятида кўплаб фан ўқитувчилари бўйича ҳам вакант иш ўринлари мавжуд. Нима учун, регламент талабларига жавоб бермайдиган, яъни, қувватидан ўқувчилари сони кўп бўлган, икки сменада ўқиш ташкил этилган ва фан ўқитувчилари бўйича ўқитувчилар етишмайдиган умумтаълим муассасалари қўшимча квота асосида қабул қилиниши мумкин бўлган муассасалар рўйхатига киритилган? Нима учун, халқимизнинг асосий квота ҳисобланадиган фарзандлари қўшимча пуллик квота асосда қабул қилинган ўқувчилар ҳисобига иккинчи сменада ўқиши керак? Бу каби ҳолатлар таълим сифатига ҳам салбий таъсир қилиши аниқку?

Хулоса ўрнида: тегишли йилнинг 1 сентябрига қадар 6 ёшга тўладиган ҳамда боланинг соғлиғи тўғрисида тиббий маълумотномада ўқишга тавсия этилган тиббий хулоса мавжуд бўлган барча болаларни тегишли мактабга қабул қилишда аҳолига асосий квота бўйича тўғридан тўғри тегишли таълим муассасасига мурожаат қилиш имконияти бериш;

Таълим бериш тилини инобатга олган ҳолда тегишли таълим муассасасига энг яқин манзилда жойлашган хонадонлар ўша умумтаълим муассасаларига бириктирилган ҳудуд деб ҳисобланиши; бунда, отаси ёки онаси I гуруҳ ногирони бўлган ҳамда етим ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган, шунингдек, шу мактабда оиланинг бошқа фарзанлари ўқиётган болалар учун устуворликни белгилаш;

Бошқа тилда таълим берувчи мактабга таълим бериш тили бўйича бошланғич билим (мулоқот қилиш) кўникмасига эга бўлган болалар асосий квотани ташкил этиб, бунда, тегишли таълим муассассасига энг яқин манзилдаги хонадон фарзанларига, отаси ёки онаси I гуруҳ ногирони бўлган ҳамда етим ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган, шунингдек, шу мактабда оиланинг бошқа фарзанди ўқиётган болалар учун устуворликни белгилаш;

Қўшимча квота бўйича умумтаълим муассасаларига қабул қилиш учун микроҳудуддан ташқарида истиқомат қилаётган ҳамда тегишли йилнинг 1 сентябрига қадар 6 ёшга тўладиган ҳамда боланинг соғлиғи тўғрисида тиббий маълумотномада ўқишга тавсия этилган тиббий хулоса мавжуд бўлган барча болаларни тегишли умумтаълим муассасаларида 15 августга қадар келиб тушган аризалар асосида рўйхатини шакллантириш; бунда, синфлардаги ўқувчилар сонини 35 тадан ошиб кетишига, икки сменадан ортиқ сменада машғулотлар олиб борилишига йўл қўймасдан (кейинчалик бундай мактаблар учун қўшимча бинолар қуришни назарда тутган ҳолда), зарур ҳолларда тегишли молия бўлимлари орқали янги ташкил этиладиган синфлар бўйича молиялаштириш ишларини ҳал этган ҳолда қўшимча қабулни 31 августга қадар якунлаш. Бунда, болаларнинг яшаш манзилини тегишли мактабга қанчалик яқинлигига ҳамда устуворлик ҳуқуқига қатъий амал қилиниши шарт. Қўшимча квота бўйича умумтаълим муассасаларига қабул қилишни тўлиқ бепул асосда амалга ошириш мақсадга мувофиқ бўлар эди.

Сўнги сўз ўрнида: Бугунги кунда мамлакатимиз аҳолисининг 10 миллионга яқин фарзандари мактабгача, умумий ўрта, ўрта махсус ва олий таълим тизими билан қамраб олинган. Бизнинг ҳам фарзандларимиз мактабгача таълим муассасасида, умумтаълим мактабида, олий таълим муассасида таълим олмоқдалар. Ушбу фарзандларимиз умрининг дастлабки 20 йиллари ўзининг келажаги учун пойдевор қуриш вазифасини бажариши керак бўлган таълим муассасаларида ўтмоқда. Бироқ, мамлакатимиз таълим тизимининг барча бўғинларида порахўрлик, таъмагирлик, таниш-билишчилик каби иллатлар сақланиб қолмоқда. Бошқарув тизимида кўп ҳолларда мутлақо нолойиқ, мавжуд муаммо ва камчиликлардан бехабар ёки уларга бефарқ, салоҳиятсиз раҳбарлар ишлаб келмоқда. Мавжуд муаммоларни ҳал этишнинг энг биринчи зарурий шарти бу-ўша муаммоларни мавжудлигини тан олиш бўлса, иккинчи муҳим шарт ўша муаммоларни ҳал этишда жамоатчилик муҳокамалари асосида тўғри чора-тадбирлар ишлаб чиқиш ва амалга ошириш бўлгани ҳолда, аксарият ҳолларда муаммоларни йўқдек қилиб кўрсатиш, беркитиш каби ҳолатлар мавжуд. Бугунги кунда, давлат раҳбари томонидан барча соҳалардаги мавжуд муаммоларни ҳал этиш юзасидан катта имкониятлар, ваколатлар берилмоқда. Фойдаланимаётган кўплаб ички имкониятлар мавжуд. Буларни инобатга оладиган бўлсак, таълим тизимида сақланиб қолаётган кўплаб муаммолардан келиб чиқиб, таълим соҳасида фаолият кўрсатаётган барча бўғиндаги масъул раҳбарларнинг фаолиятини қониқарсиз деб баҳолаш мумкин.

Мен, сиз ва бошқа юртдошларимиз ўз фарзандларимизнинг келажагини, ҳақиқатан ҳам, порлоқ бўлишини, уларни билимли, соғлом ва албатта, бахтли бўлишини чин юракдан истаймиз. Ушбу эзгу орзуларимизга барча фарзанларимиз учун бирдек сифатли таълим-тарбия беришни йўлга қўйсаккина эриша оламиз? Шундай эмасми?

Абдурашид Абдуқодиров, Расул Кушербаев,
Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутатлари

Телеграмм каналга ўтиш:
https://telegram.me/deputat_kusherbayev

Manba: Rasul Kusherbaev

КОНСТИТУТСИЯ

Конституция муқаддас китоб эмас. Конституция ғайб олами хабарларини бериш, яхшилик ва ёмонлик, шаръий ҳалол ва ҳаром нима эканлигини ажратишни даъво қилмайди. Конституция бу бирон давлат ҳудудида яшовчи одамларнинг ўзаро келишиб қабул қилган қоидалар тўпламидир.

Конституциянинг асосий мавзулари: халқнинг ҳуррияти ва инсоний ҳуқуқлари кафолати (1) ва шунингдек ҳокимиятанинг чегаралари ҳақида бўлади (2).

Конституциянинг 3-асосий мавзуси халқнинг умумий манфаатлари, халқ ичидаги катта гуруҳлари манфаатлари, озчилик гуруҳлари ва алоҳида шахснинг манфаатларини мувозанатда сақлаб қолишни таъминлишга қаратилган. Манфаатларга моддий ва маънавий, жумладан динийлари хам киради. Жамият турли дин, миллат, ирқ, жинс, ёш, касб ва ижтимоий ҳолат вакилларидан иборат. Турли қатламларнинг манфаатлари ўзаро конфликтга кириши табиийдир. Бу низоларни бартараф этишда қон тўкилиши ёки эркинликларни бузуишга олиб келмайдиган қарорлар қабул қилиш тартиблари айнан Конституцияда белгилаб олинади. Шунинг учун Конституцияни турли кодекслар (фуқаролик, меҳнат, жиноий, оилавий, сайлов, солиқ, ер, мулк, транспорт, божҳона, суд ва ҳк) пойдевори деиш мумкин.

Яхшилаб қарайдиган бўлсак, Конституция моҳиятан бу ижтимоий ШАРТНОМАДИР. Шу давлатнинг ватандоши (фуқароси, ситизени, граждани) бўлиб қолмоқчимисиз, марҳамат бу қоидаларга риоя қилиб яшанг. Ичида баъзи бандларига рози бўлмасангиз ёки умуман янги Конституция билан алиштиришни ҳохласангиз уларни шу қомус ичида битилган қоидалардан чиқмай ўзгартиришга ҳаракат қилишингиз мумкин.

Конституцион ижтимоий шартноманинг асосий (демократик) ёндашуви қуйидагича:

– Кўпчилик хоҳишига биноан, шу билан бирга озчиликнинг манфаатларини риоя қилган ҳолда алоҳида шахс эрки/бахтига тўғаноқ бўлмай ҳамжиҳатлик билан яшаш..Конституцияга мен ёқтирган яхши мисол бу – йўл ҳаракати қоидалари. Йўл тизими бир. Аммо пиёдалар ва турли транспорт воситалари вазнлари, тезликлари, манзиллари ва йўналишлари турлича. Қўйиб берса ё зўравонроқлари бошқаларни четга суриб, итқитиб, эзиб мазза қилиб пойгада ғизиллаб юради, ёки барча йўловчилар/хайдовчилар ўзаро келишиб ЙҲҚни ишлаб чиқадилар ва уларнинг ижросини таъминлаш учун назоратчилар тайинланади. Конституция айнан “ўнг қўл қоидаси, светофор, белгилар, йўл чизиқлари, йўналиш устуворлиги” каби шартнома бандларини ўз ичига олади.

Ўзбекистон ҳудудида яшовчи халқ турли тарихий босқичларни ўтиб, йирик ва майда подшоҳликлар остида, сўнг катта империянинг колонияси, ундан кеин совет давлатининг бир қисми бўлиб шаклланди ва Аллоҳнинг марҳамати билан мустақил давлатга айланди. Бу давлатнинг аъзолари конституция тамоилларига биноан республика форматида истиқомат қилишга рози бўлдилар. Бу кимгадир ёқиши ёки ёқмаслиги мумкин. Лекин бу факт. Ундан яхшисини таклиф қилишдан ҳеч ким тўсмайди.

