К 30 – ЛЕТИЮ НЕЗАВИСИМОСТИ УЗБЕКИСТАНА

Абдуфаттах Маннапов: АЛЧНОСТЬ И КОЛЛАБОРАЦИОНИЗМ КУДА ВЕДУТ СТРАНУ? 

 

«Ваше депутатство, недолго продлится, сколько раз говорю, поймите? Как и других, таких как вы.  Независимость – это предательство. Удар ножом сзади. Это Декларация копейичная бумага, которую нельзя использовать даже в туалете, разумели?… Для вас построю специальную тюрьму. Именно там будете гнить… С вами в камере на «вы» пообщаюсь, тогда я буду говорить, а вы только слушать, ибо ваш отвечающий ныне язык будет отрезан!». Ислам Каримов

Зловещие угрозы, обещание насильственных действий, содержащиеся в эпиграфе, выявляют каким бешенным, необузданным врагом независимости Узбекистана был Ислам Каримов. Они были обращены к Джахангиру Маматову, который Каримову, когда тот приехал в Верховный Совет, сообщил о включение в повестку дня заседания сессии, по письменному требованию 167 депутатов-демократов, вопроса о Декларации Независимости страны и показал её текст. Каримов вместо того, чтобы обрадоваться, впал в разъяренное, бешенное состояние. Дж. Маматов, депутат, заместитель председателя отдела гласности Верховного Совета Узбекистана и руководитель секретариата заседаний сессии, исторические дни подготовки и принятия 20 июня 1990 года, Декларации Независимости, восстановивший государственную, политическую самостоятельность Узбекистана. Причины лютой ненависти Каримова к независимости страны, Дж. Маматову, другим 166 депутатам-демократам Верховного Совета страны, которые выступили инициаторами принятия Декларации и добились её принятия, кроятся в его алчности, коллаборационизме, а не в любви к СССР, советскому народу. Первая причина, алчность Каримова, его боязнь потерять истраченные им и его спонсорами огромных средств – взятки, хозяевам Кремля при купле должности (через Орлова – зав. орготделом, позже секретаря ЦК КПСС) Первого секретаря ЦК КП республики. Так как без огромной взятки, первый секретарь второстепенного Кашкадарьинского обкома, карьерист – коррупционер, посредственность, у которого отец (официальный), брат имели судимость, другой брат – уголовный авторитет находился в заключение, а также, не пройдя республиканский уровень руководителя СовМина, Верховного Совета или секретаря ЦК КП, никак не мог подняться, взлететь так высоко, занять пост Первого секретаря ЦК КП, чуть позже Президента страны. Вторая причина, его коллаборационизм – добровольное, осознанное служение кремлевским боссам, врагам независимости Узбекистана, его рабский страх перед ними, КГБ, Генпрокуратурой СССР, доносчиками, которых он был. Третья причина, Каримов, будучи личностью алчным к власти, обогащению и коллаборационистом, на словах выражал комплименты, но на самом деле, внутренне не воспринял, ненавидел перестройку, гласность, приоритет законов, демократизации. Continue reading

Мустақиллик декларациясининг 30 йиллиги

Суратда: Ўзбекистон Халқ депутатлари (ўнгдан) Воҳид Аъзамов, Тойиба Тўлаганова ва Жаҳонгир Муҳаммад (1990 йил)

Суратда: Ўзбекистон Халқ депутатлари (ўнгдан) Воҳид Аъзамов, Тойиба Тўлаганова ва Жаҳонгир Муҳаммад (1990 йил)

Ёрқин кун

1990 йилнинг 20 июн куни Ўзбекистон Мустaқиллик декларацияси қабул қилинган эди. Мустақиллигимизнинг шу ёрқин куни муносабати билан сизларни самимий қутлаймиз.

Ана шу ёрқин кун ортида қанчадан-қанча ёритилмаган воқеалар, оқ ҳолича турган саҳифалар бор. Бир кун тарих бу саҳифаларни тўлдиришига ишончимиз комил.

Қуйида шу тарихий ҳужжат борасида Жаҳонгир Муҳаммаднинг хотираларидан парчани ўқинг. Turonzamin.

Мустақиллик декларацияси

Мустақиллик ғояси ҳамма жойда тўлқинланган ва бу тўлқин бирин-кетин соҳиллардаги қояларни йиқитаётганди. Баъзи жумҳуриятларда бу тўлқин қаршисига танклар, турли силоҳлар олиб чиқилса-да, тўхтатишнинг имкони бўлмаётганди. Чунки бу тўлқиннинг орқасида енгиб бўлмас куч – халқ бор эди. Бу тўлқин эстираётган шамол ҳар бир эшикдан ичкарига кираётган ва инсонларнинг қалблари, шуурларини қитиқлаётган эди. Continue reading

Абдуфаттах Маннапов 

К 15 – ГОДОВЩИНЕ ТРАГИЧЕСКИХ СОБЫТИЙ В АНДИЖАНЕ

(Продолжение, вторая часть)

Боги Шамол  (Боғи Шамол) – место массового захоронения расстрелянных детей, женщин.
Фото AFP Дениса Синякова

Восставшие теперь имея оружие и гранаты в нескольких машинах направились в тюрьму, для освобождения 23 предпринимателей и странным образом, легко выбив грузовой машиной ворота, вошли вовнутрь, еще более странным образом, не встретив должного отпора, обороны, освободили не только своих, но и других, в основном сидящих за так называемый «религиозный экстремизм» заключенных. Им говорили: «Ныне мы вас освободили от не справедливости, беззакония выходите, пожалуйста. Хотите можете идти домой, хотите с нами в хокимият». Освобождены были, по словам восставших, более тысячи человек, по официальному сообщению, Генпрократуры 527 заключенных и убиты трое охранников. А представители восставших, свидетельствовали, что видели двух лежащих на земле охранников, но точно не знают, они были ранены или убиты.    Continue reading

Абдуфаттах Маннапов  

 К 15 – ГОДОВЩИНЕ ТРАГИЧЕСКИХ СОБЫТИЙ В АНДИЖАНЕ

Фото AFP Дениса Синякова

«Я была на площади Бобура в Андижане среди тысяч андижанцев, когда 13 мая в 17.20 по местному времени безжалостные власти Узбекистана открыли огонь по собственному народу. Расстрел детей, подростков, женщин, стариков, журналистов – проходил очень хладнокровно, без жалости и сожалений. Просто профессиональное массовое убийство…».

Галима Бухарбаева, журналист       

13 мая 2020 года 15 – годовщина трагическим событий в городе Андижане, своей кровавостью потрясший Узбекистан, Туркестан, Мир. За прошедшие годы накопились много материалов – воспоминаний, публикаций, видео – фото репортажей об этой вопиющей, до сих пор не оставляющей безразличным людей кровавой бойни. Изучение их и моё неоднократное участие в протестных акциях, осуждающих массовые расстрелы андижанцев, организованные узбекской демократической оппозицией, правозащитниками, в городах Вашингтоне, Нью-Йорке, Хьюстоне, Сент Луисе, встречи, беседы с андижанцами способствовали выявлению некоторых аспектов случившегося, на которые ранее не обращали должного внимания или просто игнорировали. Эти аспекты диктуют конкретные вопросы, требующие ответов. Это – соотношение  стихийности и плановости в случившемся; зачем был заменён хоким области, потому что предыдущий не имел проблем с  «акромийцами»; почему представители официальных органов звали, приглашали людей на площадь Бабура, на встречу-митинг с И. Каримовым; почему суд тянул вынесение приговора по делу «23 известных бизнесменов»; почему спецвойска МВД и СНБ были заранее стянуты вокруг города, а снайперы расположены на крышах высотных зданий; почему И. Каримов прибыв 12 мая, «прятался» и не явился на созванную им самим встречу с гражданами на площадь Бабура, то есть он с какой целью обманул андижанцев; почему Закир Алматов – министр внутренних дел, во время переговоров с лидерами мирно протестующих, предлагал им сесть на автобусы и покинуть город, страну; почему из крупнокалиберных пулемётов, автоматов без разбора стреляли в детей, женщин, подростков, стариков и других; почему после разгрома митингующих, войска преследовали их, охотились на них; почему представители этих же войск обходя разбросанных всюду массу трупов, когда обнаруживали раненного, но еще живого – его или её добивали, вместо помощи; почему Каримов боялся создания международной комиссии по расследованию андижанский бойни? Ответы на эти вопросы, могут помочь глубже, полнее выявить истинные причины и вывести на чистую воду злодеев, не побрезгавших пролить кровь сотен и тысячи невинных людей, используя огромное количество специальных, военных сил, осуществивших преступление против человечности. Continue reading

Тушунчаларим

Нима қилиш керак?

Бойларнинг қандай бой бўлганлари тўғрисидаги ҳикояларини ўқиб бир аёлнинг, қандай бой бўлганлиги менга бошқача таъсир кўрсатган эди. У аёлнинг айтишича – шарт бўлмаган аниқроғи, ўта муҳим бўлмаган нарсаларга пул сарфламаган экан. Ўзбекистон ҳам ўта муҳим бўлмаган яъни фойдасидан зарари кўп тузулмалардан воз кечиши керак.

Мисол учун солиқ тизими олиб қарайлик, фойдаси бюджетга тушим қилиши ҳалос, зиёничи – биринчи : солиқ тизими ишлаб чиқаришда иштирок этмайди ва уни фаолиятини молиялаштириш – иш ҳақи, бинолар ва уни ёритиш ва иситиш , ремонт – (таъмирлаш)қилиш, жиҳозлаш каби. Иккинчидан: солиқ тадбиркорликка тўсиқ. Учинчидан:  солиқ мажбурий яъни зўрлик –зўровонлик йўли.

Демак зўровонлик бор жойда – зулум бўлади, тўртинчидан: солиқ тизими энг коорупциялашган тизим бўлиб бозордаги соғлом рақобатга салбий таъсир этади. Хўп битта фойда ва мана қанча зиён демак, нима қилиш керак – биринчи : бюджетга солиқдан тушаётган маблағни бошқа йўлини қидириб топиш, иккинчидан давлат бюджетидан шарт бўлмаган барчасини чиқариб ташлаш яъни бюджет юкини енгиллатиш. Давлат бюджетида фақат давлат органлари – прократура, суд, дхх, олий мажлис ишчи гуруҳи, сенатнинг ҳам ишчи гуруҳи ва ҳозирча армия тамом, бошқа барча маҳаллий бюджетларга ўтказилиши керак. Continue reading

Тошкентда шов-шув: Сафар Остонов фелъeтон қилинди

Ўзбекистонни БМТда шарманда қилган депутат

Feleton_SO

Мафкура

Jahongir Muhammad-Mamatovning bugunga qadar va bundan keyin ham o’z kuchida qoladigan qarashlari, O’zbekiston rivojlanishi yuzasidan MAFKURAsi

1. Inson huquqlari qadrlanmagan joyda rivojlanish bo’lmaydi.
2. Matbuot va so’z erkinligi – xalq nazorati
3. E’tiqod erkinligini ta’minlash.
4. Davlat boshqaruv usuli – demokratiya, xalq boshqaruvi!
5.Diktaturaga qarshi parlament boshqaruvi.
6. Revolyutsion emas, evolyutsion yo’l. Qurolli emas, nozo’ravon siyosiy kurash, bilim va faollik tufayli bo’ladigan o’zgarishlar jamiyatga foydali.
7. Hukumatni soddalashtirish. Markazlashuvni kamaytirish. Kuch ishlatar tizimlarini hukumatnigina himoya qiladigan kuchdan xalqni himoya qiladigan qalqonga aylantirish. Adolatga ishonch!
8. Erkin saylovlar
9. Birinchi rahbarlar saylov yo’li bilan kelib-ketishi, doimiy ishlaydigan ma’murlar tizimini yaratish.
10. Tanqid quyidan yuqoriga
11. Korruptsiyaga qarshi kampaniya emas, doimiy kurash. Hallolik ustivorligi.
12. Mehnatga yarasha haq to’lash.
13. Diktator va uning davri siyosatiga odilona baho berish.
14. Diktatura qurbonlari va jabrdiydalarini reabilitatsiya qilish
15.Tarixni siyosatdan ozod qilib, haqiqatni bor holicha yozish.
16. Mamlakatda lyustratsiya o’tkazish va buni doimiyga aylantirish.
17. Yerning egasi – hukumat emas, xalq!
18. Rossiyaning vassali bo’lib qolmaslik
19. Xitoy bilan masofali munosabat.
20. Turk dunyosi bilan tilda, dilda, ishda, siyosatda, iqtisodda birlik sari intilish.
21. G’arb davlatlari va boshqalar bilan tenglik diplomatiyasi.
****
Жаҳонгир Муҳаммад(Маматов)нинг бугунга қадар ва бундан кейин ҳам ўз кучида қоладиган Мафкураси
1. Инсон ҳуқуқлари қадрланмаган жойда ривожланиш бўлмайди.
2. Матбуот ва сўз эркинлиги – халқ назорати
3. Эътиқод эркинлигини таъминлаш.
4. Давлат бошқарув усули – демократия, халқ бошқаруви!
5.Диктатурага қарши парламент бошқаруви.
6. Революцион эмас, эволюцион йўл. Қуролли эмас, нозўравон сиёсий кураш, билим ва фаоллик туфайли бўладиган ўзгаришлар жамиятга фойдали.
7. Ҳукуматни соддалаштириш. Марказлашувни камайтириш. Куч ишлатар тизимларини ҳукуматнигина ҳимоя қиладиган кучдан халқни ҳимоя қиладиган қалқонга айлантириш. Адолатга ишонч!
8. Эркин сайловлар
9. Биринчи раҳбарлар сайлов йўли билан келиб-кетиши, доимий ишлайдиган маъмурлар тизимини яратиш.
10. Танқид қуйидан юқорига
11. Коррупцияга қарши кампания эмас, доимий кураш. Ҳаллолик устиворлиги.
12. Меҳнатга яраша ҳақ тўлаш.
13. Диктатор ва унинг даври сиёсатига одилона баҳо бериш.
14. Диктатура қурбонлари ва жабрдийдаларини реабилитация қилиш
15.Тарихни сиёсатдан озод қилиб, ҳақиқатни бор ҳолича ёзиш.
16. Мамлакатда люстрация ўтказиш ва буни доимийга айлантириш.
17. Ернинг эгаси – ҳукумат эмас, халқ!
18. Россиянинг вассали бўлиб қолмаслик
19. Хитой билан масофали муносабат.
20. Турк дунёси билан тилда, дилда, ишда, сиёсатда, иқтисодда бирлик сари интилиш.
21. Ғарб давлатлари ва бошқалар билан тенглик дипломатияси.

https://www.facebook.com/jahongir.muhammad

Абдуфаттах Маннапов

МУДРОСТЬ, МУЖЕСТВО, БЛАГОРОДСТВО

 К 90-летию Сергея Ковалева – правозащитника, учёного, общественно-политического деятеля, публициста

(Продолжение, вторая часть)

Изучая выступления, статьи, заявления, обращения Сергея Адамовича Ковалева, нетрудно обнаружить имеющихся в них идей, положений, утверждений, которые несут в себе тенденции, заряды, логику реального видения многогранных аспектов претворения в жизнь положений Всеобщей Декларации прав человека, иных международных и европейских правовых документов, Конституции, законов страны. «Между тем современное сильное государство,- пишет он,- может быть только правовым. Всякая попытка всякой власти встать над законом именуется в таком государстве произволом и является антигосударственным деянием. Никаких изъятий, никаких ссылок на высшие интересы государства (страны, народа) это правило не допускает»*. Отсюда следует, что соблюдение или игнорирование прав, свобод личности выступают индикатором уровня цивилизованности, очеловеченности политической, социально-экономической, управленческой системы, то есть государства. И именно эти условия, требования выступают главенствующими в определении разницы между демократическим, тоталитарным, авторитарным и тираническим политическим строем. С. А. Ковалев, как и А. Д. Сахаров «считал соблюдение прав человека не только самостоятельной моральной ценностью, но и непременным условием разрешения кардинально важных для общества проблем»**.  Права и свободы личности не нечто абстрактное, далекое, а органически присущая людям живущим и освоившим благодаря воспитанию, образованию, среде обитания, условиям бытия и опыту социальные установки тех или иных групп, того или иного общества. Жизнь в социуме определяет существенные реалии бытия человека в поле разнообразных правовых взаимоотношений и непосредственно связана с реализацией его прав, свобод, решением возникающих проблем в различных слоях, группах, объединениях. Continue reading