Таклиф шартлари:
1) Муносиб муқобиллик. Яъни Конституциянинг принципиал бандларини нима билан ўзгартирмоқчисиз ва уларнинг аввалгиларидан афзалликлари.
2) Реаллик. Яъни «комунизм» каби фантастика бўлмасин.
3) Замонавий аналогиялар мавжудлиги.
4) Тўлақонлик. Яъни “олдин биз айтган бўлсин кеин яхшилигини кўрасанлар” бўлмасин.
5) Тушунарлилик. Оддий инсон ақлига мослиги.
6) Таклиф зўравонлик ва шантаж билан бўлмаслиги.
7) Зарар ва фойда тарозусида тортилганлиги. Жамият шу таклифларни қабул қилганда нима йўқотиб, нима фойда топади.

Шартномага/Конституцияга ўзгартириш киритмоқчи бўлган тарафнинг бўйнида асослаб бериш мажбурияти ётади. Асослаб бера олмай таклифи ўтмаса ё сабр қилиб яшайверсин, ё мамлакатни тарк эта олсин. Шатртнома аҳдини очиқ ёки махфий суратда бузиш орқали ниятига эришмоқчи бўлса қоидабузарликдан келадиган оқибатга тайёр тураверсин.

Jamshid Muslimov

Аҳмад Турон: Она тилинг-Онангдир

Она тилинг-Онангдир,
Ўргатган бешигингда.
Боболаринг,отангдир,
Юрган уй-эшигингда.

Тил-оила,қариндош,
Биродаринг,ёру-ҳеш.
Дардлашиб бўлган сирдош,
Бирга бўлган эрта кеч.

Йўқотмагил забонинг,
Асрагил гўё жонинг.
Тилинг унитган онинг,
Йўқолгай онажонинг.

Аҳмад Турон

Бу Демократиядан далолатми?

Хорижий юртларда фаолият юритаетган Узбек интернет сайтларига эркин кириш имкониятлари пайдо булди.

Бу Демократиядан далолатми?

Бугун Узбекистонда Америка Овози веб сахифасига назар ташлар эканман, Хорижда фаолият юритаетган Узбек интернет нашрларини гуугулга езиб кураман шу жумладан туронзамин.орг сайтини ва бошка мухолиф карашдаги нашрлар тугридан тугри очилди.

Нахотки, бу рост булса дейман.. кайта кайта езиб кураман.. Ростан хам тугрилигига ишонч хосил килгандан кейин демак Мирзиеев Хукумати эркинликлар сари кадам ташлашда давом этади деган хулосага бораман.

Жамиятни узгартириш осон иш эмас..

Бу фикрни тугри тушунган узгача карашдаги хориждаги юртдошларимимзнинг сафи хам анчагина..

Бугун ватан сархадларидан утаолмаган ватандошлар уз она ватанини кела олиш орзусини амалга ошажаги онлар хам бу яхши хабарлардан кейин узоқда эмасдек туюлди..

Зокир Али,Тошкент 10 -июн,2019

Президент отасини танқид қилган қиз ва “сиёсий”нинг “диний”чалик кўрилмаётгани тўғрисида

Сарвар Усмон/Озодлик. Сарлавҳа биринчи қисмининг аниқроқ шакли бундай бўлади: Президент отасининг қарори тўғри эканлигига шубҳа билдирган қиз… Сарлавҳанинг иккинчи қисми Суриядан олиб келинган аёллар ва болалар билан боғлиқ. Журналист Жаҳонгир Муҳаммад билан бугунги суҳбатга беихтиёр “кўпик” ҳам аралашиб кетди. Нега кўпик, кўпик нима учун тирноқларга қамалди? Бу савол жавоби ҳам OzodNazarнинг қуйида тинглайдиганингиз янги сонида…

Абдуқодир МЎМИНОВ: Шуми халқ бўлиш, шуми адолат қилиш?

Бу ўзбек тили, ўйинчи ёки ўликлар тилимас — билиб ол, у халқнинг юзи ва ҳаёти, ёқмаса нари кет.

Мен “миллатчи” эмасман, кўрган-кузатганларимни баён қиламан. Ва аввало айтаманки, кўпроқ тилни билишимиз ўзимизга фойда албатта, аммо…

Яқинда ўзбек тилининг мақомини ўзгартириш ва бошқа тилларга ҳам давлат тили деб қараш ёки ўзбек тилининг мавқеъини бошқа тиллар билан бир ўринга қўйиш каби гап-сўзлар ўрчиб кетди. Ваҳоланки, ўзбек тилининг ҳақиқий аҳволи ва уни кимлар шу ҳолга олиб келгани, келаётгани ҳақида ўзини манаман деб билгувчи журналист (татқиқотчи), блогер, ҳатто тилшунос ва бошқалар ҳам аниқ-тиниқ таҳлиллар билан эмас, енгил-елпи ёки бошқа бурчакни кўзлаган, четлаб ўтган ҳолда ўртамиёна ва ўзини “қайси томондалигини исботлаб” қўядиган мулоҳазаларини билдирди, маълум қилди. Мавзу доирасида уларнинг айримларини эслаб ўтишимиз ҳам мумкин. Хуллас, ўзбек тилининг ҳаёти ва унга боғлиқ жиҳатлар ҳақида бошладик.

Аввало, ўзбек тилидан қаерда кенг ва асосий мулоқот тили сифатида фойдаланилади, шундай қаралади? Келинг, нега шундайлиги ҳақида икки оғиз гапирсак. Албаттаки, бу тилдан Ўзбекистонда кенг фойдаланилади ва бу қунун билан давлат тили деб белгилаб қўйилган ҳам. Давлат тили бўлишига сабаб нима? Мана шу ерда демократияга асосан иш тутилган, яъни кўпчиликнинг(шу юрт фарзандларининг) хоҳиш-истаги билан ўзбек тили давлат тили бўлиши талаб қилинган ва бунга эришилган. Тўғри, Ўзбекистон кўп миллатли ва кўп тилда сўзлашувчи мамлакат, аммо аксари қайси тилда гаплашади? Йўқ деганда ҳам бутун бошли халқнинг 70-80 фоизи ўзбек тилида гаплашади, шу тил истемолчиси ҳисобланади. Шу ўринда айрим фахми ўзига маълум зиёли ёки ўша журналист ва блогерларнинг битта “ақлли” гапига эътибор қиламиз: рус тилини билса ўзига яхши, мактабда рус тилини яхши ўзлаштирсин эди, тил билмаган ва саводсиз бўлгандан кейин ўзи айбдор. Қизиғи шундаки, нега Ўзбекистон фуқароси бўлган, аммо ўзбек тилини (яхши ёки умуман) билмаган ўрисга ёки бошқа ҳар қандай кишига бу каби даккилар (сен ўзбек тилини билмайсан, нега мактабда ўзбек тилини ўзлаштирмадинг, саводсиз в.ҳ.лар) айтилмайди? Нега давлат тилини билмаган одам эмас, бошқа тилни ўзлаштирмаган (ўзлаштиролмаган) шу мамлакат фуқароси бу гаплар билан ўз юртида камситилиши, муаммога учраши керак? Нега мустақил бўлганимизга, тил бўйича қонун қабул қилганимизга 30 йилча бўлиб қолди-ю, жуда кўплаб ўрислар (айниқса маданият марказимиз ёки Ўзбекистонни юраги деб билишимиз керак бўлган пойтахтимиздаги аксар ўрислар) ўзбек тилини билмайди, билишни истамайди, бунга ўзларини на бурчли ёки ўзбек (ўзбеклашиб кетган) халқига бироз бўлса-да оқибатли бўлиш кераклигини ўйлаб ҳам кўрмайди? Яна қизиқ бир жиҳат шуки, оми деб қабул қилинадиган ўзбекларнинг аксари керак бўлса, жойи келса русчани руслардан яхши талаффуз қилади, унда мулоқот қила олади. Аммо русларчи, улар ўзбек тилини ўзбеклардай талаффуз қила оладими, олаяптими, шунақаси бўлса неча фоизни кўрсатади, 0000000.1 фоиз кўрсатадими? Жавоб топиш қийин. Хўш, биз кимни ҳурмат қиляпмиз ўзи? Қарийсан, қартасан, ўз наслингга тортасанларними(узр, оддий ҳақиқат бу)? Ўлда-жўлда қилиб таҳлил қилаётган бўлсам, бетартиб келтириб ёзаётган бўлсам узр яна!..
Ҳар хил бўлаётган воқеа ва ҳаракатларга ўзини холис, зўр ва очиқ-ошкора таҳлилчи журналист, лингвист ва ҳоказоман деб биладиган Элдар(Элдор) Асанов(Эсонов) бир неча марта шунақа фикр билдирган: қайсидир тилни (инглиз-рус тилиними) билишинг учун улар яшайдиган мамлакатнинг қанчалик урф-одатларига, ҳаёт тарзига ва уларнинг ўзлигига кириб борсанггина, ўша тилни тез ва осон ўзлаштирасан в.ҳ.лар. Руслар ўзбек урф-одатларини қабул қилдими, ҳаёт тарзини ҳурмат қилаяптими? Шахсан мен “Ха, албатта” дея олмайман. Айнан руслар ўзининг ҳаётий яшаш ташаббуси билан ўзбеклар маданиятини ер билан битта қилаяпти. Нима қиляпти? Бемалол очиқ, калта ва тор кийимлар кияди(русча тарбия кўрган “ўзбек” ва шу кабилар ҳам назарда тутиляпти), умуман ўзбекларга тўғри келмайдиган ҳатти-ҳаракатлар қилади (кўчада бемалол ўпишиб юради, бир бирларини ҳар жойларини ушлаб юради, ўтиради, қўйиб берсанг… ва ҳоказо). Бизнинг давлат Ўзбекистон деб аталадими, унинг ўзига яраша урф-одатлари борми, қадриятлари, каттагина тарихи ва ундаги буюк сиймолари-чи? Бўлса агар, биз кимнинг орқасидан эргашаяпмиз, улар бизни қаерга олиб бораяпти? Наҳотки рус тилини руслардан кам талаффуз қилмайдиган ва анча-мунча олимлари бўлган, уларнинг авлоди яшаб келаётган юрт фарзандлари Ўзбекистонни ривожланган мамлакатлардай юксалтиролмайди? Нима демоқчиман?

Оддий мисол, ўзбек халқини ва унинг шуурини тушунмайдиган айрим чала ақлли руслар, русийзабонлар ҳали-ҳануз ўзбек халқи учун қонунлар ишлаб чиқяпти, халқ рози бўлсаям, бўлмасая бу қонунларни қабул қилишга мажбур яна. Ўша юқоридаги ўзини манаман деб билгувчилар эса битта нарсани иддао қилади: ўзбекни ақли етмайди. Руслар ҳали дуруст яшаш, тоза-озода юриш ва кийинишни билмай юрганда, Амир Тумур буларни кўриб, аскарларини уларнинг олдига боришини таъқиқлаганининг сабаби нима дейсиз? Ёки жадидларнинг мақсади нима эди, улар ўзбекларга дунёвий илм бериш учун ҳаракат қилмадими, Европага нима учун ёш ўзбек йигитларини ўқишга жўнатаётган эди?

Буларнинг бари ўзбек халқини жаҳон мамлакатлари қаторида бўлиши учун қилина бошланган буюк мақсадли ишлар эди-ку. Ким уларни таъқиб қилди, ким жадидларни так-туби билан йўқ қилиб ташлади? Барака топкурлар, бунақа мислолларни келтирай десангиз жуда-жуда кўп топилади. Хўп, бўлган иш бўлди, ўтди-кетди, аммо нега руслар ҳалиям ўзбекларга беписандлик билан қарайди, улар нега ҳалиям Ўзбекистон деб аталмиш мустақил бўлган мамлактнинг фуқароси бўла туриб, асосини ўзбеклар ташкил этадиган халқнинг ичида ўзини алоҳида(юқорида) кўриб яшапти?

Ушбу мақолани ёзаётган пайтимда биз билан бирга ишлайдиган юқори савияли ўзбек (аммо русча тарбия топганроқ) аёли айрим фикрларимни эшитгач шундай деди: “Агар мамлакатимиздан руслар чиқиб кетса, Ўзбекистон ботқоғига ботиб қолади, ўзбеклар ўзини эплолмай қолади, на илм, на бошқа соҳада бирор ишни қилолмайди…”. Мана ичимиздаги яна бир юқори савияли ва онгли кишининг гапи. Шу пайт унинг тирноғи устидаги “безак” учун ёпиштирилган соҳта тирноғига кўзим тушди-да, “Сиз намоз ўқийман дегандингиз, бу ҳолатда таҳоратингиз тўлиқ адо этилган бўлмайди, яъни ҳамма жойингизга сув тегмаган бўлади-ку, намозингиз қабул бўлармикан”, деб сўрасам, у “мен гўзаллик тарафдориман ва ўқиётган намозимни, ичимни худо билса бўлди” дея қисқа жавоб қилди. Яна бир қизиқ ҳолат бўлди. Бироз вақтдан кейин ушбу опанинг ёрдамчиси бўлган ўзбек қизи хонага кириб келган рус ундан ўзбекчада “опа қани, ким эди исми?” деб сўради. Бу қиз эса ўзбекча берилган саволга тўлиқ русчада жавоб берди, ваҳоланки опа билан бўлган ушбу суҳбатимиздан кейин бу қизга ҳам ўз тилимиз, ўзлигимиз ва уни ўзбек тилини истамайдиган, шу халқ ичида яшаб келаётган, аммо лоқайдлар ҳақида баҳс ҳам қилган эдик. Мана навбатдаги ҳолат. Хуллас, хулоса ўзингиздан…

Яна “қанчангиз” шундай фикр юритасиз, у аёл кўтараётган “байроқ”қа эргашасиз? Балки Ўзбекистон номини русча сўз билан номлашни таклиф қилиб чиқарсиз?

Яқинда ўткир қалам соҳиби бўлган журналист Гулчеҳра Умарова билан Маданият вазирлиги қошида ташкил этилган жамотчилик кенгашида бўлган давра суҳбатидан чиққач гаплашиб қолдим, мавзу ўзбек театрларининг аҳволи хусусида бўлган эди. Шунда у гап орасида қуйидаги кузатувини маълум қилди: “Биз театрга ва шу юртга фидойилик ҳақида гапиряпмиз-у, унда кимларни кўряпмиз? Бу гапга кимлар ҳаққоний, кимлар сохта ёки бир томонлама қараяпти? Буни ҳам тилга олишимиз керак. Оддий мисол келтираман: актёр Афзал Рафиқовнинг рус тилидаги спектаклларда роль ижро қилганини кўп кўрганмиз, албатта, бундай актёр-актрисаларимиз кўп. Аммо ўзбек театрларида рус актёрларининг ўзбек тилида (равон) нутқ билан роль ижро этганини бирор марта кўрмадим. Буни очиқ айтсангиз, айримлар “Миллатчилик қиляпти” дейди, аслида эса бу шунчаки ҳақиқат. Афсуски, ушбу ҳолат мазкур йиғилишда ҳам кузатилди. Ўзбек тилини билмаган ёки дуруст тушунмаган актёр ўзбекни яхши ҳис этади, дея оламизми? Мен “йўқ” деб жавоб бераман! Бу муаммолар бугун пайдо бўлгани йўқ, 10-15 йилдан буён кузатиляпти. Уларга баҳамжиҳатликда ечим излаш зарур”. Кўряпсизки, ҳамжиҳатлик сўраляпти, аммо ўзбеклар ҳамжиҳатми? Келинг тил борасида кўриб чиқамиз. Оддийгина бир мисол, аксар пойтахтга келган ҳар хил вилоятлик ўғил-қизларнинг тили тошкентчасига буралиб қолаяпти. Тили буралиб қосаям муйли, бир йил ўтар-ўтмас ярим-яланғоч ёки калта ва тор кийимларда, умуман ўзбек “имижини” бўғадиган кўринишларда, ҳар хил оммавий маданиятдан дарак берувчи ҳатти-ҳаракатларда кўрасиз. Адабий тил эса ҳар томонлама “энасини кўради” бу пойтахтда. Минг афсуслар бўлсинки, ҳозирда кўплаб хусусий телеканаллиримиз, керак бўлса давлат телеканалларда ҳам тошкентча ёки ўзининг вилоятича шевадаги суҳбатларни, гап-сўзларни эшитяпмиз, кўряпмиз. Давлат телеканаллри, айниқса хусусий телеканаллар кундан кун савиясиз кўрсатув ва “шоу”ларни олиб чиқишга ўтиб кетди. Унда қимориям бор, фохишаликни тарғиб қиладиганиям ва ҳоказолариям… Аммо таълим, технология, иқисод, сиёсатга оид тортишувли, баҳсли кўрсатув ёки натижа берадиган намойишларни деярли(умуман) кўрмай қолдик. Баъзан буларга тикилиб туриб, бу тв.лар халқни манқуртга айлантиришга бел боғламадимикан, деган фикрга ҳам боришинг тайин. Айниқса хусусий тв.лар.

Шу билан бирга афсуслар бўлсинки, бизнинг (қисқа қиламан) ортиқча ҳотамтойлигимиз (битта бўлса ҳам ўзбек тилини билмайдиган (Ўзбекистон фуқароси бўлган) журналистлар ва бошқалар ўтириб қолган даврада ўзбек тилини унутиб қўйишимиз, унга “ўзбек тилини бил керак бўлса” дея олмаслигимиз), мантиқсиз тўйлар қилиб ўзимизни кўз-кўз қилишимиз, бизни “писанд этмайдиган руслар”нинг айрим яхши ҳислатларини(масъулият билан холис иш юритишини, ўз ҳақ-ҳуқуқларини талаб қила олиши ва бунда ҳеч кимни аяб ўтирмаслигини, ҳатто “георги лентаси” пайти Бош вазир топшириғига қарши бориб, ўзининг қадриятларини ҳимоя қилиб чиқишини) олмасдан, асл мақсад нима эканини бирлашиб ҳал қилиш ўрнига нимагадир кўз тикиб, унга ҳалолми, харомми, хуллас, қайси йўл билан бўлсаям эришишни ўйлаб, амалда намоз ўқиб, масжидлар томонга боришда эса бир қанча ноҳакликларни билсак-да, жимгина, қўйдай ювош бўлиб ибодат қилишни ва бошқа яшаш тарзни одат қилиб юришни канда қилмаяпмиз. Ҳокилар халқни алдаса, устидан кулса, ҳақорат қилса, уйини, мол-мулкини тортиб олса ёки берган ваъдасини бажармаса индмай юрамиз. Ваҳоланки битта киши ҳам ҳокимият биноси олдига бориб норозилик кўрсатмайди, бино эшигининг такигига ётиб олмайди, халқ ҳам буни кўриб туриб ёрдам бермайди, муносабатини билдирмайди. Шуми халқ бўлиш, шуми адолат қилиш? Шундай экан, Худо ёки унинг бирор бандаси “ма, ол” деб ҳамма нарсани муҳайё қилиб берадими? Албатта, ЙЎҚ. Халқ ўзини ва ўзлигини билдирмас экан, ҳукумат ҳам, сиёсатчилар ҳам, амалдорлар ва албатта руслар ҳам бундай оламонни ҳурмат қилмайди, шунақа пайт фақат фойдаланиб қолади, “Ўзим хон, кўлангкам майдон”, деб яшашда, ишлашда, мақсадларини амалга оширишда давом этаверади.
Тил масаласида яна бир бор эслатма: давлат ўзи қонун билан тасдиқлаган тилини химоялаб қўя олмасакан, уни амалда бажармасакан, биз тўлиқ ва кучли мустақил давлатмиз деб бонг уриш қайси мантиққа тўғри келади? Давлат мустақил бўлган ва у камида 20га тўлган бўлса, барча фуқароси қонун доирасида қабул қилинган тилни билиши шарт ва зарур. Чуни эртага бир давлатда яшаб туриб, унинг кўпчилик томонидан мақулланган мулоқот тилида гаплаша олмаса, мана шунақа жиддий таҳлилдаги мақолалар, эътирозлар ва ихтилофлар келиб чиқаверади.