Абдуфаттах Маннапов

 МУДРОСТЬ, МУЖЕСТВО, БЛАГОРОДСТВО

К 90-летию Сергея Ковалева – правозащитника, учёного, общественно-политического деятеля, публициста

 «Я верю, что приоритет Человека кладет основание единственному имеющему смысл Равенству и единственной имеющей смысл Свободе. Я верю в равенство прав Человека в каждой личности. И я верю, что Свобода – это Свобода восхождения Человека». Антуан де Сент-Экзюпери

Начался двадцатый год XXI века, имея новейшие цифровые технологии, широкий охват интернетом – социальными сетями большого числа людей планеты, интенсификацию информационных, социальных, культурных, экономических, политических связей. Глобализация, информатика создали условия к социальным скачкам, подключению к мировым цивилизационным процессам, несвободных и отсталых народов. Но все это сопровождается возрастанием загрязнения окружающей среды, локальных конфликтов,    китайской экспансии, неразумного использования ресурсами земли, ухудшением  климата, демографической ситуации, общемировых показателей соблюдения прав, свобод человека, увеличением разрыва между свободным миром и диктаторскими странами. И юбилей Сергея Адамовича Ковалева, правозащитника планетарной известности, давно заслужившего у немалого числа мыслящих, независимых личностей в необъятных просторах России, Кавказа, Туркестана, Европы, Америки, подлинного уважения, повод вспомнить и поныне жизненную важность, системообразующую значимость для стран, регионов, мира «безнадежного дела» – защиты прав, свобод людей, у которых злые, алчные, коварные, недалёкие власти их топчут. Он известный общественно – политический деятель, первый Уполномоченный по правам человека в России. Он был принят президентом США Биллем Клинтоном, президентом Чехословакии Вацлавом Гавелем и обсуждал с ними вопросы улучшения соблюдения прав, свобод личности в России, Европе, Мире. Дважды, в 1995 и 1996 гг. его кандидатура выдвигалось на соискание Нобелевской премии Мира. Он лауреат более десяти международных премий, почетный доктор наук ряда европейских университетов. Он до сих пор в первых рядах движения за права, свободы людей планеты, председатель Совета Института прав человека, руководитель Российского «Мемориала», член Московской Хельсинской Группы, член правления Общественной Комиссии по сохранению наследия академика А. Д. Сахарова, один из руководителей правозащитной фракции партии «Яблоко». Он один из лидеров мирового сообщества правозащитников. Continue reading

Jahongir Muhammad O’zbek matbuotida

Jahongir Muhammad O’zbek matbuotida

Baxtiyor Karim: Kechir bizni Jamshidjon

Kechir Jamshidjon

Taklif

TURK TILLI DAVLATLAR QURULTOYI VA YAGONA O’RTA TIL YARATISH MASALASI..

“Turonzamin” uchun: Zokir Ali

Qardosh Ozarbayjonning Paytaxti Guzal Baku shahrida O’zbekiston Turk Tilli davlatlari ittifoqiga rasmiy ravishda a’zolikka qobul qilindi. Bu juda katta va Ijobiy qadam. Bu ijobiy qadam Prezident Shavkat Mirziyoyev davrida tashabbus qilndi va amalga oshirildi. Acnha yillardan beri aytib kelganimizdek Turk Davlatlarisiz Dunyoda adolat doim bir kam bo’ladi va Bu davlatlar anashu kamchilikni to’ldiradi.

Bizni tarihimizda boshqa millatlarda hech bo’lmagan oltinga teng an’ana bor Bu ajdodlimiz Mohmud Qoshqariy “ Divonu Lu’gatit Turk” mana bugunga kelib ham dolzarb asarligcha qolmoqda. Mir Alisher Navoiy ning “ Muhokamatul Lugatayn “ asari men uchun tuganmas hazina. Tilimiz boy til , tarihiy til va ma’naiyatga boy til.

Continue reading

Jonli yoyin

Video savol-javoblar

VIDEO

ZamondoshTVda:

IAKka TO’YONA-1

IAKka TO’YONA-2

1. TURK DUNYOSI
2. BIRLASHMADI O’ZBEKLAR
3. MONOLOG
4.ANDIJON-2009…?

5.MENGA NIMA?
6.KIM KIMDIR?
7.SAVOLLAR
8.OLIYGOH?
9.ISLOM VA ISLOH
10.BOBOLAR
11.JAHONGASHTALIK
12.YANGI KITOB
13.KIM AYBDOR?
14.IAKka ISHONGANMISIZ?
15.MARKAZIY OSIYO
16.O’ZBEK DEGANI…
17.DEMOKRATIYA
18.QAYSI POYEZDDAMIZ?
19.O’RTA YO’L?
20 MUSTAQILLIK
21.BUGUN BAYRAMMI?
22.XORIJDAGI O’ZBEKLAR
23.VATANGA QAYTISH
24.ZEHNIYAT-3
25.TO’YONA-1
26.TO’YONA-2
27.SUIQASD?
28.RUSTAM
29.JM 1991 yil
21.BUGUN BAYRAMMI?
22.XORIJDAGI O’ZBEKLAR
23.VATANGA QAYTISH
24.ZEHNIYAT-3
25.TO’YONA-1
26.TO’YONA-2
27.SUIQASD?
28.RUSTAM
29.JM 1991 yil
30.MIRSAIDOV-1
31.MIRSAIDOV-2
32.MIRSAIDOV-3

Prezidentga favqulodda murojaatim( Farg’ona masalasida)

Nega kaltak Mirziyoyevning boshida sinmoqda?

MIRZIYOYEVNING BESHTA XATOSI

Karimovning qudasi

Ixtiyorning inqirozi

Jahongir Muhammadga savollar (71-suhbat)

Jahongir Muhammadga savollar (70-suhbat)

Nega? Nega? Nega?

Jahongir Muhammadga savollar

“Обод қишлоқ”дан мақсад – пул ишлаш”

“Люстрацияга муҳтож мамлакатда президент қизи Конституцияни ўрганмоқда”

Жаҳонгир Муҳаммад

Жаҳонгир Муҳаммад

Сарвар Усмон/Озодлик Биринчи президентнинг тўнғичи қамоқхонада Ўзбекистоннинг Асосий қонунини нима мақсадда ўрганмоқда? Каримов ҳатто ўз фарзандини аямайдиган одил раҳбар эдими ёки амал курсисини ҳатто ўз фарзандидан қизғанадиган бахил одам эдими? Нима учун бош прокурорлар қамалавераяпти? Нима учун Ўзбекистонда люстрация ўтказилиши керак?

Журналист Жаҳонгир Муҳаммад билан суҳбат шу саволлар атрофига қурилди.

https://www.ozodlik.org

Маддоҳнинг мағзаваси

Мақташ ва маддоҳлик бошқа-бошқа нарса. Бировни истеъдоди, қобилияти, юксак ижроси, маҳорати учун мақтаймиз. Чунки бизга ёқади, ҳузур бағишлайди. Биз миннатдорлик ҳиссини мақтов йўсинида тилга келтирамиз. Бу инсониятга хос бўлган азалий фитрат.
Аммо маддоҳлик бошқа нарса. Бу ҳукмдорда мавжуд бўлмаган қобилиятни бор деб ишонтиришга уриниш, ёлғонни рост, оқни қора, қорани оқ, ҳаромни ҳалол, ўғрини тўғри деб ҳатто ҳукмдор қилмаган ишлари-қуруқ гаплари учун уни кўкка кўтариб мадҳ этиш, унда бўлмаган хислатларни унга ёпиштириш, озгина қилган ишини “оламшумул”, “инқилобий”, “мисли йўқ”, “курраи заминда танҳо”… деб халқни алдашдир.
Ҳар икки ҳолатга бундан ҳам кенг тушунча юклаш мумкин. Фақат маддоҳлик таърифи борасида яна икки оғиз сўз.
Маддоҳлик – бу одамнинг ўзини ўзи сотувга қўйиши, шаъни, ғурури, ўзлигини ўзганинг оёғи тагига ташлаши. Маддоҳлик иллатини суғорадиган бир қанча “канализация” бор. Масалан:
1.Мансаб. Баъзилар тепадагига қуллуқ қилиб, унда бўлмаган хислат ва фазилатлар ҳақида бўкириб, мансаб олишга уринишади.
2. Пул. Кимдир пул топиш илинжида ўзини мансабдорнинг остонасига занжирбанд этади.
3. Имтиёз. Сув кўрмаган офтоба, сув кўрганда қуриллар, дегандек кимдир озгина имтиёз учун подшонинг этагини ўпади.
4. Мукофот. Орден, медал ва унвон олиш учун биров қўтир эшак мисоли кўчани чангитади.
5. Ҳаром. Ҳаромни ҳалол қилиб кўрсатиш учун маддоҳликни қора “қозонга қопқоқ” сифатида ишлатишади.
6. Жиноят. Таъмагирликдан тортиб, порахўрликкача бўлган жиноятларига маддоҳликни қалқон деб билишади. “Подшони улуғласак, бизга ҳеч ким теголмайди” шоири билан яшайдилар.
7. Ҳар эҳтимолга қарши маддоҳлик. Буни қорқоқларнинг шамсияси.
Давом эттиравериш мумкин. Аммо мухтасар қилиб айтадиган бўлсак, маддоҳ учун халқ, халқ манфаати ва келажаги бир тийин. Унинг ўз манфур мақсадлари бўлади. Буни кўриб, сезиб турамиз, ҳукмдор ҳам кўриб туради. Аммо маддоҳ оби зам-зам деб бошидан тўкадиган мағзавага баъзан ҳукмдор мазза қилиб чўмилиб кетаверади. Oқибат- халқ наздида ифлос бўлиб кўринади.
Демак, ўзини тоза тутмоқчи бўлган ҳукмдор, маддоҳлардан узоқ турмоғи керак.

Жаҳонгир Муҳаммад

Дилфуза Комил: МАТБУОТДАГИ МАДДОҲЛАР ЭЪТИБОРИГА!

Ўтган йиллар давомида ўзбек матбуотининг ва журналистларнинг обрўсини тушириб юборган энг катта иллат – мақтов, маддоҳлик бўлди. Шунинг касрига бугун кўпчиликда матбуотга ишонч йўқ. Шунинг касрига бугун матбуот ёруғликка чиқишга қийналиб ётибди. Ўлганнинг устига тепган қилиб, сиз – мақтов ва олқишларга ихтисослашган «журналистлар» ҳалиям ўз ҳунарингизни давом эттириб, журналистикани уят балчиғига қоришда давом этяпсизлар. Мен аксарият вилоят ҳокимликлари газеталарида буни яққол кўриб турганим учун айтяпман.
Биламан, бунақа аччиқ гаплар ёқмайди сизларга. Лекин эътиборга олишга мажбурсиз, чунки ўзбек матбуоти онангизнинг маҳрига тушмаган, ундан истаганча фойдаланишга ҳақли эмассиз!
Матбуот – жамиятнинг қон томири – уни маддоҳлигу мақтовлар билан булғасангиз, жамиятнинг томирида ҳаром қон айланади. Жамият бузилади! Сиз буними истайсиз?
Йўқса, нега газетангиз вилоят ҳокимига қаратилган олқишномага айланган? Сизларнинг бурчингиз халқнинг ёнида туришми ё ҳокимларнингми?
Ҳамма вилоятнинг ўз «…ҳақиқати», «…садоси», «…йўли» бор. Бу «ҳақиқат»лар, «садо»лар, «йўл»ларнинг деярли ҳаммаси мақтовга, мадҳу-санога элтади. Сизларнинг бу «ҳақиқат»ларингга ишонадиган бўлсак, шу қадар тўрт ёнимиз тўкис бўлса, адолат ва ҳақиқат излаб, муаммосига чора қидириб, ариза кўтариб, изиллаб тўрт томонга чопиб юрган фуқаролар «шундай фозил ҳоким буваларнинг қадрига етмайдиган нонкўрлар» бўлиб чиқадими?..
Мабодо, ҳокимларингиз зўр ишлаётган тақдирда ҳам уларни мақтайвериш жоиз эмас, чунки у бор-йўғи ўз вазифасини бажаряпти, холос. Халққа осмондаги ойни олиб бераётгани йўқ. Қолаверса, газетларингизда мақталаётган ҳокимларнинг жуда кўп қилғиликларини бутун халқ кўриб-билиб турибди.
Аксариятингиз ҳаминқадар маошга ишлайсиз; сизга ажратилган хоналар ҳам бир аҳволда; ишлатадиган компьютерларингиздан кўчадаги пайнетчиларнинг компьютери обрўлироқ; лиқиллаган стол-стулларда ўтирасиз; амаллаб тушлик қиласиз (ваҳоланки, мажбурий обуналар даврида газетингизга бир неча юз миллион сўмлаб обуналар расмийлаштирилар эди, сиз у пулларнинг нимага сарфланганини ҳам, «обуна ариғи»дан кимлар фойдаланганини ҳам билмайсиз); текширишларга борганда (уч-тўрт танга орттириш учун) «атаб қўйилганлар»ни олишга мажбур бўласиз; ҳокимиятлардаги беш-олти соатга чўзиладиган мажлисларда оёқларингиз увишиб, белларингиз қотиб, ўқувчи боладек дафтар қоралаб ўтирасиз; ҳақиқатни эмас, хўжакўрсинга ўтказиладиган тадбирларни ёритасиз… Мабодо битта-яримта ҳаққоний мақола ёзгудек бўлсангиз, бош муҳаррирингиз уни чоп эттириб бўпти! Қани, бир неча ўн йиллаб шу жойда ўтираверганидан курсисига илдиз отиб кетган бу «Гл. редактор»га эътироз қилиб кўринг-чи!..
Ҳеч тушунмайман, шу ҳолингизга маддоҳлик қилиш нима зарил?! Агар мақтамасангиз, ишингизни олсалар, топширинг бунақа ишни, ҳарна битта ёлғончидан қутуламиз, дуо қиламиз. Ҳеч қурса, виждонингиз олдида юзингиз ёруғ бўлади. Ризқингизни Худо беради.
Сиз яна бир нарсани тушунинг: сизнинг ортиқча ва ноўрин мақтовларингиз – маддоҳлигингиз сабаб, мақталаётган одам ўзидан кетади; Президентимиз таъбири билан айтганда, «оёғи ердан узилади»; тобора катта кетиб, ҳовлиқиб боради; одамгарчиликдан чиқади. Ҳазрат Саъдий айтганларидек, «агар бировни ўзида йўқ фазилатлар билан мақтайверсангиз, у ўз хатоларини фазилат ҳисоблай бошлайди». Биз нақ 25 йил шундай касларнинг касрига қолмадикми? Сиз яна шундай фожианими хоҳлайсиз?
Гапнинг қисқаси, журналист бўлсангиз, рисоладагидек – журналистга ўхшаган журналист бўлинг; эплолмасангиз, илтимос, халқнинг жиғига тегаверманг, матбуотни беобрў қилманг.
«Нима ҳаққинг бор бундай дейишга?» – дейсизми? Ҳаққим бор. Менам матбуот ходимиман. Ўзим ишлайдиган майдон тоза бўлишини хоҳлайман ва атрофдагилардан тозалик талаб қилишга ҳақлиман.
Умид қиламанки, шу бугуноқ виждонингиз билан юзма-юз ўтириб гаплашиб оласиз.

Дилфуза Комил 

Ўзбекистон куни

20 Iyun-O’zbekiston bosh ko’targan kun
20 Июн-Ўзбекистон бош кўтарган кун

НЕГА КОНСТИТУЦИЯМИЗ ВА ҚОНУН НОРМАСИГА ЗИД ҲУЖЖАТЛАР ҚАБУЛ ҚИЛИНМОҚДА?

ТАЪЛИМДА КОРРУПЦИЯНИНГ ОЛДИНИ ОЛИШМИ ЁКИ
ТАКА БЎЛСИН, СУТ БЕРСИНМИ?

Ҳаммамиз гувоҳи бўлаётганимиздек, сўнгги вақтларда эълон қилинаётган янги қонун ва қарорлар аҳоли, жамоатчилик ўртасида кенг муҳокамалари бўлиб ўтмоқда. Бунда оммавий ахборот воситалари, жумладан, телевидения, босма нашрлар ва ижтимоий тармоқларнинг ўрни жуда катта бўлаётганлигини ҳам эътироф этиш зарур.

Энг муҳими, бу каби муҳокамалар жараёнида ҳалқимизнинг билдираётган ҳақли эътирозларига сабаб бўлган ҳужжатлар бўйича, ваколатли давлат органлари томонидан ушбу эътирозларни ўринли деб топиб, тегишли норматив ҳуқуқий хужжатларга ўзгартириш ва қўшимчалар киритилаётганлиги, албатта, жамиятимизда рўй бераётган ижобий ўзгаришлардан дарак беради.