Абдуқодир МЎМИНОВ

Manba:Abduqodir Muminov

Мухтор Худойқулов: ТАРИХ – АНИҚЛИКНИ ТАЛАБ ҚИЛАДИ

Жаҳонгир Муҳаммаднинг “Қувғин” тарихий романи ҳақида айрим фикрлар

Жаҳонгир Муҳаммад истеъдодли журналист, публицист, ёзувчи ва сиёсатчидир. У Тошкент Давлат университети Журналистика факультетини тугатган, матбуотда хизмат қилган, Ўзбекистон мустақиллиги учун қўлида қалами билан курашган, Олий мажлис депутати бўлган, масъул лавозимларда ишлаган, кейин эса ўз эътиқоди ва сиёсий қарашлари туфайли истеъфога чиқиб чет элга кетган. Ёзувчи ўзининг “Қувғин” деб номланган тарихий романида мамлакатимиз мустақиллигининг дастлабки йилларида ўзи кўрган ва гувоҳи бўлган воқеаларни, бу воқеаларда иштирок этган кишиларнинг фаолиятлари, ҳатти-ҳаракатларини қаламга олган. Албатта бундай асар ўқувчида қизиқиш уйғотиши табиий. Мен ушбу романни тўла ўқиб чиқа олмадим, шу боисдан унинг айрим жиҳатлари ва ўринлари ҳақида ўз фикримни билдирмоқчиман.

Романда ўлкамизнинг ўз мустақиллигига эришиши воқеалари ва унда иштирок этган кишилар қаламга олинади. Асарнинг бош қаҳрамони – муаллифнинг ўзи, аммо негадир у тўқима номда – Миртемир деб юритилади, бошқаларнинг эса аниқ исму фамилиялари келтирилади. Агарда муайян воқеларда қатнашган бошқа одамлар ва уларнинг бош қаҳрамон билан муносабатлари, гап-сўзлари ҳақида ҳикоя қилинар экан, бош қаҳрамон биринчи шахсда – “мен” шаклида келмоғи шарт, чунки бу воқеаларда қандайдир тўқима образ эмас, муайян одам қатнашаяпти. Иккинчидан аниқ одамлар билан боғлиқ воқеаларни муаллиф ўзи ҳоҳлаганча тасвирламасдан аниқ, қандай бўлса шундайича бериши керак, муайян одам қилмаган ишни қилди, айтмаган гапни айтди дейиш ноаниқликларга олиб келишгина эмас, туҳмат бўлиб қолиши ҳам мумкин. Агар асарда тасвирланаётган қаҳрамон тўқима бўлса ва воқеалар ҳам тўқима бўлса унда мантиқ талаби қолади холос, аниқ ва муайян одамларнинг ҳаракатлари, гапларини эса ўзи ҳоҳлаганча тасвирлаш ҳуқуқи ёзувчига берилмайди. Шундай ҳодиса романда келтирилган ва 1992 йил 16 январда Тошкентнинг талабалар шаҳарчасида бўлиб ўтган талабалар қўзғолони пайтида Ўзбекистон президенти И.А.Каримов билан Тошкент давлат универрситети Маданият саройининг кичик залида бўлиб ўтган учрашув ва унда президентнинг мен билан мулоқоти асарда шундай тасвирланади:

Миртемир Талабалар шаҳарчасидаги Маданият Саройига келди. Учрашув кичкинагина хонада бўлди. Каримов бу ерда ҳам фаоллар йиғилишидаги гапларини айнан такрорлади. Домлалардан айримлари уни қўллашди.

–- Менда бир савол бор,- дея ўрнидан турди ҳажвчи Мухтор Худойқулов.

–Талабаларни отишга ким рухсат берди? Сиз мамлакатнинг бошида ўтирибсиз, бу нарсани билишингиз керак.

– Ёшингиз неччида? – сўради Каримов ундан.

– Сиз билан бир йилда туғилганмиз,- деди у.

– Э, яшанг Мухторжон! Тенгқур эканмиз, қани айтинг-чи, нега талабаларни қайтариб қолмадингиз?

Каримов ўзига хос “манёвр” билан Мухтор Худойқуловнинг саволини четлаб ўтиб, ўзини нишонга олди.

– Журналистика факултетининг талабалари очлик эълон қилишди. Уларга “Болаларим, тўққиз қатли бинонинг устида ўтираверманг, бўйрагингиз шамоллаши мумкин”, дедим.

Мухтор Худойқулов гапини Каримов бўлди:

–Уларнинг буйраги эмас, мияси шамоллаган, миясини даволаш керак! Билдингиз-ми, Мухторжон. Буйрак шамолласа, гўр ҳам чалмайди!

–Гўр чалиш, чалмаслиги нималигини билмадим-у, лекин…

Унинг гапини яна Каримов кесди:

– Мана менинг ҳам буйрагим касал…

Энди Мухтор Худойқулов Каримовга мудоҳала қилди:

– Бизга келажакда буйраги соғлом раҳбарлар керак. Ўшанда уларнинг мияси ҳам шамолламайди.

Мен ўша учрашувда бўлганман, сўзга чиққанман, И.Каримов билан бироз мулоқот бўлган, аммо Миртемир (Жаҳонгир Муҳаммад) айтгандай эмас. Воқеа тушунарли бўлмоғи учун мен ўзимнинг нашр этилмаган хотираларимдан парча келтираман, унда бўлган воқеа аниқ ва тўғри тасвирланган:

 “Бу йилларда менинг жуда эсимда қолган ва тақдиримни тубдан ўзгартириб юбориши мумкин бўлган воқеа 1992 йил 16 январда юз берган талабалар қўзғолони бўлди. Мен бу воқеани эртасига эшитдим. Борсам – шаҳарчада аллақандай фавқулодда ҳолат, талабалар дарғазаб тусда уёқдан-буёққа тўп-тўп бўлиб жадаллаб ўтишяпти. Нариги катта кўча томондан эса: “Ур-р, ур-р!”га ўхшаган овозлар келаяпти. Йўл-йўлакай кўрган-билганлардан нима гаплигини сўраб-суриштира бошладим. Билишимча ўша пайтда ҳукумат кетма-кет пул алмаштириб аллақандай купонга ўтилган, бу купонлар билан савдо қилиш ҳам тузук йўлга қўйилмаган эди. Афтидан бир неча талаба ёшлар шу ердаги дўконга нон олиш учун киришган, сотувчи ё купонга сотмаган, ё яна бирон нарса деган, хуллас жанжал чиққан. Бир томондан талаба ёшларнинг қизиққонлиги, иккинчи тарафдан энг асосий нарса – нон масаласидаги расмиятчилик уларни норози қилган ва улар бир-бирига бу гапни айтиб, тўпланишиб, жунбушга келишган, кейин тўп-тўп бўлишиб кўчада юриш қилишган, дўконларнинг ойналарини уриб синдиришган, машиналарга ўт ёқишган, хуллас жоҳил оломоннинг қўлидан нима келса шуни қилишган. Бу воқеани бостириш учун ОМОН етиб келган, улар талабалар устига бостириб келишган, калтаклашган, турган гапки, талабалар ҳам қараб туришмасдан қўлларига нима тушса тошми, юқори қаватлардан эса курсими жазолавчиларга қараб отишган, кейин милиционерлар уларни қувиб, қаватма-қават, хонама-хона юриб уларни уришган, қамашган, ҳатто қуролларини ҳам ишга солишган, натижада бир неча талаба ўлган… Хуллас, иш жиддий эди.

Мен борганда талабалар шаҳарчасининг ўртасидан ўтган катта кўча ёшлар билан тўла, нарироқда баланд бир жойдан туриб кимдир нималардир деб бақирар, бунга жавобан талабалар эса “Йўқолсин!” “Қотиллар!” ва яна нималардир деб бақиришар, ора-сира: “Ур, ур!” овозлари ҳам янграб қоларди. Мен ёнимда туриб алланарсалар деб бақираётган бир талабадан: “Кимни “ур-ур” деяпсизлар?”– деб сўрасам: “Кимни бўларди, милиционерларни-да!”– деди. Мен: “Ур-сур” билан иш чиқмайди, талабларинг бўлса ёзма равишда баён қилсанглар яхшироқ бўлади”,– дедим. Аммо ҳалиги талаба ва унинг ёнидагиларнинг бу гапларга қулоқ солгилари йўқ эди. Мен учраган бошқа талабаларга: “Нон деб шунақа тўполон қилишларинг яхшими, бутун дунёдаги одамлар нима дейишади, бундай жоҳилликнинг нима кераги бор, яхшиси битта раҳбар сайланглар, у сизларнинг талабларингни юқорига етказсин”,– деб кўрдим, аммо ҳеч ким менга қулоқ солмади. Ора-сирада яхши кийинган, бошларида қундуз телпакли одамлар ҳам кўриниб қолар, улар талабаларга: “Бўш келманглар, чекинманглар…”– деб қутқу солишарди. Мен уларнинг кимлигини, қайси кучларнинг одамлари эканлигини билмасдан бошим қотди. Ўз факультетимда ўқийдиган талабаларни кўрганимда уларга: “Ҳаддан ошманглар, бошларингга бир бало орттирманглар”,– деб маслаҳат берганим ҳам эсимда. Улар: “Тўғри, шундай қилаяпмиз”,– дейишиб, бўлган воқеалар ҳақида кўрган-билганларини айтиб беришди. Талабаларимдан битта чапдастроғи менинг ёнимда бўлди. У менга: “Домла, қаранг, ОМОНчилар яна бостириб келадиганга ўхшайди”,– деб кўчанинг нариги тарафини кўрсатди. Биздан сал нарида бошларига темир қалпоқлар кийиб, қўлларига темир қалқонлар ва резина таёқчалар тутган, қуролли ОМОНчилар кўчани тўлдириб саф тортиб туришар ва аста-секин бу томонга, талабалар устига яқинлашиб келишарди. Шунда ҳалиги талаба менга: “Домла, булар бостириб келишса яна тўполон бўлади, яна қон тўкилади, буларни кўриб талабалар ғазабга минади, келинг, командиридан сўраймиз, уларни сал орқароққа суриб туришсин”,– деди. Мен рози бўлдим ва аскарларга яқинлашиб келиб: “Командиринглар ким?”– деб сўрадим, бир ҳарбий: “Мен, хўш, нима гап?”– деди. Мен унга: “Илтимос, аскарларни сал орқароққа сурсангиз, сизларни кўрган талабалар яна жунбушга келиб бир кор-ҳол бўлмасин, майли, уларни сал узоқроқдан қўриқланглар”,– дедим. Қаранг-ки, ҳалиги ҳарбий бу маслаҳатга кўнди ва унинг буйруғи билан ОМОНчилар анчагина орқага сурилишди.

Шу зайлда талабаларни тинчитиш учун уриниб-уриниб кейин университет томонга юрдим. Бу ерда ҳам вазият ёмон, талабалар дарғазаб эдилар. Факультетимизнинг бир гуруҳ талабалари университетга кираверишда очлик эълон қилиб ўтиришган экан. Мен уларнинг олдига келиб, нима гаплигини сўрадим. Шунда улар ўзларининг қатор талабларини айтишди. Мен уларга: “Очлик эълон қилиш осон эмаслигини биласизларми, бироздан кейин кеч тушади, ҳаво совуқ, ҳаммангнинг буйрагингни совуқ уриб кетади.”,– дедим., бу орада кеч тушди. Шу аснода талабалар ётоқхоналари томонидан “тар-р-тар-р” ўқ овозлари, дод-вой, шовқин-сурон эшитилди, ўша ёқдан югуриб келган бир таниш талаба: “Уёқда талабаларни яна отишяпти!”– деб қичқирди. Мен шунда ректорат томонга югурдим ва тўққизинчи қаватдаги ректорнинг кабинетига шахт билан кириб бордим, орқамдан мен билан бирга бўлган икки-уч ўқитувчи ҳам бор эди. Мен кирасолиб: “Бу ерда ким Ички ишлар министрлигидан?!”– деб қичқирдим. Рўпарада ўтирган ректор – Эркин Юсупов бизнинг бундай берухсат бостириб киришимиздан жаҳли чиқиб: “Нима гап?”– деб сўради. Мен: “Талабаларни яна отишяпти! Отишмани тўхтатинглар!”– дедим. Шунда Эркин Юсупов: “Пахтаванд ўқ билан отишяпти!”,– деди. “Сиз қаердан биласиз, яна бир қанчасини ўлдириб қўйишса ҳисобми?”– дедим унга дарғазаб. Кейин яна ўша ерда ўтирган бир нотаниш кишидан: “Сиз ички ишлар министрлигининг вакилимисиз?”– деб сўрадим. У киши: “Ҳа”,– деди. Мен: “Трубкани кўтаринг, буйруқ беринг, талабаларни отишмасин!”– деб бақирдим. Қарангки, ҳалиги одам менинг важоҳатимни кўриб индамасдан трубкани кўтарди ва кимгадир қисқа, нимадир деб буйруқ берди. Шунда ўша томондан келаётган, ярим очиқ деразадан эшитилиб турган отишма овози тўхтади, шовқин-сурон ҳам бироз пасайди. “Ана, бўлдими?”– деди ректор Эркин Юсупов. Мен унга: “Раҳмат, домла, пастда бир тўп бизнинг талабаларимиз очлик эълон қилиб ўтиришибди, улар бунинг нималигини яхши билишмайди, бекорга совуқ уриб кетмасин, сиз тушиб уларнинг талабларини эшитиб, жавобини берсангиз”,– дедим. У рози бўлди ва биз билан пастга тушиб, ҳалиги талабалар олдига келди. Аммо талабалар ректорнинг сўзларига қулоқ солишмади,Эркин Юсупов индамасдан жўнаб қолди, мен ҳам бироздан сўнг кетдим.

Бу воқеаларнинг эртасига Ўзбекистон президенти Ислом Каримов талабалар шаҳарчасига бориб университет жамоаси билан учрашди. Бу учрашувга мен ҳам аранг кириб қолган эдим. Унда сўз олган университет ректори Эркин Юсупов воқеалар ҳақида гапиратуриб ўйламай-нетмай: “Журналистика факультетининг битта ўқитувчиси талабаларни очлик эълон қилишга ўзи ундаб кейин менинг олдимга чиқди”,– деди. Гарчи у фамилиямни айтмаган бўлса ҳам ўша ишлар учун мен айбдор бўлиб жавобгарликка тортилиб кетишим ҳеч гап эмас эди. Шу боисдан ректор ўз сўзини тугатгач Президент: “Ким сўзлайди?”– деганда мен сўз сўрадим. Рўпарада ўтирган Ислом Каримов менинг ҳаяжонланаётганимлигимни сезди шекилли: “Қани, мана шу кишига сўз берайлик-чи, жуда куйиб-ёниб ўтирибди”,– дегани эсимда. Мен ҳеч бир тайёргарликсиз сўзга чиқдим ва тахминан (афсуски, ўша кунги воқеаларни ва сўзлаган нутқимни бирор қоғозга тушириб қўймаган эканман) шундай дедим:

– Ҳурматли Ислом Абдуғаниевич, сиз иш бошлаганингизда сиздай ғайратли, жонкуяр инсоннинг республикамизга раҳбар бўлганидан жуда хурсанд бўлдим, чунки сиздаги куч-ғайрат, сиздаги шижоат ҳеч кимда йўқ десам ишонаверинг. сиз Ўзбекистонимизнинг тинчлигу осойишталиги, мустақиллиги, келгусидаги тараққиёти учун жон куйдираяпсиз. Аммо сиздан илтимос, барчага баравар президент бўлсангиз, фақат ўз тарафдорларингизга сўзларингизни маъқуллатиб кетавермасдан бошқаларнинг фикрларига ҳам қулоқ солсангиз. Республикамизнинг янги уйини қураётган эканмиз, уни пойдеворидан мутаҳкамлаб, кейин бузиб қуришга ҳожат қолдирмайдиган қилиб қурсак нима бўлади? Сиёсий, иқтисодий соҳаларда жуда катта ўзгаришлар бўлаётган экан, ўша демократияни ҳам ҳозирдан тиклаб кетаверсак бўлмайдими? Яна йигирма-ўттиз йиллардан кейин кимдир “э у замонларда ундай бўлган эди, бундай бўлган эди”, деб танқид қила олмаса. Сиз ҳам тарихда бир идеал шахс бўлиб қолсангиз.

Бу ерда университетимиз ректори нотўғри маълумот бердилар. Мен ўша очлик эълон қилган талабалар совуққа қолишмасин, буйракларини совуқ уриб кетмасин деб у кишини ўшаларнинг талабларини эшитишга чақириб тушган эдим…

Гапим шу ерга келганда менинг сўзларимни диққат билан эшитиб ўтирган Ислом Каримов менга бурилиб қаради ва шундай савол берди:

– Домла, сиз студентларнинг буйрагини ўйлабсизу, аммо мияларини ўйламабсиз-да,– деди у мазкур саволнинг жавобини ҳам ўзи бериб, мени мот қилганига комил ишонч билан. Аммо мен мот бўлмадим, илло мот бўлишим мумкин эмас эди.

– Ҳурматли Ислом Абдуғаниевич, биз талабаларнинг миясини, онгини ҳам роса ўйлаймиз,– дедим мен.– Биз уларга қўлингларга тош эмас, қалам олинглар, ҳаётни тасвирланглар, ижод қилинглар деб таълим берамиз. Мана, бизнинг ўқувчиларимиздан бири телевидениега сурат олаяпти, – деб камерага суратга олаётган собиқ студентимга ишора қилдим мен. – Иккинчиси эса ана, радиога ёзиб олаяпти, газеталардан келган журналистлар ҳам бизнинг талабаларимиз. Қани, милиция раҳбарларидан бўлса айтсин, ўша тўполонларда бизнинг талабалардан қўлига тош олган бирортасини тутишибдими? Ҳа, бизнинг студентларимизнинг онглари жойида…

Уёғига нима деганим эсимда йўқ, сўзимни бемалол тугатдим ва ўз жойимга ўтирдим. Шунда президент менга синчиклаб қараб олдин: “Мухторжон”, кейин эса яна бир қараб: “Мухтор аканинг гаплари тўғри, биз у киши айтганларни, демократияни ҳам албатта қиламиз”,– деди. Президентнинг менга синчиклаб қарагани – менинг ёшимни аниқламоқчи бўлганлиги эди (у одам мендан бир ёш кичик) ва самимийлик билан исмимни айтгани, ва “у мендан каттароқ бўлса керак”, деган фикрда “ака” сўзини қўшиб айтганидан хурсанд бўлдим. Энг муҳими – мен ректорнинг туҳмат гаплари билан бошимга келган ёмон балодан омон қолдим, бунинг устимга ўз фикрларимни очиқ-ошкор баён қила олдим.”

Ана, кўриниб турибди-ки мен Жаҳонгир Муҳаммад ўз романида айтди, деб ёзган гапларни айтганим йўқ, у эса бу учрашувнинг тафсилотини қаердандир эшитиб (ўша учрашувда Жаҳонгир Муҳаммад йўқ эди, бўлса кўрган ва фикр олишган бўлардик), тахминий қилиб, ўзига мослаб олган. Бундай қилиш эса туҳматга яқинлашиб қолади. Мен Жаҳонгир Муҳаммадни яхши биламан, журналистика факультетида дарс берганимда у истеъдодли ўқувчим бўлган, чапдаст публицист бўлиб етишди. Аммо ҳаёт ҳақиқатини бузиб  ёхуд тахминий кўрсатиш ҳечкимга фойда бермаган. Ўйлайманки, муаллиф китобини нашр этишда ёхуд интернетга қўйишда юқоридаги қисмига керакли ўзгартиришлар киритади ёхуд бу қисмини олиб ташлайди. Бу мақолани ўқиганлар ҳам шундай фикр билдиришди.