Лекин, халқнинг эътирозига сабаб бўладиган қарорларнинг қабул қилинишига йўл қўймаслик, аҳолининг бу каби ҳақли эътирозини уйғотадиган қарорлар қабул қилинишини олдини олиш яна ҳам яхшироқ бўлар эди, албатта.

Бироқ….

Вазирлар Маҳкамасининг жорий йилнинг 7 июнда эълон қилинган “Болаларни давлат умумий ўрта таълим муассасаларига қабул қилиш бўйича давлат хизматлари кўрсатишнинг маъмурий регламентини тасдиқлаш тўғрисида”ги №-469 сонли қарори кўпчилик фуқароларимизнинг эътирозларига, жамоатчиликнинг қизғин муҳокамаларига сабаб бўлди. Ушбу Вазирлар Маҳкамасининг қарори юзасидан кўплаб юртдошларимиз, сайловчиларимиз ўзларининг эътирозларини билдириб, ушбу масалада ёрдам сўраб мурожаат қилмоқдалар.

Хўш,ушбу қарорда нималар кўзда тутилган ва эътирозларга нималар сабаб бўлди?

Аввало, ушбу қарорда 2019/2020 ўқув йили учун болаларни давлат умумий ўрта таълим муассасаларига қабул қилиш 2019 йил 20 июндан бошлаб Давлат хизматлари марказлари ёки Ўзбекистон Республикаси Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали босқичма-босқич жорий этилиши назарда тутилган.

Биринчи эътироз: тегишли мактабга қабул қилиш фақатгина Давлат хизматлари марказлари ёки Ўзбекистон Республикаси Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали жорий этилиши назарда тутилган. Кўпчилик аҳолини яшаш манзили эса Давлат хизматлари маркази жойлашган ердан кўра ўша мактабга яқинроқ. Бироқ, нега ўша мактабга яқинроқ ердаги аҳолига асосий квота бўйича ушбу таълим муассасанинг ўзига бориб тўғридан тўғри мурожаат қилиш имконияти берилмаяпти. Бу ахир, ҳалқнинг яқинини узоқ, енгилини оғир қилиш эмасми?

Ушбу қарор билан тасдиқланган Болаларни давлат умумий ўрта таълим муассасаларига қабул қилиш бўйича давлат хизматлари кўрсатишнинг маъмурий регламентига мувофиқ туман (шаҳар) ҳокимликлари заруратга кўра тегишли йилнинг 1 январига қадар умумтаълим муассасаларига бириктирилган ҳудудларни тасдиқлаши белгиланган.

Иккинчи эътироз: Мактабларга ҳудудларнинг бириктириш бўйича бирор бир мезонларни белгиламасдан туриб, ҳокимликларга умумтаълим муассасаларига бириктирилган ҳудудларни тасдиқлаш ваколатини беришнинг нима кераги бор? Шундоқ ҳам, ҳокимиятларга берилган ваколатлардан ноқонуний манфаатларда фойдаланилаётган ҳолатларига мисоллар етарлича эмасми? Бунинг ўрнига, таълим бериш тилини инобатга олган ҳолда тегишли таълим муассасасига энг яқин манзилда жойлашган хонадонлар ўша умумтаълим муассасаларига бириктирилган ҳудуд деб ҳисобланишини; бунда, отаси ёки онаси I гуруҳ ногирони бўлган ҳамда етим ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган, шунингдек, шу мактабда акаси ёки синглиси ўқиётган болалар учун устуворликни белгилаш тўғри ва адолатли эмасми?

Қарор билан қабул қилинган регламентда қабул квотаси асосий ва қўшимча квота турларига ажратилган:

Асосий квота — туман (шаҳар) ҳокимликлари томонидан умумтаълим муассасаларига бириктирилган микроҳудудда истиқомат қилаётган фуқароларнинг фарзандлари, отаси ёки онаси I гуруҳ ногирони бўлган ҳамда етим ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болалар сонини инобатга олган ҳолда шакллантирилади;

Қўшимча квота — умумтаълим муассасаларининг имкониятидан келиб чиқиб, микроҳудуддан ташқарида истиқомат қилаётган мактаб ёшидаги, микроҳудуд ва микроҳудуддан ташқари мактаб ёшига етмаган, яъни тегишли йилнинг 1 январидан 31 августига қадар 7 ёшга тўлмайдиган болалар (тегишли йилнинг 1 сентябрига қадар 6 ёшга тўладиган), шунингдек, умумтаълим муассасаларида таълим бериш тили бўйича бошланғич билим (мулоқот қилиш) кўникмасига эга бўлмаган болалар учун ажратилади.

Шунингдек, ушбу регламентдаги асосий квота асосида қабул қилиш тартибига кўра умумтаълим муассасаларига бириктирилган микроҳудуд бўйича тегишли йилнинг 31 декабрига қадар 7 ёшга тўладиган болалар қабул қилиниши назарда тутилган.

Учинчи эътироз: Нима учун асосий квотага таълим бериш тилини инобатга олган ҳолда тегишли таълим муассасасига энг яқин манзилда жойлашган хонадонларда яшовчи болалар тўлиқ ва тўғридан-тўғри киритилмаяпти? Бунда бошқа тилда таълим берувчи мактабга таълим бериш тили бўйича бошланғич билим (мулоқот қилиш) кўникмасига эга бўлган болалар нега кўрсатилмаган?

Мамлакатимиз конституциясининг 41-моддасида бепул умумий таълим олиш давлат томонидан кафолатланиши, шунингдек, амалдаги “Таълим тўғрисида”ги қонунда Мактабнинг биринчи синфига болалар олти-етти ёшидан қабул қилиниши белгилаб қўйилган (Гарчи ушбу қонун бугунги кун талабидан келиб чиқиб айтганда, янги таҳрирга муҳтож бўлсада, бу қонун ҳали бекор қилинмаган).Шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 15 мартдаги 140-сон қарори билан тасдиқланган “Умумий ўрта таълим тўғрисида”ги НИЗОМда, жумладан, Давлат умумтаълим муассасаларида умумий ўрта таълим олиш бепул амалга оширилиши; Давлат таълим стандартларига мувофиқ ҳар бир шахснинг таълим ва тарбия олишдаги конституциявий ҳуқуқини рўёбга чиқариш умумий ўрта таълимнинг мақсади ҳисобланиши; Умумтаълим муассасаси раҳбарияти мазкур муассасага бириктирилган ҳудуддаги мактаб ёшидаги болаларни ўз вақтида умумтаълим муассасасига ўқишга жалб қилиш учун масъул ҳисобланиши; Умумтаълим муассасаларининг I синфига 6-7 ёшли болалар тиббий хулосага мувофиқ қабул қилиниши; Тегишли йилнинг 31 августига қадар 6,5 ёшга тўлмаган, I синфда ўқиш истагини билдирган болаларнинг ота-оналари билан умумтаълим муассасасининг педагог ходимлари ва психологи томонидан болани мактабда ўқишга жисмонан ва руҳан тайёрлаш бўйича тушунтириш ишлари олиб борилиши белгиланган.

Тўртинчи эътироз: Юқоридагилардан келиб чиқиб, нима учун 6 ёшга тўлган, бироқ, тегишли йилнинг 31 декабрига қадар 7 ёшга тўлмаган болаларни асосий квота асосида бепул асосда қабул қилиниши назарда тутилмаган? Бу ёшдаги болаларни асосий квота асосида қабул қилинмаслиги ҳамда уларни фақат маълум миқдордаги пул эвазига қўшимча квота асосида қабул қилиниши амалдаги конституциямиз ва қонун нормасига зидку! Қолаверса, ушбу регламентдаги белгиланган бу каби қоидалар, умумий ўрта таълим тўғрисидаги низом талабларига ҳам мос келмайдику?

Регламентга кўра, болаларни умумтаълим муассасаларига йўлланмалар мавжуд бўлмаганда расмийлаштиришга йўл қўйилмаслиги ҳамда боланинг соғлиғи тўғрисида тиббий маълумотномада ўқишга тавсия этилган тиббий хулоса мавжуд бўлганда (соғлом эканлиги кўрсатилганда) бола умумтаълим муассасасига қабул қилиниши белгиланган.

Бешинчи эътироз: Нега, тегишли умумтаълим муассасасига йўлланмага эга ва боланинг соғлиғи тўғрисида тиббий маълумотномада ўқишга тавсия этилган тиббий хулоса мавжуд бўлганда (соғлом эканлиги кўрсатилганда) болани тегишли умумтаълим муассасасига қабул қилиниши шарт эканлиги ва ҳеч қандай асосда бундай болаларни мактабга қабул қилишни рад этиш мумкин эмаслиги кўрсатиб қўйилмаган? Бу каби мажбурият белгиланмаганлигидан таъмагирлик мақсадида фойдаланадиганлар топилмайдими, ахир?

Ушбу қарор билан, 2019/2020 ўқув йилидан бошлаб болаларни умумий ўрта таълим муассасаларига қабул қилиш жараёни Давлат хизматлари марказлари ёки Ўзбекистон Республикаси Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали амалга ошириладиган таълим муассасалари рўйхати тасдиқланган. Шунингдек, Регламентга кўра, қўшимча квота умумтаълим муассасаларининг имкониятидан келиб чиқиб, умумтаълим муассасасининг ўқувчиларни қабул қилиш учун малакали педагог кадрлар билан таъминланганлиги, синф хоналарининг ўқув мебеллари билан жиҳозланганлигидан келиб чиқиб Кузатув кенгашининг тавсияси ва умумтаълим муассасаси раҳбарининг буюртмаси асосида Қорақалпоғистон Республикаси халқ таълими вазири, Тошкент шаҳар халқ таълими бош бошқармаси ва вилоятлар халқ таълими бошқармалари бошлиқларининг буйруғи билан тасдиқланади.

Олтинчи эътироз: Тошкент шаҳрида тўлов эвазига бир қатор мактабларга қабул қилиниши белгиланган бу тартиб жамиятимизда аҳолини бой ва камбағалга ажратишнинг хукумат хужжати билан қўллаб қувватланган ошкора кўринишига олиб келмайдими? Умумий таълимнинг бепул эканлиги бўйича мавжуд Кончтитуциявий принципга ва конституциявий ҳуқуқга путур етказибгина қолмай, жамиятимизни кучли табақалаштирилишига олиб келмайдими? Бу тартиб коррупциянинг олдини олиш эмас, балки, коррупцияга йўл қўйиб келган таълим муассасалари масъулларининг ўтмишдаги ишини беркитиш ва қонунийлаштириш деганику! Аслида, бунга йўл қўйганлар қонун олдида жавоб беришлари керак!

Бундан ташқари, ушбу рўйхатга киритилган аксарият (балки барчаси ҳам бўлиши мумкин) умумтаълим муассасаларидаги ўқувчиларнинг сони ушбу муассасаларнинг қувватидан деярли икки баробарга кўп бўлиб, икки сменада ўқиш ташкил этилганку. Шунингдек, ушбу муассасаларнинг аксариятида кўплаб фан ўқитувчилари бўйича ҳам вакант иш ўринлари мавжуд. Нима учун, регламент талабларига жавоб бермайдиган, яъни, қувватидан ўқувчилари сони кўп бўлган, икки сменада ўқиш ташкил этилган ва фан ўқитувчилари бўйича ўқитувчилар етишмайдиган умумтаълим муассасалари қўшимча квота асосида қабул қилиниши мумкин бўлган муассасалар рўйхатига киритилган? Нима учун, халқимизнинг асосий квота ҳисобланадиган фарзандлари қўшимча пуллик квота асосда қабул қилинган ўқувчилар ҳисобига иккинчи сменада ўқиши керак? Бу каби ҳолатлар таълим сифатига ҳам салбий таъсир қилиши аниқку?

Хулоса ўрнида: тегишли йилнинг 1 сентябрига қадар 6 ёшга тўладиган ҳамда боланинг соғлиғи тўғрисида тиббий маълумотномада ўқишга тавсия этилган тиббий хулоса мавжуд бўлган барча болаларни тегишли мактабга қабул қилишда аҳолига асосий квота бўйича тўғридан тўғри тегишли таълим муассасасига мурожаат қилиш имконияти бериш;

Таълим бериш тилини инобатга олган ҳолда тегишли таълим муассасасига энг яқин манзилда жойлашган хонадонлар ўша умумтаълим муассасаларига бириктирилган ҳудуд деб ҳисобланиши; бунда, отаси ёки онаси I гуруҳ ногирони бўлган ҳамда етим ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган, шунингдек, шу мактабда оиланинг бошқа фарзанлари ўқиётган болалар учун устуворликни белгилаш;

Бошқа тилда таълим берувчи мактабга таълим бериш тили бўйича бошланғич билим (мулоқот қилиш) кўникмасига эга бўлган болалар асосий квотани ташкил этиб, бунда, тегишли таълим муассассасига энг яқин манзилдаги хонадон фарзанларига, отаси ёки онаси I гуруҳ ногирони бўлган ҳамда етим ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган, шунингдек, шу мактабда оиланинг бошқа фарзанди ўқиётган болалар учун устуворликни белгилаш;

Қўшимча квота бўйича умумтаълим муассасаларига қабул қилиш учун микроҳудуддан ташқарида истиқомат қилаётган ҳамда тегишли йилнинг 1 сентябрига қадар 6 ёшга тўладиган ҳамда боланинг соғлиғи тўғрисида тиббий маълумотномада ўқишга тавсия этилган тиббий хулоса мавжуд бўлган барча болаларни тегишли умумтаълим муассасаларида 15 августга қадар келиб тушган аризалар асосида рўйхатини шакллантириш; бунда, синфлардаги ўқувчилар сонини 35 тадан ошиб кетишига, икки сменадан ортиқ сменада машғулотлар олиб борилишига йўл қўймасдан (кейинчалик бундай мактаблар учун қўшимча бинолар қуришни назарда тутган ҳолда), зарур ҳолларда тегишли молия бўлимлари орқали янги ташкил этиладиган синфлар бўйича молиялаштириш ишларини ҳал этган ҳолда қўшимча қабулни 31 августга қадар якунлаш. Бунда, болаларнинг яшаш манзилини тегишли мактабга қанчалик яқинлигига ҳамда устуворлик ҳуқуқига қатъий амал қилиниши шарт. Қўшимча квота бўйича умумтаълим муассасаларига қабул қилишни тўлиқ бепул асосда амалга ошириш мақсадга мувофиқ бўлар эди.

Сўнги сўз ўрнида: Бугунги кунда мамлакатимиз аҳолисининг 10 миллионга яқин фарзандари мактабгача, умумий ўрта, ўрта махсус ва олий таълим тизими билан қамраб олинган. Бизнинг ҳам фарзандларимиз мактабгача таълим муассасасида, умумтаълим мактабида, олий таълим муассасида таълим олмоқдалар. Ушбу фарзандларимиз умрининг дастлабки 20 йиллари ўзининг келажаги учун пойдевор қуриш вазифасини бажариши керак бўлган таълим муассасаларида ўтмоқда. Бироқ, мамлакатимиз таълим тизимининг барча бўғинларида порахўрлик, таъмагирлик, таниш-билишчилик каби иллатлар сақланиб қолмоқда. Бошқарув тизимида кўп ҳолларда мутлақо нолойиқ, мавжуд муаммо ва камчиликлардан бехабар ёки уларга бефарқ, салоҳиятсиз раҳбарлар ишлаб келмоқда. Мавжуд муаммоларни ҳал этишнинг энг биринчи зарурий шарти бу-ўша муаммоларни мавжудлигини тан олиш бўлса, иккинчи муҳим шарт ўша муаммоларни ҳал этишда жамоатчилик муҳокамалари асосида тўғри чора-тадбирлар ишлаб чиқиш ва амалга ошириш бўлгани ҳолда, аксарият ҳолларда муаммоларни йўқдек қилиб кўрсатиш, беркитиш каби ҳолатлар мавжуд. Бугунги кунда, давлат раҳбари томонидан барча соҳалардаги мавжуд муаммоларни ҳал этиш юзасидан катта имкониятлар, ваколатлар берилмоқда. Фойдаланимаётган кўплаб ички имкониятлар мавжуд. Буларни инобатга оладиган бўлсак, таълим тизимида сақланиб қолаётган кўплаб муаммолардан келиб чиқиб, таълим соҳасида фаолият кўрсатаётган барча бўғиндаги масъул раҳбарларнинг фаолиятини қониқарсиз деб баҳолаш мумкин.