Мухтор Худойқулов,

филология фанлари доктори, ёзувчи.

***

Устозга мактуб

Ассалому алайкум, муҳтарaм устозимиз! Сиздан хат олиб бениҳоя мамнун бўлдим. Сиз Университетнинг илк куниданоқ бизга адолат шамшири бўлгансиз. Сизни бир умр ҳурмат қилганман ва бундан кейин ҳам бизга ибратсиз. Узоқ умр кўринг, ҳар доим дуо қиламан ва ибрат сифатида номингизни давраларда эслаб юраман.
Китобга келсак, бу китоб хотиралар янгилигида – 1992-1993 йилда ёзилган. Шу китобнинг нусхасини топишгани учун ИАК қатағонга олган, қамоққа тиққан. Каримов ўлдирмоқчи бўлгандан кейин дўстларим ёрдами билан қамоқдан қочганман.
Китоб 1993-1997 йилда илк бор нашр этилди. Қисман “ЭРК” газетаси ва тўла “Ҳаракат” журналида. Шундан бери интернетдаги бир неча сайтда ўн марталаб қайта эълон қилинди.
Китоб ҳолида эса 2005 йилда босмадан чиқди. Орадан 2 йил ўтиб қайта нашр бўлди.
Миртемир умумлаштирилган образ.
Бутун дунёда тарихий романлар шундай ёзилади. Умумлашган ёки тўқима қаҳрамон доирасида тарихий шахсларнинг ўзи қолади. Александр Дюмадан тортиб, Юлиан Семёновга қадар адиблар битган тарихий романларда тўқима ёки умумлашган қаҳрамон ўша даврдаги асл одамлар билан бирга яшайди.
Китобимдаги кўп воқеаларда ўзим гувоҳ бўлганман. Жумладан, Талабалар шаҳарчаси воқеаларига ҳам. Талабалар шаҳарчасидаги Маданият саройининг кичкинагина хонасида ўтган мажлисда ҳам бор эдим ва сиз билан саломлашгандик. Қолаверса, ёзганларимни асосан тасдиқлаганингиз учун миннатдорман.
Мақолангизни воқеа умуман тўғри ёзилганини эътироф этиш деб тушундим. Миннатдорман устоз!
Мажлисдаги ҳамма гапларингизни сўзма-сўз беролмаган бўлсам, узримни қабул қилинг!

Ҳурмат билан,

Жаҳонгир Муҳаммад

Prezident Mirziyoyev janoblariga savol

Jinoyatchilar avf etildi.

Karimov rejimi mansabdorlari oqlandi. Jihodchilarning oilalarini olib kelish uchun uchoq yuborildi.

1990 yil 20 iyunda O’zbekiston Mustaqillik deklaratsiyasini e’lon qilgan va IAK davrida siyosiy qatag’onga uchraganlar-chi? Ularga reabilitatsiya yo’qmi?
***
Жиноятчилар авф этилди.Каримов режими мансабдорлари оқланди.

Жиҳодчиларнинг оилаларини олиб келиш учун учоқ юборилди.

1990 йил 20 июнда Ўзбекистон Мустақиллик декларациясини эълон қилган ва ИАК даврида сиёсий қатағонга учраганлар-чи? Уларга реабилитация йўқми?

Зокир Али: Президент Ш.Мирзиёевнинг маърифатга таянган сиёсати

Ёки Президент жанггоҳлардан қайтарилган ватандошларимиз тақдирига бефарқ бўлмади

Куни кеча нафақат Ўзбекистон матбуотида балким Дунё матбуотида ҳам ўз акс садосини берган мақола эълон қилинди. Хабар ” 156 дан кўп ватандошларими Яқин Шарқдаги уруш ўчоқларидан ватанга қайтарилди”, мазмунида бошланар эди. Кўчилиги аёллар ва вояга етмаган болалардан иборат бу ватандошларимиз юртга эсон омон етиб келдилар.

Ўзбекистондан шундай яхши хабарларни эшитадиган кунларга ҳам етиб келибмиз, бу мамлакатнинг ривожи учун  ҳар соҳада ислоҳотлар давом этажагини белгисидир.

Ҳали тараққий этган давлатлар ҳам бу ҳудудларда алдовларга ишониб келиб қолган ўз фуқораларига қандай ҳукм ўқиш масаласи хақида ҳали ўйланар экан  Ўзбекистон ўз ватандоши бўлган бу инсонларга ортга қайтиш учун ҳали йўл тўгамаганини кўрсатди ва бу янглиш йўлда уларга яшил чироқ ёқди.

Хабарда тафсилотлар имкон қадар ёритилгани учун мен масалани бошқа жиҳатига диққатингизни қаратмоқчиман. Дунёнинг тараққий этган давлатлари ҳам шундай адашган инсонларига ўз эшикларини очадими ёки аксинча йўл тутадими бу ҳали аниқ эмас ? Вақт олий ҳукмрон. Аммо, Яқин Шарқ давлатларида ҳали ҳамон давом этиб келаётган бу нотинчликларга барҳам бериш мақсадида эса, Ўзбекистонинг тутган йўли яхши намуна бўлиши мумкин. Қолаверса, Ўзвекистон Бирлашган Миллатлар томонида қобул қилинган қарорлардан четга чиқмасдан бу ишни амалга оширди.Демак шунда қилса бўлар экан.

АҚШ Президент бунда бир неча ой олдин ИШИДни тўгатилганлигини  матбуотга эълон қилган эди.

Яна бир оғиз гап, Яқин Шарқдаги   Араб давлатларидан ИШИДга қўшилиб қолган бу давлатларниг фуқоралари ҳам катта сонни ташкил қилади. Бунга юқорида айтганмиздек Канададан тортиб Eвропа давларидан келиб қолганлар ҳам талайгина. Бу давлатлар ҳозиргача Суриядан қайтганларни Жиноий жавобгарликка тортмоқда ёки ўзоқ йиллик қамоқ жазосига маҳкум қилмоқда.

Ҳеч бўлмаганда қўли қонга ботмаганлар орта қайтарилиши керак, адолат тамойилларидан келиб чиқадиган бўлсак ёш гудакларга ва аёларга ҳар даврдаги тарихда  меҳр шафқат кўрсатиб келганииз ростку. Фақат қилич кучи билан эмас, балким энди меҳрнинг ҳам кучини синаб кўриш пайти келгандир.

Зокир Али,

Вашигтон

31-Май,2019

Ҳар одамми? Хар одамми? Ҳолми, холми?

Har odammi? Xar odammi?

Holmi, xolmi?

Hirs va Xirs…

 

Мустақиллик қаҳрамонлари: Абдулазиз Маҳмудов

Журъат

Қаҳрамонлик нима? Менимча қаҳрамонлик бу жасорат ва журъатнинг бир нуқтада бирлашуви. Жасорат инсоннинг фитратида бор. Энг ўқимaган одамда ҳам жасорат бўлади. Аммо журъат ҳаммада ҳам йўқ.  Журъат амалга кўчиши учун таълим ва тарбиянинг аҳамияти катта. Инсон ўзлиги, кимлиги, ўтмиши ва келажагини идрок қила билиши, нега яшаётганини англаши учун мафкуравий замин керак. Ўшандагина унинг журъати жасоратни “ўт олдиради”.

Интернетда бир неча йиллардан бери “Абдулазизнинг архивидан” деган видеоларни кўрасиз. Баъзида мустақилликнинг дастлабки йилларидаги хроника кўз олдингизда пайдо бўлади.

1980 йиллар охири ва 1990 йиллар бошидаги мислсиз воқеаларни тарих учун сақлаш муҳим эди. Буни шу воқеаларни ёритишга маъсул бўлган ва халқнинг пулига ишлаган муассасалар бажармади. Ҳужжатли филмлар қиладиган ташкилот ҳам буни амалга оширмади. Чунки таҳликали. Ким ҳақ ва ким ноҳақлигини кўра-била туриб, юз буриб кетиш осон. Аммо ҳақ томонида туриш жуда қийин.

Бўкада уйлар жийир-жийир ёнаркан, Паркентда ёш йигитлар танкдан ўққа тутиларкан, Фарғонада туркнинг икки қавмини бир-бирига қарши оловлантиришар экан, бу воқеаларни тасвирга олиш ўлим билан тенг эди. Ҳар лаҳзада дайди ўқ умрни юлиши,  атайлабдан ўлдириб юборишлари ҳам шундайгина кўзга ташланиб турган ҳол эди.

Ўша кезда Тошкент кўчаларида намойишга чиққанлар, ўзбек тили деб ҳайқирганлар, мустақиллик, ҳурлик, демократия учун митинглар, пикетлар ўтказганлар яхши эслашади, ҳамма жойда бир одам елкасида оғир камера билан юрарди. Аввалига уни ҳукуматнинг одами деб ҳам ўйлаганлар бўлганди. Аммо кейин у ҳамманинг “Абдулазиз ака”сига айланди. Чунки унинг камераси кўпинча халқ томонига эмас, ҳукумат раҳбарлари тарафга қарарди ва  халқнинг саволига жавоб беришларини “кутарди”. Бу  эса савол берган томоннинг кучига куч қўшса, ҳукумат одамининг оёғини қалтиратарди.

Босиқ, камгап, донишманд кўринишидаги Абдилазиз ака ўша йилларнинг энг муҳим воқеаларини тасвирларга “михлай”олдигина эмас, сақлаб тарих мулкига айлантирди ҳам. Нафақт адолатсиз ҳукуматнинг, балки бу ҳукумат мухолифат орасида бошлатган ўйинлар ҳам унинг ҳужжатли хроникасида яшамоқда. Бу эса кейинги авлод учун сабоқ мактаби.

Абдилазиз ака оловли бир даврда ўз журъати билан жасоратни оёққа турғазди.

“Кимсан?”

“Қаердансан?”

“КГБмисан?”

“Мухилафатчими?”

“Москвага ишлайсанми?”

“Камерангни кўтар!”

“Ўчир деяпман санга!”

“Ҳозир синдириб ташлайман!”

 “Ол, лентасини тортиб ол, йиртиб ташла!”

“Ушла буни,  қамоққа тиқ!”

Бунақа гапларни у ҳар ҳар куни эшитарди. Аммо Ўзбекистон халқ депутати Самандар Қўқоновнинг идорасини юзлаб миршабалар ва хавфсизлик ходимлари ўраб олганини суратга тушира билди. Ўзбекистон халқ депутати Тойиба Тўлаганованинг сирли ўлимини тафтиш эта билди. Қўрқмасдан камерасини ишга солаверди. Бу бугун учун оддий ҳол. Аммо у пайтда бугунги каби  ақлли телефонлар йўқ эди. Видеога олиш учун икки калладан ҳам катта камерани елкада кўтариб юриш керак бўларди.

Бутун Ўзбекистонда миллий ҳаракатлар фаолиятини, мустақиллик йиллари нафасини ҳужжатлаштириб борган битта одам – Абдулазиз Маҳмудов.

Ўзбекистон қаҳрамони унвонига энг лойиқ номзод.

Фактлар

Абдулазиз Маҳмудов 60 дан ортиқ ҳужжатли, илмий-оммабоп ва ўқув филмларини суратга туширган.

“Ўзбек иши”, “Фарғона фожеаси”, “Норасмийлар” , “Тўғрисини айтганда”, “Ер эгаси”, “Қайтиш”, “Замондошлар”, “Паркентда қон тўкилиши”, “Жоҳиллар”, “Хонадонингизга тинчлик тилаймиз”, “Раҳм-шафқат қилинг”   ҳужжатли филмлари шулар жумласидан.

У 1950 йилнинг декабр ойида Ўш вилоятининг Мойлисув шаҳарчасида туғилган.

Ўша пайтлари  ота-онаси Андижондан Мойлисувга бориб ишлашган. Олти йилдан кейин қайтиб, умрларининг охиригача далада ва пахта заводида меҳнат қилишган. Абдулазиз барча мактаб болалари каби пахта, пилла териб, ягана қилиб, шолипояда лой кечиб, катта Фарғона каналида чўмилиб, балиқ тутиб, ёнғоқ ўйнаб, қўй боқиб катта бўлганини айтади.  Бутун  эса ўзининг  ўғли, икки қизи, неваралари бор.

Ён дафтардан

“Спортга ишқивоз бўлганман. Айниқса эркин курашга. Пахтакор спорт мактабига ҳар куни машқларга борардим. Бир неча бор эркин курашдан Ўзбекистон чемпиони бўлганман ва учинчи, иккинчи ўринларни ҳам олганман.

Илк  касбим эркин кураш бўйича тренер – Пахтакор спорт жамиятида, 18 ёшда. Кейин харбий хизмат. Ҳарбий нашрларда мақолаларим чиқарди, аскарлар ҳаётига доир.

Туркманистон давлат университети рус филологияси факултетига ўқишга кирдим.

Ҳали ҳарбий кийимни ечмай имтиҳон топширганман, ҳарбий қисм эшиги дан чиқибоқ университетга ўқишга кирдим.

Сиёсий  фаолиятим университетнинг учинчи курсидан бошланган. Нохақликларни фош этиш учун курашганмиз.  Москвагача бордик. Мен ётоқхонада талабалар кенгаши раиси эдим. Шундан сўнг ётоқхонадан ҳайдашган.

Университетни битириб, Байкал Амур қурилишига ишга кетдим. Ўша кезда БАМ ёшларнинг жасорат майдони дейишарди. Борган жойимизда 1500 одамнинг ичида битта ўзбекистонлик бўлганман. Посёлка зўравонлари билан беш-олти маротаба муштлашдим. Охири кавказликлар гуруҳига қўшилдим. Бир озарбайжон, икки осетин, иккита грузин… Қурилиш раҳбари грузин бўлгани учун уларнинг мавқейи баланд эди. БАМга хақиқат излаб, асил инсонларни излаб боргандим. Лекин минг афсус барча соҳаларда бўлгани қаби БАМда хам барчаси пропаганда экан.

Таржима ҳолдан

Касбим кинопублицист.

“Ўзбеккинохроника”, “Ўзбекфилм” киностудияларида, “Останкино” телевидениесида кинодраматург ва режиссёр бўлиб ишладим. Киноматографистлар уюшмасининг аъзосиман.

1989 йилда Фаргона фожеаларини суратга олдим. Мен бу билан собиқ СССРда миллатлараро муносабатларга бағишланган “Кичик биродар” номли хужжатли филм яратмоқчи эдим. Лекин Ўзбекистон компартияси ғоявий сабабларни рўкач килиб, мени бу ишдан четлаштирди.

1989-92 йилларда “Бирлик” халқ ҳаракати ташкил қилган митингларни, намойишларни, конференцияларни суратга олдим.

1989 йилда Фарғона ва Қўқондаги фожеаларни, 1990 йилда Паркентдаги қонли воқеаларни, 1990 йилда Андижонда,  Ўш ва Ўзганда бўлган  воқеаларни, Тошкент ва Намангандаги оммавий чиқишларни тасвирга олганман.

1991 йилнинг 19-21 август кунлари Москвада давлат тўнтариши ҳодисаларини ҳам суратга олдим.

Ўзбекистонда оммавий чиқишлар ва норозилик намойишларини тасвирга тиширар эканман бир неча марта  коммунистик хукумат тарафидан тазйиқ остига олиндим, калтакландим, уч кундан ўн кунгача ҳибсга ташландим.

1989 йилнинг май ойида “Бирлик” халқ ҳаракатининг таъсис қурултойида ҳаракатнинг Марказий Кенгаши ҳайъати сайландим. Ҳаракат раҳбарларидан бири сифатида “Бирлик Ижодий Уюшмаси”ни бошқардим.

1992 йилда “Абдулазиз” номли хусусий киностудияни туздим. Аммо кўп ўтмай ёпишди.

1991 йилнинг иккинчи ярмида ғоявий масалаларда келишолмаганимиз сабабли “Бирлик” раҳбариятидан чиқдим. Ҳаракатнинг марказий йўналишдаги фракциясини тузишга уриниб курдим. 1992 йилнинг 1 майидан эътиборан “Миллий мажлис” ташаббус гуруҳига кирдим.

Айблов

Миллий мажлис қатнашчиларини ҳукумат қамоққа олди ва уларга айблов эълон қилди. Жуда кулгили ҳолат. Ўзбекистон мустақил давлат, аммо мухолифатчиларни совет қоидалари билан айблашди.

1993 йилнинг июл ойида унга ва дўстларига совет қонунчилигидаги қуйидаги айбловлар қўйилди:

54-модда: Ватан хоинлиги;

55-мода: Жосуслик;

56-модда: Террористик фаолият;

57-модда: Ўзга давлат вакилига нисбатан террористик ҳаракат;

58-модда: Қўпорувчилик;

59-модда: Зараркунандалик;

60-модда: Антисовет пропагандаси;

62-модда: Ўта хавфли давлат жиноятларини амалга ошириш учун уюшган фаолият, яъни антисовет ташкилотига аъзолик.

Бу моддаларга асосланиб 10-15 йилгача озодликдан маҳрум этиш ва мол-мулкни мусодара қилиш сўралди.

Ўшанда халқаро жамоатчилик ва демократик дунё оёққа қалқди, мустақил бўлган давлатни тўғри йўлга бошлаш учун қаттиқ босим ўтказишди. Дипломатлар, халқаро журналистлар судда қатнашдилар.

Суддаги нутқдан

1959 йилгача 62-модда 58-модданинг ўрнида, яъни аксилинқилобий фаолият ўрнида қўлланилар эди. Шаҳар прокурори ва давлат қораловчиси, айни пайтда терговчи Эргаш Жўраев бизни шу модда билан айбламоқда. Сталин жиноят кодексининг ушбу даҳшатли моддаси билан коммунистик режим ГУЛАГларда ўн миллионлаб кишиларнинг ҳаётига зомин бўлди.

Лекин зулмнинг чеки бор. СССР номли Россия империяси қулади. Коммунистик ғоянинг Маркс, Энгелс, Ленин каби “худо”лари ҳаётдан улоқтирилиб ташланди. Oллоҳнинг иродаси билан ўзбек халқи қулликдан қутилди. Собиқ мустамлакалар учун янги давр – демократик тараққиёт даври бошланди. Ўзбекистон Инсон ҳуқуқлари халқаро Декларациясини, Хелсинки шартномаси ҳужжатларни имзолади. БМТнинг аъзоси бўлди. Лекин аввалги тузумдаги казарма руҳи ва ахлоқсизлик принципи ҳамон яшаб келмокда.

Мамлакатни ўзларига демократияни ниқоб қилиб олган кечаги коммунистик партиянинг зўравонлари бошқармоқдалар. Улар тез-тез телевидение, радио ва матбуот орқали “Шаҳар бедарвоза эмас” деган гапни такрорлайдилар. Ўрта асрда туғилган ва демократик қоидаларни тамоман инкор қиладиган бу ибора орқали улар халқни ким бошқараётганини, бизнинг руҳимизнинг, фикрларимизнинг, келажагимизнинг ҳақиқий хужайинлари ким эканлигини таъкидламоқчи бўладилар. амма нарса уларнинг кулидадир.

Ҳокимиятни, моддий бойликлар, радио, телевидение, матбуотни улар эгаллаб олганлар, демак ҳақиқатни ўз билганларича талқин қиладилар. Халққа факат итоат қилиш юклатилган. Халқ эшитиши, кўриши, қарсақ чалиб хурсандчилик билан ўз хужайинларини дастаклаши мумкин. Лекин асло хужайинларининг ишларига аралашмаслиги лозим, акс холда тепкилашлари, мажруҳ қилишлари ва ёки ўлдиришлари мумкин.