Мен, сиз ва бошқа юртдошларимиз ўз фарзандларимизнинг келажагини, ҳақиқатан ҳам, порлоқ бўлишини, уларни билимли, соғлом ва албатта, бахтли бўлишини чин юракдан истаймиз. Ушбу эзгу орзуларимизга барча фарзанларимиз учун бирдек сифатли таълим-тарбия беришни йўлга қўйсаккина эриша оламиз? Шундай эмасми?

Абдурашид Абдуқодиров, Расул Кушербаев,
Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутатлари

Телеграмм каналга ўтиш:
https://telegram.me/deputat_kusherbayev

Manba: Rasul Kusherbaev

КОНСТИТУТСИЯ

Конституция муқаддас китоб эмас. Конституция ғайб олами хабарларини бериш, яхшилик ва ёмонлик, шаръий ҳалол ва ҳаром нима эканлигини ажратишни даъво қилмайди. Конституция бу бирон давлат ҳудудида яшовчи одамларнинг ўзаро келишиб қабул қилган қоидалар тўпламидир.

Конституциянинг асосий мавзулари: халқнинг ҳуррияти ва инсоний ҳуқуқлари кафолати (1) ва шунингдек ҳокимиятанинг чегаралари ҳақида бўлади (2).

Конституциянинг 3-асосий мавзуси халқнинг умумий манфаатлари, халқ ичидаги катта гуруҳлари манфаатлари, озчилик гуруҳлари ва алоҳида шахснинг манфаатларини мувозанатда сақлаб қолишни таъминлишга қаратилган. Манфаатларга моддий ва маънавий, жумладан динийлари хам киради. Жамият турли дин, миллат, ирқ, жинс, ёш, касб ва ижтимоий ҳолат вакилларидан иборат. Турли қатламларнинг манфаатлари ўзаро конфликтга кириши табиийдир. Бу низоларни бартараф этишда қон тўкилиши ёки эркинликларни бузуишга олиб келмайдиган қарорлар қабул қилиш тартиблари айнан Конституцияда белгилаб олинади. Шунинг учун Конституцияни турли кодекслар (фуқаролик, меҳнат, жиноий, оилавий, сайлов, солиқ, ер, мулк, транспорт, божҳона, суд ва ҳк) пойдевори деиш мумкин.

Яхшилаб қарайдиган бўлсак, Конституция моҳиятан бу ижтимоий ШАРТНОМАДИР. Шу давлатнинг ватандоши (фуқароси, ситизени, граждани) бўлиб қолмоқчимисиз, марҳамат бу қоидаларга риоя қилиб яшанг. Ичида баъзи бандларига рози бўлмасангиз ёки умуман янги Конституция билан алиштиришни ҳохласангиз уларни шу қомус ичида битилган қоидалардан чиқмай ўзгартиришга ҳаракат қилишингиз мумкин.

Конституцион ижтимоий шартноманинг асосий (демократик) ёндашуви қуйидагича:

– Кўпчилик хоҳишига биноан, шу билан бирга озчиликнинг манфаатларини риоя қилган ҳолда алоҳида шахс эрки/бахтига тўғаноқ бўлмай ҳамжиҳатлик билан яшаш..Конституцияга мен ёқтирган яхши мисол бу – йўл ҳаракати қоидалари. Йўл тизими бир. Аммо пиёдалар ва турли транспорт воситалари вазнлари, тезликлари, манзиллари ва йўналишлари турлича. Қўйиб берса ё зўравонроқлари бошқаларни четга суриб, итқитиб, эзиб мазза қилиб пойгада ғизиллаб юради, ёки барча йўловчилар/хайдовчилар ўзаро келишиб ЙҲҚни ишлаб чиқадилар ва уларнинг ижросини таъминлаш учун назоратчилар тайинланади. Конституция айнан “ўнг қўл қоидаси, светофор, белгилар, йўл чизиқлари, йўналиш устуворлиги” каби шартнома бандларини ўз ичига олади.

Ўзбекистон ҳудудида яшовчи халқ турли тарихий босқичларни ўтиб, йирик ва майда подшоҳликлар остида, сўнг катта империянинг колонияси, ундан кеин совет давлатининг бир қисми бўлиб шаклланди ва Аллоҳнинг марҳамати билан мустақил давлатга айланди. Бу давлатнинг аъзолари конституция тамоилларига биноан республика форматида истиқомат қилишга рози бўлдилар. Бу кимгадир ёқиши ёки ёқмаслиги мумкин. Лекин бу факт. Ундан яхшисини таклиф қилишдан ҳеч ким тўсмайди.

Таклиф шартлари:
1) Муносиб муқобиллик. Яъни Конституциянинг принципиал бандларини нима билан ўзгартирмоқчисиз ва уларнинг аввалгиларидан афзалликлари.
2) Реаллик. Яъни «комунизм» каби фантастика бўлмасин.
3) Замонавий аналогиялар мавжудлиги.
4) Тўлақонлик. Яъни “олдин биз айтган бўлсин кеин яхшилигини кўрасанлар” бўлмасин.
5) Тушунарлилик. Оддий инсон ақлига мослиги.
6) Таклиф зўравонлик ва шантаж билан бўлмаслиги.
7) Зарар ва фойда тарозусида тортилганлиги. Жамият шу таклифларни қабул қилганда нима йўқотиб, нима фойда топади.

Шартномага/Конституцияга ўзгартириш киритмоқчи бўлган тарафнинг бўйнида асослаб бериш мажбурияти ётади. Асослаб бера олмай таклифи ўтмаса ё сабр қилиб яшайверсин, ё мамлакатни тарк эта олсин. Шатртнома аҳдини очиқ ёки махфий суратда бузиш орқали ниятига эришмоқчи бўлса қоидабузарликдан келадиган оқибатга тайёр тураверсин.

Jamshid Muslimov

Аҳмад Турон: Она тилинг-Онангдир

Она тилинг-Онангдир,
Ўргатган бешигингда.
Боболаринг,отангдир,
Юрган уй-эшигингда.

Тил-оила,қариндош,
Биродаринг,ёру-ҳеш.
Дардлашиб бўлган сирдош,
Бирга бўлган эрта кеч.

Йўқотмагил забонинг,
Асрагил гўё жонинг.
Тилинг унитган онинг,
Йўқолгай онажонинг.

Аҳмад Турон

Бу Демократиядан далолатми?

Хорижий юртларда фаолият юритаетган Узбек интернет сайтларига эркин кириш имкониятлари пайдо булди.

Бу Демократиядан далолатми?

Бугун Узбекистонда Америка Овози веб сахифасига назар ташлар эканман, Хорижда фаолият юритаетган Узбек интернет нашрларини гуугулга езиб кураман шу жумладан туронзамин.орг сайтини ва бошка мухолиф карашдаги нашрлар тугридан тугри очилди.

Нахотки, бу рост булса дейман.. кайта кайта езиб кураман.. Ростан хам тугрилигига ишонч хосил килгандан кейин демак Мирзиеев Хукумати эркинликлар сари кадам ташлашда давом этади деган хулосага бораман.

Жамиятни узгартириш осон иш эмас..

Бу фикрни тугри тушунган узгача карашдаги хориждаги юртдошларимимзнинг сафи хам анчагина..

Бугун ватан сархадларидан утаолмаган ватандошлар уз она ватанини кела олиш орзусини амалга ошажаги онлар хам бу яхши хабарлардан кейин узоқда эмасдек туюлди..

Зокир Али,Тошкент 10 -июн,2019

Президент отасини танқид қилган қиз ва “сиёсий”нинг “диний”чалик кўрилмаётгани тўғрисида

Сарвар Усмон/Озодлик. Сарлавҳа биринчи қисмининг аниқроқ шакли бундай бўлади: Президент отасининг қарори тўғри эканлигига шубҳа билдирган қиз… Сарлавҳанинг иккинчи қисми Суриядан олиб келинган аёллар ва болалар билан боғлиқ. Журналист Жаҳонгир Муҳаммад билан бугунги суҳбатга беихтиёр “кўпик” ҳам аралашиб кетди. Нега кўпик, кўпик нима учун тирноқларга қамалди? Бу савол жавоби ҳам OzodNazarнинг қуйида тинглайдиганингиз янги сонида…

Абдуқодир МЎМИНОВ: Шуми халқ бўлиш, шуми адолат қилиш?

Бу ўзбек тили, ўйинчи ёки ўликлар тилимас — билиб ол, у халқнинг юзи ва ҳаёти, ёқмаса нари кет.

Мен “миллатчи” эмасман, кўрган-кузатганларимни баён қиламан. Ва аввало айтаманки, кўпроқ тилни билишимиз ўзимизга фойда албатта, аммо…

Яқинда ўзбек тилининг мақомини ўзгартириш ва бошқа тилларга ҳам давлат тили деб қараш ёки ўзбек тилининг мавқеъини бошқа тиллар билан бир ўринга қўйиш каби гап-сўзлар ўрчиб кетди. Ваҳоланки, ўзбек тилининг ҳақиқий аҳволи ва уни кимлар шу ҳолга олиб келгани, келаётгани ҳақида ўзини манаман деб билгувчи журналист (татқиқотчи), блогер, ҳатто тилшунос ва бошқалар ҳам аниқ-тиниқ таҳлиллар билан эмас, енгил-елпи ёки бошқа бурчакни кўзлаган, четлаб ўтган ҳолда ўртамиёна ва ўзини “қайси томондалигини исботлаб” қўядиган мулоҳазаларини билдирди, маълум қилди. Мавзу доирасида уларнинг айримларини эслаб ўтишимиз ҳам мумкин. Хуллас, ўзбек тилининг ҳаёти ва унга боғлиқ жиҳатлар ҳақида бошладик.

Аввало, ўзбек тилидан қаерда кенг ва асосий мулоқот тили сифатида фойдаланилади, шундай қаралади? Келинг, нега шундайлиги ҳақида икки оғиз гапирсак. Албаттаки, бу тилдан Ўзбекистонда кенг фойдаланилади ва бу қунун билан давлат тили деб белгилаб қўйилган ҳам. Давлат тили бўлишига сабаб нима? Мана шу ерда демократияга асосан иш тутилган, яъни кўпчиликнинг(шу юрт фарзандларининг) хоҳиш-истаги билан ўзбек тили давлат тили бўлиши талаб қилинган ва бунга эришилган. Тўғри, Ўзбекистон кўп миллатли ва кўп тилда сўзлашувчи мамлакат, аммо аксари қайси тилда гаплашади? Йўқ деганда ҳам бутун бошли халқнинг 70-80 фоизи ўзбек тилида гаплашади, шу тил истемолчиси ҳисобланади. Шу ўринда айрим фахми ўзига маълум зиёли ёки ўша журналист ва блогерларнинг битта “ақлли” гапига эътибор қиламиз: рус тилини билса ўзига яхши, мактабда рус тилини яхши ўзлаштирсин эди, тил билмаган ва саводсиз бўлгандан кейин ўзи айбдор. Қизиғи шундаки, нега Ўзбекистон фуқароси бўлган, аммо ўзбек тилини (яхши ёки умуман) билмаган ўрисга ёки бошқа ҳар қандай кишига бу каби даккилар (сен ўзбек тилини билмайсан, нега мактабда ўзбек тилини ўзлаштирмадинг, саводсиз в.ҳ.лар) айтилмайди? Нега давлат тилини билмаган одам эмас, бошқа тилни ўзлаштирмаган (ўзлаштиролмаган) шу мамлакат фуқароси бу гаплар билан ўз юртида камситилиши, муаммога учраши керак? Нега мустақил бўлганимизга, тил бўйича қонун қабул қилганимизга 30 йилча бўлиб қолди-ю, жуда кўплаб ўрислар (айниқса маданият марказимиз ёки Ўзбекистонни юраги деб билишимиз керак бўлган пойтахтимиздаги аксар ўрислар) ўзбек тилини билмайди, билишни истамайди, бунга ўзларини на бурчли ёки ўзбек (ўзбеклашиб кетган) халқига бироз бўлса-да оқибатли бўлиш кераклигини ўйлаб ҳам кўрмайди? Яна қизиқ бир жиҳат шуки, оми деб қабул қилинадиган ўзбекларнинг аксари керак бўлса, жойи келса русчани руслардан яхши талаффуз қилади, унда мулоқот қила олади. Аммо русларчи, улар ўзбек тилини ўзбеклардай талаффуз қила оладими, олаяптими, шунақаси бўлса неча фоизни кўрсатади, 0000000.1 фоиз кўрсатадими? Жавоб топиш қийин. Хўш, биз кимни ҳурмат қиляпмиз ўзи? Қарийсан, қартасан, ўз наслингга тортасанларними(узр, оддий ҳақиқат бу)? Ўлда-жўлда қилиб таҳлил қилаётган бўлсам, бетартиб келтириб ёзаётган бўлсам узр яна!..
Ҳар хил бўлаётган воқеа ва ҳаракатларга ўзини холис, зўр ва очиқ-ошкора таҳлилчи журналист, лингвист ва ҳоказоман деб биладиган Элдар(Элдор) Асанов(Эсонов) бир неча марта шунақа фикр билдирган: қайсидир тилни (инглиз-рус тилиними) билишинг учун улар яшайдиган мамлакатнинг қанчалик урф-одатларига, ҳаёт тарзига ва уларнинг ўзлигига кириб борсанггина, ўша тилни тез ва осон ўзлаштирасан в.ҳ.лар. Руслар ўзбек урф-одатларини қабул қилдими, ҳаёт тарзини ҳурмат қилаяптими? Шахсан мен “Ха, албатта” дея олмайман. Айнан руслар ўзининг ҳаётий яшаш ташаббуси билан ўзбеклар маданиятини ер билан битта қилаяпти. Нима қиляпти? Бемалол очиқ, калта ва тор кийимлар кияди(русча тарбия кўрган “ўзбек” ва шу кабилар ҳам назарда тутиляпти), умуман ўзбекларга тўғри келмайдиган ҳатти-ҳаракатлар қилади (кўчада бемалол ўпишиб юради, бир бирларини ҳар жойларини ушлаб юради, ўтиради, қўйиб берсанг… ва ҳоказо). Бизнинг давлат Ўзбекистон деб аталадими, унинг ўзига яраша урф-одатлари борми, қадриятлари, каттагина тарихи ва ундаги буюк сиймолари-чи? Бўлса агар, биз кимнинг орқасидан эргашаяпмиз, улар бизни қаерга олиб бораяпти? Наҳотки рус тилини руслардан кам талаффуз қилмайдиган ва анча-мунча олимлари бўлган, уларнинг авлоди яшаб келаётган юрт фарзандлари Ўзбекистонни ривожланган мамлакатлардай юксалтиролмайди? Нима демоқчиман?

Оддий мисол, ўзбек халқини ва унинг шуурини тушунмайдиган айрим чала ақлли руслар, русийзабонлар ҳали-ҳануз ўзбек халқи учун қонунлар ишлаб чиқяпти, халқ рози бўлсаям, бўлмасая бу қонунларни қабул қилишга мажбур яна. Ўша юқоридаги ўзини манаман деб билгувчилар эса битта нарсани иддао қилади: ўзбекни ақли етмайди. Руслар ҳали дуруст яшаш, тоза-озода юриш ва кийинишни билмай юрганда, Амир Тумур буларни кўриб, аскарларини уларнинг олдига боришини таъқиқлаганининг сабаби нима дейсиз? Ёки жадидларнинг мақсади нима эди, улар ўзбекларга дунёвий илм бериш учун ҳаракат қилмадими, Европага нима учун ёш ўзбек йигитларини ўқишга жўнатаётган эди?

Буларнинг бари ўзбек халқини жаҳон мамлакатлари қаторида бўлиши учун қилина бошланган буюк мақсадли ишлар эди-ку. Ким уларни таъқиб қилди, ким жадидларни так-туби билан йўқ қилиб ташлади? Барака топкурлар, бунақа мислолларни келтирай десангиз жуда-жуда кўп топилади. Хўп, бўлган иш бўлди, ўтди-кетди, аммо нега руслар ҳалиям ўзбекларга беписандлик билан қарайди, улар нега ҳалиям Ўзбекистон деб аталмиш мустақил бўлган мамлактнинг фуқароси бўла туриб, асосини ўзбеклар ташкил этадиган халқнинг ичида ўзини алоҳида(юқорида) кўриб яшапти?

Ушбу мақолани ёзаётган пайтимда биз билан бирга ишлайдиган юқори савияли ўзбек (аммо русча тарбия топганроқ) аёли айрим фикрларимни эшитгач шундай деди: “Агар мамлакатимиздан руслар чиқиб кетса, Ўзбекистон ботқоғига ботиб қолади, ўзбеклар ўзини эплолмай қолади, на илм, на бошқа соҳада бирор ишни қилолмайди…”. Мана ичимиздаги яна бир юқори савияли ва онгли кишининг гапи. Шу пайт унинг тирноғи устидаги “безак” учун ёпиштирилган соҳта тирноғига кўзим тушди-да, “Сиз намоз ўқийман дегандингиз, бу ҳолатда таҳоратингиз тўлиқ адо этилган бўлмайди, яъни ҳамма жойингизга сув тегмаган бўлади-ку, намозингиз қабул бўлармикан”, деб сўрасам, у “мен гўзаллик тарафдориман ва ўқиётган намозимни, ичимни худо билса бўлди” дея қисқа жавоб қилди. Яна бир қизиқ ҳолат бўлди. Бироз вақтдан кейин ушбу опанинг ёрдамчиси бўлган ўзбек қизи хонага кириб келган рус ундан ўзбекчада “опа қани, ким эди исми?” деб сўради. Бу қиз эса ўзбекча берилган саволга тўлиқ русчада жавоб берди, ваҳоланки опа билан бўлган ушбу суҳбатимиздан кейин бу қизга ҳам ўз тилимиз, ўзлигимиз ва уни ўзбек тилини истамайдиган, шу халқ ичида яшаб келаётган, аммо лоқайдлар ҳақида баҳс ҳам қилган эдик. Мана навбатдаги ҳолат. Хуллас, хулоса ўзингиздан…

Яна “қанчангиз” шундай фикр юритасиз, у аёл кўтараётган “байроқ”қа эргашасиз? Балки Ўзбекистон номини русча сўз билан номлашни таклиф қилиб чиқарсиз?

Яқинда ўткир қалам соҳиби бўлган журналист Гулчеҳра Умарова билан Маданият вазирлиги қошида ташкил этилган жамотчилик кенгашида бўлган давра суҳбатидан чиққач гаплашиб қолдим, мавзу ўзбек театрларининг аҳволи хусусида бўлган эди. Шунда у гап орасида қуйидаги кузатувини маълум қилди: “Биз театрга ва шу юртга фидойилик ҳақида гапиряпмиз-у, унда кимларни кўряпмиз? Бу гапга кимлар ҳаққоний, кимлар сохта ёки бир томонлама қараяпти? Буни ҳам тилга олишимиз керак. Оддий мисол келтираман: актёр Афзал Рафиқовнинг рус тилидаги спектаклларда роль ижро қилганини кўп кўрганмиз, албатта, бундай актёр-актрисаларимиз кўп. Аммо ўзбек театрларида рус актёрларининг ўзбек тилида (равон) нутқ билан роль ижро этганини бирор марта кўрмадим. Буни очиқ айтсангиз, айримлар “Миллатчилик қиляпти” дейди, аслида эса бу шунчаки ҳақиқат. Афсуски, ушбу ҳолат мазкур йиғилишда ҳам кузатилди. Ўзбек тилини билмаган ёки дуруст тушунмаган актёр ўзбекни яхши ҳис этади, дея оламизми? Мен “йўқ” деб жавоб бераман! Бу муаммолар бугун пайдо бўлгани йўқ, 10-15 йилдан буён кузатиляпти. Уларга баҳамжиҳатликда ечим излаш зарур”. Кўряпсизки, ҳамжиҳатлик сўраляпти, аммо ўзбеклар ҳамжиҳатми? Келинг тил борасида кўриб чиқамиз. Оддийгина бир мисол, аксар пойтахтга келган ҳар хил вилоятлик ўғил-қизларнинг тили тошкентчасига буралиб қолаяпти. Тили буралиб қосаям муйли, бир йил ўтар-ўтмас ярим-яланғоч ёки калта ва тор кийимларда, умуман ўзбек “имижини” бўғадиган кўринишларда, ҳар хил оммавий маданиятдан дарак берувчи ҳатти-ҳаракатларда кўрасиз. Адабий тил эса ҳар томонлама “энасини кўради” бу пойтахтда. Минг афсуслар бўлсинки, ҳозирда кўплаб хусусий телеканаллиримиз, керак бўлса давлат телеканалларда ҳам тошкентча ёки ўзининг вилоятича шевадаги суҳбатларни, гап-сўзларни эшитяпмиз, кўряпмиз. Давлат телеканаллри, айниқса хусусий телеканаллар кундан кун савиясиз кўрсатув ва “шоу”ларни олиб чиқишга ўтиб кетди. Унда қимориям бор, фохишаликни тарғиб қиладиганиям ва ҳоказолариям… Аммо таълим, технология, иқисод, сиёсатга оид тортишувли, баҳсли кўрсатув ёки натижа берадиган намойишларни деярли(умуман) кўрмай қолдик. Баъзан буларга тикилиб туриб, бу тв.лар халқни манқуртга айлантиришга бел боғламадимикан, деган фикрга ҳам боришинг тайин. Айниқса хусусий тв.лар.

Шу билан бирга афсуслар бўлсинки, бизнинг (қисқа қиламан) ортиқча ҳотамтойлигимиз (битта бўлса ҳам ўзбек тилини билмайдиган (Ўзбекистон фуқароси бўлган) журналистлар ва бошқалар ўтириб қолган даврада ўзбек тилини унутиб қўйишимиз, унга “ўзбек тилини бил керак бўлса” дея олмаслигимиз), мантиқсиз тўйлар қилиб ўзимизни кўз-кўз қилишимиз, бизни “писанд этмайдиган руслар”нинг айрим яхши ҳислатларини(масъулият билан холис иш юритишини, ўз ҳақ-ҳуқуқларини талаб қила олиши ва бунда ҳеч кимни аяб ўтирмаслигини, ҳатто “георги лентаси” пайти Бош вазир топшириғига қарши бориб, ўзининг қадриятларини ҳимоя қилиб чиқишини) олмасдан, асл мақсад нима эканини бирлашиб ҳал қилиш ўрнига нимагадир кўз тикиб, унга ҳалолми, харомми, хуллас, қайси йўл билан бўлсаям эришишни ўйлаб, амалда намоз ўқиб, масжидлар томонга боришда эса бир қанча ноҳакликларни билсак-да, жимгина, қўйдай ювош бўлиб ибодат қилишни ва бошқа яшаш тарзни одат қилиб юришни канда қилмаяпмиз. Ҳокилар халқни алдаса, устидан кулса, ҳақорат қилса, уйини, мол-мулкини тортиб олса ёки берган ваъдасини бажармаса индмай юрамиз. Ваҳоланки битта киши ҳам ҳокимият биноси олдига бориб норозилик кўрсатмайди, бино эшигининг такигига ётиб олмайди, халқ ҳам буни кўриб туриб ёрдам бермайди, муносабатини билдирмайди. Шуми халқ бўлиш, шуми адолат қилиш? Шундай экан, Худо ёки унинг бирор бандаси “ма, ол” деб ҳамма нарсани муҳайё қилиб берадими? Албатта, ЙЎҚ. Халқ ўзини ва ўзлигини билдирмас экан, ҳукумат ҳам, сиёсатчилар ҳам, амалдорлар ва албатта руслар ҳам бундай оламонни ҳурмат қилмайди, шунақа пайт фақат фойдаланиб қолади, “Ўзим хон, кўлангкам майдон”, деб яшашда, ишлашда, мақсадларини амалга оширишда давом этаверади.
Тил масаласида яна бир бор эслатма: давлат ўзи қонун билан тасдиқлаган тилини химоялаб қўя олмасакан, уни амалда бажармасакан, биз тўлиқ ва кучли мустақил давлатмиз деб бонг уриш қайси мантиққа тўғри келади? Давлат мустақил бўлган ва у камида 20га тўлган бўлса, барча фуқароси қонун доирасида қабул қилинган тилни билиши шарт ва зарур. Чуни эртага бир давлатда яшаб туриб, унинг кўпчилик томонидан мақулланган мулоқот тилида гаплаша олмаса, мана шунақа жиддий таҳлилдаги мақолалар, эътирозлар ва ихтилофлар келиб чиқаверади.

Абдуқодир МЎМИНОВ

Manba:Abduqodir Muminov

Мухтор Худойқулов: ТАРИХ – АНИҚЛИКНИ ТАЛАБ ҚИЛАДИ

Жаҳонгир Муҳаммаднинг “Қувғин” тарихий романи ҳақида айрим фикрлар

Жаҳонгир Муҳаммад истеъдодли журналист, публицист, ёзувчи ва сиёсатчидир. У Тошкент Давлат университети Журналистика факультетини тугатган, матбуотда хизмат қилган, Ўзбекистон мустақиллиги учун қўлида қалами билан курашган, Олий мажлис депутати бўлган, масъул лавозимларда ишлаган, кейин эса ўз эътиқоди ва сиёсий қарашлари туфайли истеъфога чиқиб чет элга кетган. Ёзувчи ўзининг “Қувғин” деб номланган тарихий романида мамлакатимиз мустақиллигининг дастлабки йилларида ўзи кўрган ва гувоҳи бўлган воқеаларни, бу воқеаларда иштирок этган кишиларнинг фаолиятлари, ҳатти-ҳаракатларини қаламга олган. Албатта бундай асар ўқувчида қизиқиш уйғотиши табиий. Мен ушбу романни тўла ўқиб чиқа олмадим, шу боисдан унинг айрим жиҳатлари ва ўринлари ҳақида ўз фикримни билдирмоқчиман.

Романда ўлкамизнинг ўз мустақиллигига эришиши воқеалари ва унда иштирок этган кишилар қаламга олинади. Асарнинг бош қаҳрамони – муаллифнинг ўзи, аммо негадир у тўқима номда – Миртемир деб юритилади, бошқаларнинг эса аниқ исму фамилиялари келтирилади. Агарда муайян воқеларда қатнашган бошқа одамлар ва уларнинг бош қаҳрамон билан муносабатлари, гап-сўзлари ҳақида ҳикоя қилинар экан, бош қаҳрамон биринчи шахсда – “мен” шаклида келмоғи шарт, чунки бу воқеаларда қандайдир тўқима образ эмас, муайян одам қатнашаяпти. Иккинчидан аниқ одамлар билан боғлиқ воқеаларни муаллиф ўзи ҳоҳлаганча тасвирламасдан аниқ, қандай бўлса шундайича бериши керак, муайян одам қилмаган ишни қилди, айтмаган гапни айтди дейиш ноаниқликларга олиб келишгина эмас, туҳмат бўлиб қолиши ҳам мумкин. Агар асарда тасвирланаётган қаҳрамон тўқима бўлса ва воқеалар ҳам тўқима бўлса унда мантиқ талаби қолади холос, аниқ ва муайян одамларнинг ҳаракатлари, гапларини эса ўзи ҳоҳлаганча тасвирлаш ҳуқуқи ёзувчига берилмайди. Шундай ҳодиса романда келтирилган ва 1992 йил 16 январда Тошкентнинг талабалар шаҳарчасида бўлиб ўтган талабалар қўзғолони пайтида Ўзбекистон президенти И.А.Каримов билан Тошкент давлат универрситети Маданият саройининг кичик залида бўлиб ўтган учрашув ва унда президентнинг мен билан мулоқоти асарда шундай тасвирланади:

Миртемир Талабалар шаҳарчасидаги Маданият Саройига келди. Учрашув кичкинагина хонада бўлди. Каримов бу ерда ҳам фаоллар йиғилишидаги гапларини айнан такрорлади. Домлалардан айримлари уни қўллашди.

–- Менда бир савол бор,- дея ўрнидан турди ҳажвчи Мухтор Худойқулов.

–Талабаларни отишга ким рухсат берди? Сиз мамлакатнинг бошида ўтирибсиз, бу нарсани билишингиз керак.

– Ёшингиз неччида? – сўради Каримов ундан.

– Сиз билан бир йилда туғилганмиз,- деди у.

– Э, яшанг Мухторжон! Тенгқур эканмиз, қани айтинг-чи, нега талабаларни қайтариб қолмадингиз?

Каримов ўзига хос “манёвр” билан Мухтор Худойқуловнинг саволини четлаб ўтиб, ўзини нишонга олди.

– Журналистика факултетининг талабалари очлик эълон қилишди. Уларга “Болаларим, тўққиз қатли бинонинг устида ўтираверманг, бўйрагингиз шамоллаши мумкин”, дедим.

Мухтор Худойқулов гапини Каримов бўлди:

–Уларнинг буйраги эмас, мияси шамоллаган, миясини даволаш керак! Билдингиз-ми, Мухторжон. Буйрак шамолласа, гўр ҳам чалмайди!

–Гўр чалиш, чалмаслиги нималигини билмадим-у, лекин…

Унинг гапини яна Каримов кесди:

– Мана менинг ҳам буйрагим касал…

Энди Мухтор Худойқулов Каримовга мудоҳала қилди:

– Бизга келажакда буйраги соғлом раҳбарлар керак. Ўшанда уларнинг мияси ҳам шамолламайди.

Мен ўша учрашувда бўлганман, сўзга чиққанман, И.Каримов билан бироз мулоқот бўлган, аммо Миртемир (Жаҳонгир Муҳаммад) айтгандай эмас. Воқеа тушунарли бўлмоғи учун мен ўзимнинг нашр этилмаган хотираларимдан парча келтираман, унда бўлган воқеа аниқ ва тўғри тасвирланган:

 “Бу йилларда менинг жуда эсимда қолган ва тақдиримни тубдан ўзгартириб юбориши мумкин бўлган воқеа 1992 йил 16 январда юз берган талабалар қўзғолони бўлди. Мен бу воқеани эртасига эшитдим. Борсам – шаҳарчада аллақандай фавқулодда ҳолат, талабалар дарғазаб тусда уёқдан-буёққа тўп-тўп бўлиб жадаллаб ўтишяпти. Нариги катта кўча томондан эса: “Ур-р, ур-р!”га ўхшаган овозлар келаяпти. Йўл-йўлакай кўрган-билганлардан нима гаплигини сўраб-суриштира бошладим. Билишимча ўша пайтда ҳукумат кетма-кет пул алмаштириб аллақандай купонга ўтилган, бу купонлар билан савдо қилиш ҳам тузук йўлга қўйилмаган эди. Афтидан бир неча талаба ёшлар шу ердаги дўконга нон олиш учун киришган, сотувчи ё купонга сотмаган, ё яна бирон нарса деган, хуллас жанжал чиққан. Бир томондан талаба ёшларнинг қизиққонлиги, иккинчи тарафдан энг асосий нарса – нон масаласидаги расмиятчилик уларни норози қилган ва улар бир-бирига бу гапни айтиб, тўпланишиб, жунбушга келишган, кейин тўп-тўп бўлишиб кўчада юриш қилишган, дўконларнинг ойналарини уриб синдиришган, машиналарга ўт ёқишган, хуллас жоҳил оломоннинг қўлидан нима келса шуни қилишган. Бу воқеани бостириш учун ОМОН етиб келган, улар талабалар устига бостириб келишган, калтаклашган, турган гапки, талабалар ҳам қараб туришмасдан қўлларига нима тушса тошми, юқори қаватлардан эса курсими жазолавчиларга қараб отишган, кейин милиционерлар уларни қувиб, қаватма-қават, хонама-хона юриб уларни уришган, қамашган, ҳатто қуролларини ҳам ишга солишган, натижада бир неча талаба ўлган… Хуллас, иш жиддий эди.