Бир сўз билан айтганда, инсон Брежнев вақтидагидан ҳам баттар ёлғон ва иккиюзламачилик муҳитида яшаши лозим бўлади. Аввал комунистик келажак ҳақида сафсата сотилар эди, бугун эса демократик келажак ҳақида сафсата сотилмоқда. Ушбу суд тамошаси менинг сўзларимнинг далили бўлиб, прокуратура режиссёрлари мени унда рол уйнашга мажбур қилдилар. Лекин бу “томоша”нинг моҳияти унинг муаллифлари уйлаганларидан кўра ҳам жуда чуқурдир. Улар бу орқали бир саволга жавоб топиш мажбуриятида қолдилар: “Ўзбекистонда демократик тузум қуриладими ёки йўқми?”

Чунки “Миллий Мажлис” ғояси бу демократия, кенг халқ оммасини, партияларни, ҳаракатларни давлатни бошқаришга жалб қилиш ва турли ижтимоий гуруҳлар ва диний қатламлар орасидаги ўзаро муроса ғоясидир.

Менга қўйилган айбларнинг ҳаммасини инкор қиламан. (1 август 1993 йил)

Бу суд дунёда катта акс садо берди. Ҳукумат шошиб қолди. АҚШ конгресси баёноти ва сенаторларнинг талаби Каримовни чўчитди. Халқаро ташкилотлар фаоллар озод бўлишини талаб эттилар.

Прокурор Абдулазиз Маҳмудовга беш йил берамиз деди, кейин 3 йилга туширди. Охирида бу шартли жазога айлантирилиб, зуд залидан озод қилинди.

Хотира дафтаридан

Дадам Абдулҳақ Иккинчи жаҳон урушида асирга тушиб қолган. Уни Оврўподаги фашистлар концлагерига ташлашган.

Урушга борганда 19 ёшда бўлган. Ўшанда ўнта одамга битта милтиқ беришган. Дадам ёғочдан милтиқсифат бир нарса ясаб олган. Буйруқ шунақа экан.  У аравада тўпчиларга снаряд ташиган. Қуршовга тушишган ва асирлик азобларини тортган. Америка аскарлари уларни концлагердан озод қилишган. Ватанингизга борманг, сизларни жазолайди, хоҳласангиз бошқа давлатларга боринг, биз  ёрдам берамиз дейишган. Лекин дадам барибир ватанга қайтган.

“Xалқ душмани” сифатида бир неча йил НКВД қамоқхоналарида ушланган.

Албатта бундай таржимаи ҳол билан дадам қанча уринмасин, бирор бир олий ўқув юртига ўқишга кира олмаган ва бутун умр оддий қурувчи бўлиб ишлаган.

Онам Ибодатхон томонидан боболарим Йўлдош полвон, Қўлдош полвон, Мирзааҳмад бой ўғиллари – ХХ асрнинг 20-йилларида Фарғона водийсининг машҳур курашчилари бўлишган. Улар Пойтуғ шаҳри ва унинг ёнида жойлашган Тўрткул ҳамда Туячи қишлоғларида яшаб, ўз ерларида деҳқончилик қилишган. Дадам томонидан бобом  Маҳмуд қори Бухоро мадрасасида таълим олган, Исфара шаҳрининг Навгилем маҳалласи масжидининг имом–хатиби вазифасини бажарган.

Ўтган асрнинг 30-йилларида боболарим еру-мулки мусодара этилиб “халқ душмани” айби билан сургун қилинганлар.

Онам оддий уй бекаси, тикувчилик қилган, кийим-кечак, дўппи тикиб, бозорга олиб чиққанлар. Етти болани боқиш осон бўлмаган.

Эътироф

Гулчеҳра Нуруллаева, халқ шоираси: Қанчадан-қанча одамларни таниш-билишга тўғри келди. Қанчаларининг сўзи бошқа-ю ўзи бошқалиги боис, ихлослар қайтди улардан. Қалбимизда муқим қолганлари ҳам бўлди. Ўзининг эътиқоди, поклиги, жўмардлиги билан… Сиз ана шундайлар тоифасидансиз. Эътиқодингиз бўйича, инсон ақли, истеъдоди, тафаккури эл-юрт манфаатига, адолатга, мурувватга, меҳрга, ҳалолликка хизмат қилиши керак. Сизга кўра, одамнинг сўзи билан иши бир бўлмоғи лозим. У ҳар қандай шароитда, ҳатто бошида қилич ўйнаган чоғда ҳам, ўз виждон йўлига содиқ қолиши, рост сўзлаши даркор! Нечоғ гўзал эътиқод бу!

Ҳаёт адолатсизликлари омонсиз эзади сизни. Сиз эса… Сиз эса… ён бермайсиз уларга… Бўйин эгмайсиз… Тоза руҳ, тиниқ ақл, улкан ирода билан бугунги кунлар суратини тарих этасиз, эртага умид билан қарайсиз… Умидларга тўлиб, умидларга тўлдирасиз… Янада йириклашасиз… Баҳор ерга гул-чечак, ифор тортиқ этганидай, сиз ҳам ўз мушоҳадаларингиз билан қалбларга баҳорий кўтаринкилик тутасиз, кўзларни очасиз, ақлларни чарҳлайсиз…

Яна шунинг учун сизга ҳавас қиламанки, тинмай ўқийсиз, тинмай фикрлайсиз, дунё алломалари билан фикран мунозара-мубоҳасаларга киришасиз…

Сиз билан суҳбатлаша туриб, оҳорли фикрларингиздан завқларга тўламан-да, беихтиёр Беҳбудий, Чўлпон, Мунаввар қори, Фитрат каби миллатимизнинг ёрқин чироқларини эслайман. Сиз ва сиз кабилар уларнинг давомчиларидай туюлади менга. Фахрланиб кетаман… Ва дейманки:

Тўқлар даврасимас, очлар сизники,

Оппоқ, мотамсаро сочлар сизники…

Кимлар бузиб юрса иймон деворин,

Асабдан тўланар божлар сизники…

Лаганбардорлик дақиқа сайин урчиб бораётган ҳозирги кезларда сиз кабиларнинг борлиги – халқимиз учун катта бахт.

Кас кибрни қуйма айлар. Куядиган – сиз.

Бад меҳрни қийма айлар. Куядиган – сиз.

Бу ҳаётнинг баланд-пасти, оқ-қорасига,

Водариғ-э, куймагайлар. Куядиган – сиз…

Сиз – ҳақиқат ва эзгулик мардикори… Сиз – эркинлик фуқароси… Сиз – олийжаноб ички ғурур соҳиби… Сиз – халқимиз учун меҳрдан яралган илтифот… Сиз – истеъдод!

Ботир Норбой, Филология фанлари доктори:

Абдулазиз Маҳмуд фақат кинооператор ва режиссергина эмас, ёзувчи ва сенарист хамдир. Унинг фикрлаш доираси Ўзбекистон зиёлиларининг даражасидан бир неча поғона баланд. Гаплашиб қолсангиз, халқимизнинг ҳозирги аҳволи, ўтмиши ва келажаги ҳақида шундай фикрларни илгари сурадики, буларни биронта адиб ёки журналистдан эшитаолмайсиз.

Дадахон Ҳасан шоир ва ҳофиз:

Бу юртда бир қушиқ бор, уни хеч ким айтмаган, айтолмаган. У Ватан қушиғи… Бу қўшиқни Абдулазиз Маҳмуд баланд пардаларда гўзал бир шаклда айтган. Абдулазиз Маҳмуд яратган ва ижро этган Ватан қўшиқлари ўзбекнинг қонига сингиб кетажакдир. Зеро, бу қўшиқлар ўзбекнинг қизил қонидир, унинг оҳу фаръёди. Аччиқ -аччиқ кечмишларидир.

Зоҳид Ҳақназар, Ўзбекистон халқ аристи, профессор: 

Абдулаиз Маҳмудов  ижодий тафаккурнинг чўққисида ва ҳамон жамиятнинг дардлари, муаммолари билан яшамоқда. Бу унинг позитсияси. Зотан инсоний позитсия, ишонч, халқига хизмат қилмай туриб шахсият бўлиш мумкин эмас. Айниқса у ижодкор бўлса! Давр тўпонлари ичида Абдулаиз Маҳмудов бунга эриша олди.

Сафдошлари эътироф этишганидек, Абдулазиз ака, етмишни қоралаб ҳам халқ ғамини ўйлайди. Facebookда “Ўзбек мухолифатининг яқин ўтмишдаги тарихи” гуруҳини яратди ва у ерга ҳам зиё нурларини олиб кирди.

Унинг интернет оламидаги сон-саноқсиз мақолаларида  ўзбекнинг зеҳнияти, миллатнинг қадрияти, ўтмиш, бугун ва келажакни боғлайдиган ришта кўриниб туради.

1992 йил. Ўзбекистон телевидениеси раҳбарлигидан истеъфо бериб, ишга чиқмаган куним. Эшик тақиллаб, мустақиллик тўмариси Гулчеҳра Нуруллаева ёнларида жимжитгина турган бир киши билан келдилар. Чойлашдик, суҳбатлашдик. Мен гапирдим Гулчеҳра опа эшиттилар, опа гапирдилар мен эшиттим. Аммо меҳмон жим. Гапирмасди. Менга ва опага қараб қўярди. Билмаган эканманки, у сўзларимизни элаклаб, фикр тарозисига солаётган инсон экан. Албатта, исм-шарифини билардим. Аммо буюк тафаккур соҳиби эканлигини билмасдим. Аслида мен эшитишим у гапириши керак экан. Шукур, кейинчалик гапларини эшитдим, мақолаларини ўқидим, филмларини кўрдим. Йўлидан тоймаган, сўзидан қайтмаган, мустақиллик учун умрини бағишлаган  бу инсонни қалбимга йўлдош эттим.

Навбат сизга, навбат миллатга, навбат мамлакатга… Ўз қаҳрамонингизни  таниб олинг!

Жаҳонгир Муҳаммад,

Ўзбекистонда Хизмат кўрсатган журналист.

https://turonzamin.org/2019/05/25/abdulazizmahmudov/