Мен борганда талабалар шаҳарчасининг ўртасидан ўтган катта кўча ёшлар билан тўла, нарироқда баланд бир жойдан туриб кимдир нималардир деб бақирар, бунга жавобан талабалар эса “Йўқолсин!” “Қотиллар!” ва яна нималардир деб бақиришар, ора-сира: “Ур, ур!” овозлари ҳам янграб қоларди. Мен ёнимда туриб алланарсалар деб бақираётган бир талабадан: “Кимни “ур-ур” деяпсизлар?”– деб сўрасам: “Кимни бўларди, милиционерларни-да!”– деди. Мен: “Ур-сур” билан иш чиқмайди, талабларинг бўлса ёзма равишда баён қилсанглар яхшироқ бўлади”,– дедим. Аммо ҳалиги талаба ва унинг ёнидагиларнинг бу гапларга қулоқ солгилари йўқ эди. Мен учраган бошқа талабаларга: “Нон деб шунақа тўполон қилишларинг яхшими, бутун дунёдаги одамлар нима дейишади, бундай жоҳилликнинг нима кераги бор, яхшиси битта раҳбар сайланглар, у сизларнинг талабларингни юқорига етказсин”,– деб кўрдим, аммо ҳеч ким менга қулоқ солмади. Ора-сирада яхши кийинган, бошларида қундуз телпакли одамлар ҳам кўриниб қолар, улар талабаларга: “Бўш келманглар, чекинманглар…”– деб қутқу солишарди. Мен уларнинг кимлигини, қайси кучларнинг одамлари эканлигини билмасдан бошим қотди. Ўз факультетимда ўқийдиган талабаларни кўрганимда уларга: “Ҳаддан ошманглар, бошларингга бир бало орттирманглар”,– деб маслаҳат берганим ҳам эсимда. Улар: “Тўғри, шундай қилаяпмиз”,– дейишиб, бўлган воқеалар ҳақида кўрган-билганларини айтиб беришди. Талабаларимдан битта чапдастроғи менинг ёнимда бўлди. У менга: “Домла, қаранг, ОМОНчилар яна бостириб келадиганга ўхшайди”,– деб кўчанинг нариги тарафини кўрсатди. Биздан сал нарида бошларига темир қалпоқлар кийиб, қўлларига темир қалқонлар ва резина таёқчалар тутган, қуролли ОМОНчилар кўчани тўлдириб саф тортиб туришар ва аста-секин бу томонга, талабалар устига яқинлашиб келишарди. Шунда ҳалиги талаба менга: “Домла, булар бостириб келишса яна тўполон бўлади, яна қон тўкилади, буларни кўриб талабалар ғазабга минади, келинг, командиридан сўраймиз, уларни сал орқароққа суриб туришсин”,– деди. Мен рози бўлдим ва аскарларга яқинлашиб келиб: “Командиринглар ким?”– деб сўрадим, бир ҳарбий: “Мен, хўш, нима гап?”– деди. Мен унга: “Илтимос, аскарларни сал орқароққа сурсангиз, сизларни кўрган талабалар яна жунбушга келиб бир кор-ҳол бўлмасин, майли, уларни сал узоқроқдан қўриқланглар”,– дедим. Қаранг-ки, ҳалиги ҳарбий бу маслаҳатга кўнди ва унинг буйруғи билан ОМОНчилар анчагина орқага сурилишди.

Шу зайлда талабаларни тинчитиш учун уриниб-уриниб кейин университет томонга юрдим. Бу ерда ҳам вазият ёмон, талабалар дарғазаб эдилар. Факультетимизнинг бир гуруҳ талабалари университетга кираверишда очлик эълон қилиб ўтиришган экан. Мен уларнинг олдига келиб, нима гаплигини сўрадим. Шунда улар ўзларининг қатор талабларини айтишди. Мен уларга: “Очлик эълон қилиш осон эмаслигини биласизларми, бироздан кейин кеч тушади, ҳаво совуқ, ҳаммангнинг буйрагингни совуқ уриб кетади.”,– дедим., бу орада кеч тушди. Шу аснода талабалар ётоқхоналари томонидан “тар-р-тар-р” ўқ овозлари, дод-вой, шовқин-сурон эшитилди, ўша ёқдан югуриб келган бир таниш талаба: “Уёқда талабаларни яна отишяпти!”– деб қичқирди. Мен шунда ректорат томонга югурдим ва тўққизинчи қаватдаги ректорнинг кабинетига шахт билан кириб бордим, орқамдан мен билан бирга бўлган икки-уч ўқитувчи ҳам бор эди. Мен кирасолиб: “Бу ерда ким Ички ишлар министрлигидан?!”– деб қичқирдим. Рўпарада ўтирган ректор – Эркин Юсупов бизнинг бундай берухсат бостириб киришимиздан жаҳли чиқиб: “Нима гап?”– деб сўради. Мен: “Талабаларни яна отишяпти! Отишмани тўхтатинглар!”– дедим. Шунда Эркин Юсупов: “Пахтаванд ўқ билан отишяпти!”,– деди. “Сиз қаердан биласиз, яна бир қанчасини ўлдириб қўйишса ҳисобми?”– дедим унга дарғазаб. Кейин яна ўша ерда ўтирган бир нотаниш кишидан: “Сиз ички ишлар министрлигининг вакилимисиз?”– деб сўрадим. У киши: “Ҳа”,– деди. Мен: “Трубкани кўтаринг, буйруқ беринг, талабаларни отишмасин!”– деб бақирдим. Қарангки, ҳалиги одам менинг важоҳатимни кўриб индамасдан трубкани кўтарди ва кимгадир қисқа, нимадир деб буйруқ берди. Шунда ўша томондан келаётган, ярим очиқ деразадан эшитилиб турган отишма овози тўхтади, шовқин-сурон ҳам бироз пасайди. “Ана, бўлдими?”– деди ректор Эркин Юсупов. Мен унга: “Раҳмат, домла, пастда бир тўп бизнинг талабаларимиз очлик эълон қилиб ўтиришибди, улар бунинг нималигини яхши билишмайди, бекорга совуқ уриб кетмасин, сиз тушиб уларнинг талабларини эшитиб, жавобини берсангиз”,– дедим. У рози бўлди ва биз билан пастга тушиб, ҳалиги талабалар олдига келди. Аммо талабалар ректорнинг сўзларига қулоқ солишмади,Эркин Юсупов индамасдан жўнаб қолди, мен ҳам бироздан сўнг кетдим.

Бу воқеаларнинг эртасига Ўзбекистон президенти Ислом Каримов талабалар шаҳарчасига бориб университет жамоаси билан учрашди. Бу учрашувга мен ҳам аранг кириб қолган эдим. Унда сўз олган университет ректори Эркин Юсупов воқеалар ҳақида гапиратуриб ўйламай-нетмай: “Журналистика факультетининг битта ўқитувчиси талабаларни очлик эълон қилишга ўзи ундаб кейин менинг олдимга чиқди”,– деди. Гарчи у фамилиямни айтмаган бўлса ҳам ўша ишлар учун мен айбдор бўлиб жавобгарликка тортилиб кетишим ҳеч гап эмас эди. Шу боисдан ректор ўз сўзини тугатгач Президент: “Ким сўзлайди?”– деганда мен сўз сўрадим. Рўпарада ўтирган Ислом Каримов менинг ҳаяжонланаётганимлигимни сезди шекилли: “Қани, мана шу кишига сўз берайлик-чи, жуда куйиб-ёниб ўтирибди”,– дегани эсимда. Мен ҳеч бир тайёргарликсиз сўзга чиқдим ва тахминан (афсуски, ўша кунги воқеаларни ва сўзлаган нутқимни бирор қоғозга тушириб қўймаган эканман) шундай дедим:

– Ҳурматли Ислом Абдуғаниевич, сиз иш бошлаганингизда сиздай ғайратли, жонкуяр инсоннинг республикамизга раҳбар бўлганидан жуда хурсанд бўлдим, чунки сиздаги куч-ғайрат, сиздаги шижоат ҳеч кимда йўқ десам ишонаверинг. сиз Ўзбекистонимизнинг тинчлигу осойишталиги, мустақиллиги, келгусидаги тараққиёти учун жон куйдираяпсиз. Аммо сиздан илтимос, барчага баравар президент бўлсангиз, фақат ўз тарафдорларингизга сўзларингизни маъқуллатиб кетавермасдан бошқаларнинг фикрларига ҳам қулоқ солсангиз. Республикамизнинг янги уйини қураётган эканмиз, уни пойдеворидан мутаҳкамлаб, кейин бузиб қуришга ҳожат қолдирмайдиган қилиб қурсак нима бўлади? Сиёсий, иқтисодий соҳаларда жуда катта ўзгаришлар бўлаётган экан, ўша демократияни ҳам ҳозирдан тиклаб кетаверсак бўлмайдими? Яна йигирма-ўттиз йиллардан кейин кимдир “э у замонларда ундай бўлган эди, бундай бўлган эди”, деб танқид қила олмаса. Сиз ҳам тарихда бир идеал шахс бўлиб қолсангиз.

Бу ерда университетимиз ректори нотўғри маълумот бердилар. Мен ўша очлик эълон қилган талабалар совуққа қолишмасин, буйракларини совуқ уриб кетмасин деб у кишини ўшаларнинг талабларини эшитишга чақириб тушган эдим…

Гапим шу ерга келганда менинг сўзларимни диққат билан эшитиб ўтирган Ислом Каримов менга бурилиб қаради ва шундай савол берди:

– Домла, сиз студентларнинг буйрагини ўйлабсизу, аммо мияларини ўйламабсиз-да,– деди у мазкур саволнинг жавобини ҳам ўзи бериб, мени мот қилганига комил ишонч билан. Аммо мен мот бўлмадим, илло мот бўлишим мумкин эмас эди.

– Ҳурматли Ислом Абдуғаниевич, биз талабаларнинг миясини, онгини ҳам роса ўйлаймиз,– дедим мен.– Биз уларга қўлингларга тош эмас, қалам олинглар, ҳаётни тасвирланглар, ижод қилинглар деб таълим берамиз. Мана, бизнинг ўқувчиларимиздан бири телевидениега сурат олаяпти, – деб камерага суратга олаётган собиқ студентимга ишора қилдим мен. – Иккинчиси эса ана, радиога ёзиб олаяпти, газеталардан келган журналистлар ҳам бизнинг талабаларимиз. Қани, милиция раҳбарларидан бўлса айтсин, ўша тўполонларда бизнинг талабалардан қўлига тош олган бирортасини тутишибдими? Ҳа, бизнинг студентларимизнинг онглари жойида…

Уёғига нима деганим эсимда йўқ, сўзимни бемалол тугатдим ва ўз жойимга ўтирдим. Шунда президент менга синчиклаб қараб олдин: “Мухторжон”, кейин эса яна бир қараб: “Мухтор аканинг гаплари тўғри, биз у киши айтганларни, демократияни ҳам албатта қиламиз”,– деди. Президентнинг менга синчиклаб қарагани – менинг ёшимни аниқламоқчи бўлганлиги эди (у одам мендан бир ёш кичик) ва самимийлик билан исмимни айтгани, ва “у мендан каттароқ бўлса керак”, деган фикрда “ака” сўзини қўшиб айтганидан хурсанд бўлдим. Энг муҳими – мен ректорнинг туҳмат гаплари билан бошимга келган ёмон балодан омон қолдим, бунинг устимга ўз фикрларимни очиқ-ошкор баён қила олдим.”

Ана, кўриниб турибди-ки мен Жаҳонгир Муҳаммад ўз романида айтди, деб ёзган гапларни айтганим йўқ, у эса бу учрашувнинг тафсилотини қаердандир эшитиб (ўша учрашувда Жаҳонгир Муҳаммад йўқ эди, бўлса кўрган ва фикр олишган бўлардик), тахминий қилиб, ўзига мослаб олган. Бундай қилиш эса туҳматга яқинлашиб қолади. Мен Жаҳонгир Муҳаммадни яхши биламан, журналистика факультетида дарс берганимда у истеъдодли ўқувчим бўлган, чапдаст публицист бўлиб етишди. Аммо ҳаёт ҳақиқатини бузиб  ёхуд тахминий кўрсатиш ҳечкимга фойда бермаган. Ўйлайманки, муаллиф китобини нашр этишда ёхуд интернетга қўйишда юқоридаги қисмига керакли ўзгартиришлар киритади ёхуд бу қисмини олиб ташлайди. Бу мақолани ўқиганлар ҳам шундай фикр билдиришди.

Мухтор Худойқулов,

филология фанлари доктори, ёзувчи.

***

Устозга мактуб

Ассалому алайкум, муҳтарaм устозимиз! Сиздан хат олиб бениҳоя мамнун бўлдим. Сиз Университетнинг илк куниданоқ бизга адолат шамшири бўлгансиз. Сизни бир умр ҳурмат қилганман ва бундан кейин ҳам бизга ибратсиз. Узоқ умр кўринг, ҳар доим дуо қиламан ва ибрат сифатида номингизни давраларда эслаб юраман.
Китобга келсак, бу китоб хотиралар янгилигида – 1992-1993 йилда ёзилган. Шу китобнинг нусхасини топишгани учун ИАК қатағонга олган, қамоққа тиққан. Каримов ўлдирмоқчи бўлгандан кейин дўстларим ёрдами билан қамоқдан қочганман.
Китоб 1993-1997 йилда илк бор нашр этилди. Қисман “ЭРК” газетаси ва тўла “Ҳаракат” журналида. Шундан бери интернетдаги бир неча сайтда ўн марталаб қайта эълон қилинди.
Китоб ҳолида эса 2005 йилда босмадан чиқди. Орадан 2 йил ўтиб қайта нашр бўлди.
Миртемир умумлаштирилган образ.
Бутун дунёда тарихий романлар шундай ёзилади. Умумлашган ёки тўқима қаҳрамон доирасида тарихий шахсларнинг ўзи қолади. Александр Дюмадан тортиб, Юлиан Семёновга қадар адиблар битган тарихий романларда тўқима ёки умумлашган қаҳрамон ўша даврдаги асл одамлар билан бирга яшайди.
Китобимдаги кўп воқеаларда ўзим гувоҳ бўлганман. Жумладан, Талабалар шаҳарчаси воқеаларига ҳам. Талабалар шаҳарчасидаги Маданият саройининг кичкинагина хонасида ўтган мажлисда ҳам бор эдим ва сиз билан саломлашгандик. Қолаверса, ёзганларимни асосан тасдиқлаганингиз учун миннатдорман.
Мақолангизни воқеа умуман тўғри ёзилганини эътироф этиш деб тушундим. Миннатдорман устоз!
Мажлисдаги ҳамма гапларингизни сўзма-сўз беролмаган бўлсам, узримни қабул қилинг!

Ҳурмат билан,

Жаҳонгир Муҳаммад

Prezident Mirziyoyev janoblariga savol

Jinoyatchilar avf etildi.

Karimov rejimi mansabdorlari oqlandi. Jihodchilarning oilalarini olib kelish uchun uchoq yuborildi.

1990 yil 20 iyunda O’zbekiston Mustaqillik deklaratsiyasini e’lon qilgan va IAK davrida siyosiy qatag’onga uchraganlar-chi? Ularga reabilitatsiya yo’qmi?
***
Жиноятчилар авф этилди.Каримов режими мансабдорлари оқланди.

Жиҳодчиларнинг оилаларини олиб келиш учун учоқ юборилди.

1990 йил 20 июнда Ўзбекистон Мустақиллик декларациясини эълон қилган ва ИАК даврида сиёсий қатағонга учраганлар-чи? Уларга реабилитация йўқми?

Зокир Али: Президент Ш.Мирзиёевнинг маърифатга таянган сиёсати

Ёки Президент жанггоҳлардан қайтарилган ватандошларимиз тақдирига бефарқ бўлмади

Куни кеча нафақат Ўзбекистон матбуотида балким Дунё матбуотида ҳам ўз акс садосини берган мақола эълон қилинди. Хабар ” 156 дан кўп ватандошларими Яқин Шарқдаги уруш ўчоқларидан ватанга қайтарилди”, мазмунида бошланар эди. Кўчилиги аёллар ва вояга етмаган болалардан иборат бу ватандошларимиз юртга эсон омон етиб келдилар.

Ўзбекистондан шундай яхши хабарларни эшитадиган кунларга ҳам етиб келибмиз, бу мамлакатнинг ривожи учун  ҳар соҳада ислоҳотлар давом этажагини белгисидир.

Ҳали тараққий этган давлатлар ҳам бу ҳудудларда алдовларга ишониб келиб қолган ўз фуқораларига қандай ҳукм ўқиш масаласи хақида ҳали ўйланар экан  Ўзбекистон ўз ватандоши бўлган бу инсонларга ортга қайтиш учун ҳали йўл тўгамаганини кўрсатди ва бу янглиш йўлда уларга яшил чироқ ёқди.

Хабарда тафсилотлар имкон қадар ёритилгани учун мен масалани бошқа жиҳатига диққатингизни қаратмоқчиман. Дунёнинг тараққий этган давлатлари ҳам шундай адашган инсонларига ўз эшикларини очадими ёки аксинча йўл тутадими бу ҳали аниқ эмас ? Вақт олий ҳукмрон. Аммо, Яқин Шарқ давлатларида ҳали ҳамон давом этиб келаётган бу нотинчликларга барҳам бериш мақсадида эса, Ўзбекистонинг тутган йўли яхши намуна бўлиши мумкин. Қолаверса, Ўзвекистон Бирлашган Миллатлар томонида қобул қилинган қарорлардан четга чиқмасдан бу ишни амалга оширди.Демак шунда қилса бўлар экан.

АҚШ Президент бунда бир неча ой олдин ИШИДни тўгатилганлигини  матбуотга эълон қилган эди.

Яна бир оғиз гап, Яқин Шарқдаги   Араб давлатларидан ИШИДга қўшилиб қолган бу давлатларниг фуқоралари ҳам катта сонни ташкил қилади. Бунга юқорида айтганмиздек Канададан тортиб Eвропа давларидан келиб қолганлар ҳам талайгина. Бу давлатлар ҳозиргача Суриядан қайтганларни Жиноий жавобгарликка тортмоқда ёки ўзоқ йиллик қамоқ жазосига маҳкум қилмоқда.

Ҳеч бўлмаганда қўли қонга ботмаганлар орта қайтарилиши керак, адолат тамойилларидан келиб чиқадиган бўлсак ёш гудакларга ва аёларга ҳар даврдаги тарихда  меҳр шафқат кўрсатиб келганииз ростку. Фақат қилич кучи билан эмас, балким энди меҳрнинг ҳам кучини синаб кўриш пайти келгандир.

Зокир Али,

Вашигтон

31-Май,2019

Ҳар одамми? Хар одамми? Ҳолми, холми?

Har odammi? Xar odammi?

Holmi, xolmi?

Hirs va Xirs…

 

Мустақиллик қаҳрамонлари: Абдулазиз Маҳмудов

Журъат

Қаҳрамонлик нима? Менимча қаҳрамонлик бу жасорат ва журъатнинг бир нуқтада бирлашуви. Жасорат инсоннинг фитратида бор. Энг ўқимaган одамда ҳам жасорат бўлади. Аммо журъат ҳаммада ҳам йўқ.  Журъат амалга кўчиши учун таълим ва тарбиянинг аҳамияти катта. Инсон ўзлиги, кимлиги, ўтмиши ва келажагини идрок қила билиши, нега яшаётганини англаши учун мафкуравий замин керак. Ўшандагина унинг журъати жасоратни “ўт олдиради”.

Интернетда бир неча йиллардан бери “Абдулазизнинг архивидан” деган видеоларни кўрасиз. Баъзида мустақилликнинг дастлабки йилларидаги хроника кўз олдингизда пайдо бўлади.

1980 йиллар охири ва 1990 йиллар бошидаги мислсиз воқеаларни тарих учун сақлаш муҳим эди. Буни шу воқеаларни ёритишга маъсул бўлган ва халқнинг пулига ишлаган муассасалар бажармади. Ҳужжатли филмлар қиладиган ташкилот ҳам буни амалга оширмади. Чунки таҳликали. Ким ҳақ ва ким ноҳақлигини кўра-била туриб, юз буриб кетиш осон. Аммо ҳақ томонида туриш жуда қийин.

Бўкада уйлар жийир-жийир ёнаркан, Паркентда ёш йигитлар танкдан ўққа тутиларкан, Фарғонада туркнинг икки қавмини бир-бирига қарши оловлантиришар экан, бу воқеаларни тасвирга олиш ўлим билан тенг эди. Ҳар лаҳзада дайди ўқ умрни юлиши,  атайлабдан ўлдириб юборишлари ҳам шундайгина кўзга ташланиб турган ҳол эди.

Ўша кезда Тошкент кўчаларида намойишга чиққанлар, ўзбек тили деб ҳайқирганлар, мустақиллик, ҳурлик, демократия учун митинглар, пикетлар ўтказганлар яхши эслашади, ҳамма жойда бир одам елкасида оғир камера билан юрарди. Аввалига уни ҳукуматнинг одами деб ҳам ўйлаганлар бўлганди. Аммо кейин у ҳамманинг “Абдулазиз ака”сига айланди. Чунки унинг камераси кўпинча халқ томонига эмас, ҳукумат раҳбарлари тарафга қарарди ва  халқнинг саволига жавоб беришларини “кутарди”. Бу  эса савол берган томоннинг кучига куч қўшса, ҳукумат одамининг оёғини қалтиратарди.

Босиқ, камгап, донишманд кўринишидаги Абдилазиз ака ўша йилларнинг энг муҳим воқеаларини тасвирларга “михлай”олдигина эмас, сақлаб тарих мулкига айлантирди ҳам. Нафақт адолатсиз ҳукуматнинг, балки бу ҳукумат мухолифат орасида бошлатган ўйинлар ҳам унинг ҳужжатли хроникасида яшамоқда. Бу эса кейинги авлод учун сабоқ мактаби.

Абдилазиз ака оловли бир даврда ўз журъати билан жасоратни оёққа турғазди.

“Кимсан?”

“Қаердансан?”

“КГБмисан?”

“Мухилафатчими?”

“Москвага ишлайсанми?”

“Камерангни кўтар!”

“Ўчир деяпман санга!”

“Ҳозир синдириб ташлайман!”

 “Ол, лентасини тортиб ол, йиртиб ташла!”

“Ушла буни,  қамоққа тиқ!”

Бунақа гапларни у ҳар ҳар куни эшитарди. Аммо Ўзбекистон халқ депутати Самандар Қўқоновнинг идорасини юзлаб миршабалар ва хавфсизлик ходимлари ўраб олганини суратга тушира билди. Ўзбекистон халқ депутати Тойиба Тўлаганованинг сирли ўлимини тафтиш эта билди. Қўрқмасдан камерасини ишга солаверди. Бу бугун учун оддий ҳол. Аммо у пайтда бугунги каби  ақлли телефонлар йўқ эди. Видеога олиш учун икки калладан ҳам катта камерани елкада кўтариб юриш керак бўларди.

Бутун Ўзбекистонда миллий ҳаракатлар фаолиятини, мустақиллик йиллари нафасини ҳужжатлаштириб борган битта одам – Абдулазиз Маҳмудов.

Ўзбекистон қаҳрамони унвонига энг лойиқ номзод.

Фактлар

Абдулазиз Маҳмудов 60 дан ортиқ ҳужжатли, илмий-оммабоп ва ўқув филмларини суратга туширган.

“Ўзбек иши”, “Фарғона фожеаси”, “Норасмийлар” , “Тўғрисини айтганда”, “Ер эгаси”, “Қайтиш”, “Замондошлар”, “Паркентда қон тўкилиши”, “Жоҳиллар”, “Хонадонингизга тинчлик тилаймиз”, “Раҳм-шафқат қилинг”   ҳужжатли филмлари шулар жумласидан.

У 1950 йилнинг декабр ойида Ўш вилоятининг Мойлисув шаҳарчасида туғилган.

Ўша пайтлари  ота-онаси Андижондан Мойлисувга бориб ишлашган. Олти йилдан кейин қайтиб, умрларининг охиригача далада ва пахта заводида меҳнат қилишган. Абдулазиз барча мактаб болалари каби пахта, пилла териб, ягана қилиб, шолипояда лой кечиб, катта Фарғона каналида чўмилиб, балиқ тутиб, ёнғоқ ўйнаб, қўй боқиб катта бўлганини айтади.  Бутун  эса ўзининг  ўғли, икки қизи, неваралари бор.

Ён дафтардан

“Спортга ишқивоз бўлганман. Айниқса эркин курашга. Пахтакор спорт мактабига ҳар куни машқларга борардим. Бир неча бор эркин курашдан Ўзбекистон чемпиони бўлганман ва учинчи, иккинчи ўринларни ҳам олганман.

Илк  касбим эркин кураш бўйича тренер – Пахтакор спорт жамиятида, 18 ёшда. Кейин харбий хизмат. Ҳарбий нашрларда мақолаларим чиқарди, аскарлар ҳаётига доир.

Туркманистон давлат университети рус филологияси факултетига ўқишга кирдим.

Ҳали ҳарбий кийимни ечмай имтиҳон топширганман, ҳарбий қисм эшиги дан чиқибоқ университетга ўқишга кирдим.

Сиёсий  фаолиятим университетнинг учинчи курсидан бошланган. Нохақликларни фош этиш учун курашганмиз.  Москвагача бордик. Мен ётоқхонада талабалар кенгаши раиси эдим. Шундан сўнг ётоқхонадан ҳайдашган.

Университетни битириб, Байкал Амур қурилишига ишга кетдим. Ўша кезда БАМ ёшларнинг жасорат майдони дейишарди. Борган жойимизда 1500 одамнинг ичида битта ўзбекистонлик бўлганман. Посёлка зўравонлари билан беш-олти маротаба муштлашдим. Охири кавказликлар гуруҳига қўшилдим. Бир озарбайжон, икки осетин, иккита грузин… Қурилиш раҳбари грузин бўлгани учун уларнинг мавқейи баланд эди. БАМга хақиқат излаб, асил инсонларни излаб боргандим. Лекин минг афсус барча соҳаларда бўлгани қаби БАМда хам барчаси пропаганда экан.

Таржима ҳолдан

Касбим кинопублицист.

“Ўзбеккинохроника”, “Ўзбекфилм” киностудияларида, “Останкино” телевидениесида кинодраматург ва режиссёр бўлиб ишладим. Киноматографистлар уюшмасининг аъзосиман.

1989 йилда Фаргона фожеаларини суратга олдим. Мен бу билан собиқ СССРда миллатлараро муносабатларга бағишланган “Кичик биродар” номли хужжатли филм яратмоқчи эдим. Лекин Ўзбекистон компартияси ғоявий сабабларни рўкач килиб, мени бу ишдан четлаштирди.

1989-92 йилларда “Бирлик” халқ ҳаракати ташкил қилган митингларни, намойишларни, конференцияларни суратга олдим.

1989 йилда Фарғона ва Қўқондаги фожеаларни, 1990 йилда Паркентдаги қонли воқеаларни, 1990 йилда Андижонда,  Ўш ва Ўзганда бўлган  воқеаларни, Тошкент ва Намангандаги оммавий чиқишларни тасвирга олганман.

1991 йилнинг 19-21 август кунлари Москвада давлат тўнтариши ҳодисаларини ҳам суратга олдим.

Ўзбекистонда оммавий чиқишлар ва норозилик намойишларини тасвирга тиширар эканман бир неча марта  коммунистик хукумат тарафидан тазйиқ остига олиндим, калтакландим, уч кундан ўн кунгача ҳибсга ташландим.

1989 йилнинг май ойида “Бирлик” халқ ҳаракатининг таъсис қурултойида ҳаракатнинг Марказий Кенгаши ҳайъати сайландим. Ҳаракат раҳбарларидан бири сифатида “Бирлик Ижодий Уюшмаси”ни бошқардим.

1992 йилда “Абдулазиз” номли хусусий киностудияни туздим. Аммо кўп ўтмай ёпишди.

1991 йилнинг иккинчи ярмида ғоявий масалаларда келишолмаганимиз сабабли “Бирлик” раҳбариятидан чиқдим. Ҳаракатнинг марказий йўналишдаги фракциясини тузишга уриниб курдим. 1992 йилнинг 1 майидан эътиборан “Миллий мажлис” ташаббус гуруҳига кирдим.

Айблов

Миллий мажлис қатнашчиларини ҳукумат қамоққа олди ва уларга айблов эълон қилди. Жуда кулгили ҳолат. Ўзбекистон мустақил давлат, аммо мухолифатчиларни совет қоидалари билан айблашди.

1993 йилнинг июл ойида унга ва дўстларига совет қонунчилигидаги қуйидаги айбловлар қўйилди:

54-модда: Ватан хоинлиги;

55-мода: Жосуслик;

56-модда: Террористик фаолият;

57-модда: Ўзга давлат вакилига нисбатан террористик ҳаракат;

58-модда: Қўпорувчилик;

59-модда: Зараркунандалик;

60-модда: Антисовет пропагандаси;

62-модда: Ўта хавфли давлат жиноятларини амалга ошириш учун уюшган фаолият, яъни антисовет ташкилотига аъзолик.

Бу моддаларга асосланиб 10-15 йилгача озодликдан маҳрум этиш ва мол-мулкни мусодара қилиш сўралди.

Ўшанда халқаро жамоатчилик ва демократик дунё оёққа қалқди, мустақил бўлган давлатни тўғри йўлга бошлаш учун қаттиқ босим ўтказишди. Дипломатлар, халқаро журналистлар судда қатнашдилар.

Суддаги нутқдан

1959 йилгача 62-модда 58-модданинг ўрнида, яъни аксилинқилобий фаолият ўрнида қўлланилар эди. Шаҳар прокурори ва давлат қораловчиси, айни пайтда терговчи Эргаш Жўраев бизни шу модда билан айбламоқда. Сталин жиноят кодексининг ушбу даҳшатли моддаси билан коммунистик режим ГУЛАГларда ўн миллионлаб кишиларнинг ҳаётига зомин бўлди.

Лекин зулмнинг чеки бор. СССР номли Россия империяси қулади. Коммунистик ғоянинг Маркс, Энгелс, Ленин каби “худо”лари ҳаётдан улоқтирилиб ташланди. Oллоҳнинг иродаси билан ўзбек халқи қулликдан қутилди. Собиқ мустамлакалар учун янги давр – демократик тараққиёт даври бошланди. Ўзбекистон Инсон ҳуқуқлари халқаро Декларациясини, Хелсинки шартномаси ҳужжатларни имзолади. БМТнинг аъзоси бўлди. Лекин аввалги тузумдаги казарма руҳи ва ахлоқсизлик принципи ҳамон яшаб келмокда.

Мамлакатни ўзларига демократияни ниқоб қилиб олган кечаги коммунистик партиянинг зўравонлари бошқармоқдалар. Улар тез-тез телевидение, радио ва матбуот орқали “Шаҳар бедарвоза эмас” деган гапни такрорлайдилар. Ўрта асрда туғилган ва демократик қоидаларни тамоман инкор қиладиган бу ибора орқали улар халқни ким бошқараётганини, бизнинг руҳимизнинг, фикрларимизнинг, келажагимизнинг ҳақиқий хужайинлари ким эканлигини таъкидламоқчи бўладилар. амма нарса уларнинг кулидадир.

Ҳокимиятни, моддий бойликлар, радио, телевидение, матбуотни улар эгаллаб олганлар, демак ҳақиқатни ўз билганларича талқин қиладилар. Халққа факат итоат қилиш юклатилган. Халқ эшитиши, кўриши, қарсақ чалиб хурсандчилик билан ўз хужайинларини дастаклаши мумкин. Лекин асло хужайинларининг ишларига аралашмаслиги лозим, акс холда тепкилашлари, мажруҳ қилишлари ва ёки ўлдиришлари мумкин.

Бир сўз билан айтганда, инсон Брежнев вақтидагидан ҳам баттар ёлғон ва иккиюзламачилик муҳитида яшаши лозим бўлади. Аввал комунистик келажак ҳақида сафсата сотилар эди, бугун эса демократик келажак ҳақида сафсата сотилмоқда. Ушбу суд тамошаси менинг сўзларимнинг далили бўлиб, прокуратура режиссёрлари мени унда рол уйнашга мажбур қилдилар. Лекин бу “томоша”нинг моҳияти унинг муаллифлари уйлаганларидан кўра ҳам жуда чуқурдир. Улар бу орқали бир саволга жавоб топиш мажбуриятида қолдилар: “Ўзбекистонда демократик тузум қуриладими ёки йўқми?”

Чунки “Миллий Мажлис” ғояси бу демократия, кенг халқ оммасини, партияларни, ҳаракатларни давлатни бошқаришга жалб қилиш ва турли ижтимоий гуруҳлар ва диний қатламлар орасидаги ўзаро муроса ғоясидир.

Менга қўйилган айбларнинг ҳаммасини инкор қиламан. (1 август 1993 йил)

Бу суд дунёда катта акс садо берди. Ҳукумат шошиб қолди. АҚШ конгресси баёноти ва сенаторларнинг талаби Каримовни чўчитди. Халқаро ташкилотлар фаоллар озод бўлишини талаб эттилар.

Прокурор Абдулазиз Маҳмудовга беш йил берамиз деди, кейин 3 йилга туширди. Охирида бу шартли жазога айлантирилиб, зуд залидан озод қилинди.

Хотира дафтаридан

Дадам Абдулҳақ Иккинчи жаҳон урушида асирга тушиб қолган. Уни Оврўподаги фашистлар концлагерига ташлашган.

Урушга борганда 19 ёшда бўлган. Ўшанда ўнта одамга битта милтиқ беришган. Дадам ёғочдан милтиқсифат бир нарса ясаб олган. Буйруқ шунақа экан.  У аравада тўпчиларга снаряд ташиган. Қуршовга тушишган ва асирлик азобларини тортган. Америка аскарлари уларни концлагердан озод қилишган. Ватанингизга борманг, сизларни жазолайди, хоҳласангиз бошқа давлатларга боринг, биз  ёрдам берамиз дейишган. Лекин дадам барибир ватанга қайтган.

“Xалқ душмани” сифатида бир неча йил НКВД қамоқхоналарида ушланган.

Албатта бундай таржимаи ҳол билан дадам қанча уринмасин, бирор бир олий ўқув юртига ўқишга кира олмаган ва бутун умр оддий қурувчи бўлиб ишлаган.

Онам Ибодатхон томонидан боболарим Йўлдош полвон, Қўлдош полвон, Мирзааҳмад бой ўғиллари – ХХ асрнинг 20-йилларида Фарғона водийсининг машҳур курашчилари бўлишган. Улар Пойтуғ шаҳри ва унинг ёнида жойлашган Тўрткул ҳамда Туячи қишлоғларида яшаб, ўз ерларида деҳқончилик қилишган. Дадам томонидан бобом  Маҳмуд қори Бухоро мадрасасида таълим олган, Исфара шаҳрининг Навгилем маҳалласи масжидининг имом–хатиби вазифасини бажарган.

Ўтган асрнинг 30-йилларида боболарим еру-мулки мусодара этилиб “халқ душмани” айби билан сургун қилинганлар.

Онам оддий уй бекаси, тикувчилик қилган, кийим-кечак, дўппи тикиб, бозорга олиб чиққанлар. Етти болани боқиш осон бўлмаган.

Эътироф

Гулчеҳра Нуруллаева, халқ шоираси: Қанчадан-қанча одамларни таниш-билишга тўғри келди. Қанчаларининг сўзи бошқа-ю ўзи бошқалиги боис, ихлослар қайтди улардан. Қалбимизда муқим қолганлари ҳам бўлди. Ўзининг эътиқоди, поклиги, жўмардлиги билан… Сиз ана шундайлар тоифасидансиз. Эътиқодингиз бўйича, инсон ақли, истеъдоди, тафаккури эл-юрт манфаатига, адолатга, мурувватга, меҳрга, ҳалолликка хизмат қилиши керак. Сизга кўра, одамнинг сўзи билан иши бир бўлмоғи лозим. У ҳар қандай шароитда, ҳатто бошида қилич ўйнаган чоғда ҳам, ўз виждон йўлига содиқ қолиши, рост сўзлаши даркор! Нечоғ гўзал эътиқод бу!

Ҳаёт адолатсизликлари омонсиз эзади сизни. Сиз эса… Сиз эса… ён бермайсиз уларга… Бўйин эгмайсиз… Тоза руҳ, тиниқ ақл, улкан ирода билан бугунги кунлар суратини тарих этасиз, эртага умид билан қарайсиз… Умидларга тўлиб, умидларга тўлдирасиз… Янада йириклашасиз… Баҳор ерга гул-чечак, ифор тортиқ этганидай, сиз ҳам ўз мушоҳадаларингиз билан қалбларга баҳорий кўтаринкилик тутасиз, кўзларни очасиз, ақлларни чарҳлайсиз…

Яна шунинг учун сизга ҳавас қиламанки, тинмай ўқийсиз, тинмай фикрлайсиз, дунё алломалари билан фикран мунозара-мубоҳасаларга киришасиз…

Сиз билан суҳбатлаша туриб, оҳорли фикрларингиздан завқларга тўламан-да, беихтиёр Беҳбудий, Чўлпон, Мунаввар қори, Фитрат каби миллатимизнинг ёрқин чироқларини эслайман. Сиз ва сиз кабилар уларнинг давомчиларидай туюлади менга. Фахрланиб кетаман… Ва дейманки:

Тўқлар даврасимас, очлар сизники,

Оппоқ, мотамсаро сочлар сизники…

Кимлар бузиб юрса иймон деворин,

Асабдан тўланар божлар сизники…

Лаганбардорлик дақиқа сайин урчиб бораётган ҳозирги кезларда сиз кабиларнинг борлиги – халқимиз учун катта бахт.

Кас кибрни қуйма айлар. Куядиган – сиз.

Бад меҳрни қийма айлар. Куядиган – сиз.

Бу ҳаётнинг баланд-пасти, оқ-қорасига,

Водариғ-э, куймагайлар. Куядиган – сиз…

Сиз – ҳақиқат ва эзгулик мардикори… Сиз – эркинлик фуқароси… Сиз – олийжаноб ички ғурур соҳиби… Сиз – халқимиз учун меҳрдан яралган илтифот… Сиз – истеъдод!

Ботир Норбой, Филология фанлари доктори:

Абдулазиз Маҳмуд фақат кинооператор ва режиссергина эмас, ёзувчи ва сенарист хамдир. Унинг фикрлаш доираси Ўзбекистон зиёлиларининг даражасидан бир неча поғона баланд. Гаплашиб қолсангиз, халқимизнинг ҳозирги аҳволи, ўтмиши ва келажаги ҳақида шундай фикрларни илгари сурадики, буларни биронта адиб ёки журналистдан эшитаолмайсиз.

Дадахон Ҳасан шоир ва ҳофиз:

Бу юртда бир қушиқ бор, уни хеч ким айтмаган, айтолмаган. У Ватан қушиғи… Бу қўшиқни Абдулазиз Маҳмуд баланд пардаларда гўзал бир шаклда айтган. Абдулазиз Маҳмуд яратган ва ижро этган Ватан қўшиқлари ўзбекнинг қонига сингиб кетажакдир. Зеро, бу қўшиқлар ўзбекнинг қизил қонидир, унинг оҳу фаръёди. Аччиқ -аччиқ кечмишларидир.

Зоҳид Ҳақназар, Ўзбекистон халқ аристи, профессор: 

Абдулаиз Маҳмудов  ижодий тафаккурнинг чўққисида ва ҳамон жамиятнинг дардлари, муаммолари билан яшамоқда. Бу унинг позитсияси. Зотан инсоний позитсия, ишонч, халқига хизмат қилмай туриб шахсият бўлиш мумкин эмас. Айниқса у ижодкор бўлса! Давр тўпонлари ичида Абдулаиз Маҳмудов бунга эриша олди.

Сафдошлари эътироф этишганидек, Абдулазиз ака, етмишни қоралаб ҳам халқ ғамини ўйлайди. Facebookда “Ўзбек мухолифатининг яқин ўтмишдаги тарихи” гуруҳини яратди ва у ерга ҳам зиё нурларини олиб кирди.

Унинг интернет оламидаги сон-саноқсиз мақолаларида  ўзбекнинг зеҳнияти, миллатнинг қадрияти, ўтмиш, бугун ва келажакни боғлайдиган ришта кўриниб туради.

1992 йил. Ўзбекистон телевидениеси раҳбарлигидан истеъфо бериб, ишга чиқмаган куним. Эшик тақиллаб, мустақиллик тўмариси Гулчеҳра Нуруллаева ёнларида жимжитгина турган бир киши билан келдилар. Чойлашдик, суҳбатлашдик. Мен гапирдим Гулчеҳра опа эшиттилар, опа гапирдилар мен эшиттим. Аммо меҳмон жим. Гапирмасди. Менга ва опага қараб қўярди. Билмаган эканманки, у сўзларимизни элаклаб, фикр тарозисига солаётган инсон экан. Албатта, исм-шарифини билардим. Аммо буюк тафаккур соҳиби эканлигини билмасдим. Аслида мен эшитишим у гапириши керак экан. Шукур, кейинчалик гапларини эшитдим, мақолаларини ўқидим, филмларини кўрдим. Йўлидан тоймаган, сўзидан қайтмаган, мустақиллик учун умрини бағишлаган  бу инсонни қалбимга йўлдош эттим.

Навбат сизга, навбат миллатга, навбат мамлакатга… Ўз қаҳрамонингизни  таниб олинг!

Жаҳонгир Муҳаммад,

Ўзбекистонда Хизмат кўрсатган журналист.

https://turonzamin.org/2019/05/25/abdulazizmahmudov/

Гулсара Шерматова: Демократияга мажбурлаб булмайди

Баъзилар демократия нималигини яхши тушинмасдан, гуёки Америка ёки гарб мамлакатлари уни бизнинг жамиятга мажбуран сингдиришга харакат килишяпти, деган фикрни билдирмокдалар. Уларга жавобан демокчиман:
Демократияга мажбурлаб булмайди. Уни кабул килишга кодир халклар ихтиерий равишда унинг асосий тамойилларини узлаштиришади. Бу барча сохаларда туб узгаришларни амалга оширишни талаб килувчи мураккаб ва сермехнат жараен. Демократия – нафакат Американинг, балки бутун инсониятнинг аклий ва амалий махсулидир. Унинг асосий тамойиллари кайси бир мамлакатда тулалигича хаетга тадбих килинган булса, уша мамлакат тез суръатларда ривожланишга эришади, чунки демократия тараккиетнинг инсон омилини рагбатлантириш , фукаролар хукукларини кучли химоялаш оркали ислохотларнинг самарадорлигини оширишга хизмат килади.

Аслида Демократия юнонча . demos — халк и kratos — хукумат) — яъни халкнинг иродаси, хукмига асосланган давлат бошкаруви демакдир.Унинг асосий тамойилларидан ва талабларидан бири – давлат фукаролар хукукларини «конун хамма учун баробар ва унинг олдида барча тенг» деган хулосадан келиб чикиб химоялаши керак.

Демократик жамиятда хокимиятнинг шуъбалари мустакил фаолият курсатишади, яъни хокимлар ва бошка рахбар ходимлар прокуратура, судлар билан биргаликда фукароларга зулм утказиш имкониятидан махрумдирлар. Демократик жамиятда суз эркинлиги ва аммовий ахборот воситаларининг эркинликлари кафолатланган булади,яъни улар оркали барча фукаролар рахбарият юритятган сиесат ва фаолият хакида уз фикрларини эркин баен килиш имкониятига эга буладилар. Фукаролар гурухлари эркин партиялар, касаба уюшмаларга бирлашиб, номаъкул Хукумат Карорларига карши курашиш, уларни узлаштиришга рахбариятни ундаш хукукларига эгадирлар ва бу борада митинглар ва турли оммовий тадбирлар утказишлари мумкин, албатта жамоат тартибини бузмаган холатда.

Демократик тамойилларни тадбик килиш ва уларни химоя килишнинг асосий шартлари:

1. Жамият ижтимоий- иктисодий жихатдан етарли даражада ривожланган булиши керак, акс холда ижтимоий баркарорликни саклаш муаммо булади,

2. Мулкчиликни турфа шакллари мавжуд булиб, айникса хусусий мулк ва мулкдорларнинг хукуклари катъий химояланиши даркор, чунки шундагина шахс давлатдан моддий жихатдан мустакил булади ва рахбарият фаолияти хакида эркин фикрларни баен килишга кодир булади. 3. Фукаролар юксак сиесий онг ва маданиятга эга булишлари, уларнинг турли уюшмалари фаол булишлари керак, чунки шундагина улар давлат сиесатини бошкаришда ва рахбарият фаолитини танкид килиб , уз манфаатларига йуналтиришга кодир буладилар.

Демократияни биз жуда хохласак хам хали бери кабул кила олишимиз кийин. Уни бизнинг жамиятимизга на Америка, на бошка давлатлар мажбурлаб сингдира олишади, чунки уни жорий килиш хар бир халкнинг иродаси, хохиши, машаккатли давомий мехнатининг махсули булиши мумкин, халос.

Gulsara Shirmatova

Сарвар Усмон: Зеленский қасамёд нутқини Мирзиёевдан кўчирмаганми?

Украинанинг янги президенти сифатида қасамёд келтириб бўлганидан сўнг Владимир Зеленский ирод этган нутқ матнини ўқиётиб, OzodNazar олиб борувчисининг хаёлидан сарлавҳага чиқарилган савол лип этиб ўтди ва уни бугунги суҳбатдоши, журналист Жаҳонгир Муҳаммадга берди.

Бугунги суҳбатда Зеленский ва Мирзиёевлар риторикасидаги ўхшашлик ва фарқлардан ташқари лотин ёзуви асосидаги ўзбек алифбосининг янги (балки энг сўнгги?) вариантию хорижга чиқиш паспортини олишнинг бироз енгиллашгани тўғрисида сўз бўлди.

https://www.ozodlik.org/a/ozodnazar/29956901.html

Темур Малик: Илоннинг қушлар инига ҳужумини ҳеч кўрганмисиз?

Илоннинг қушлар инига ҳужумини ҳеч кўрганмисиз? Илон қушлар инига кириб олади ва у ердан қушларнинг тухумларини бирма-бир еб чиқади. Қушлар шу пайтда илон атрофида гирдикапалак бўлишади, унинг ёнида учиб, дод-вой солишади. Тухум ичидаги тирик жон – уларнинг боласи, ўз боласини ҳимоя қилиш учун жон ҳолатда ташланишади. Аммо минг афсуски, қушлар қанча чирилламасинлар барибир фойдаси бўлмайди, илонга уларнинг кучи етмайди.

Бугунги блогерларимизни ҳам шу илон атрофида чириллаётган қушчаларга ўхшатаман. «Илонлар шарофати» билан бирма-бир қамалаётган блогерларнинг ҳимояси учун иложи борича дод соламиз, постлар ёзамиз, кимлардандир ёрдам сўраймиз. Худди шу тариқа биз аввал Акром Маликни, кейин Рустам Каримни, ҳозирда эса Саид-Абдулазиз Юсуповни бой бериб келяпмиз. Улар ҳозир қаерда, аҳволлари қандай бизга қоронғу. Қўлимиздан фақатгина мақола ёзиш, фарёд солиш, «илонлар» атрофида гирдикапалак бўлиш келади холос. Акром Маликни қамашганида, унинг «чет элдаги қора кучлар билан тил бириктиргани» маълум бўлди. Рустам Карим Президентни масхара қилган «шоввоз» бўлиб чиқди. Саид-Абдулазиз Юсупов эса «фирибгар». Хўш, кейингилари-чи? Нишонда ким қолди яна? Бу сафар блогерларга қарши қандай важлар билан «дело» очишаркин?

Энди асосий гапга ўтсам. Яқинда бир админимиз мен билан боғланди. Унинг айтиши бўйича, ўзини ДХХ ходимлари деб таништирган бир неча киши уни сўроқ қилишибди. «ФайзбоғУз» ҳақида саволлар беришибди. Турли усуллар ёрдамида қўрқитишга уринишибди. Уларнинг иддаоси бўйича, биз «Президент обрўсини тўкиш учун ҳаракат қилаётган бир кампания» эканмиз. Қизиқ, Президент обрўсини тўкишга арзигули нима иш қилиб қўйдик? Ҳижобга рухсат бермаган бизми? Болаларни масжиддан қувганлар бизми? Судда ғирромлик қилганлар бизми? Бутун дунёга Ўзбекистонни шарманда қилган ва қилаётганлар бизми? Йўқ, биз эмас. Биз фақатгина атрофимизда рўй бераётган воқеа-ҳодисаларни ёритиб бердик, холос. Ўзимиздан қўшмадик, боттириб ёзмадик. Биз ўзимизнинг ва бошқа бир қатор ўзбек блогерларининг шахсий фикрларини ёритдик. Мадомики Президент обрўси тўкилаётган экан, унда шунга яраша унинг обрўсини кўтаришга, уни халқ олдида шарманда қилмасликка ҳаракат қилишингиз керак. Хатолар устида ишлашни ўрганинглар, хатони юзингизга айтадиган инсон ҳеч қачон сизга душман бўлмайди. Биз ҳам кўпчилик қатори шу юрт фарзандларимиз, юртимиз ривожланиб кетишини ҳоҳлаймиз. «Суриш керак» идеологияси «қайтиш керак»ка ўзгаришини истаймиз. Президентнинг ўзи танқид қилинглар деб турган пайтда, нега сизлар бизнинг админимизга босим ўтказасизлар? (Қўшимчасига, бугун деярли барча админларимизга бир кишидан номаълум линк смс-хабар тариқасида юборилди. Тузоққа тушириш режаси натижа бермади.)

Ёдингизда бўлса, бундан аввал бир неча маротаба бизга ҳеч қандай босим ёки тазйиқлар бўлмаганлигини, биз бемалол ўз фаолиятимизни юритиб келаётганлигимизни айтиб, юртимизда сўз эркинлигини таъминлаш замирида олиб борилаётган ислоҳотларни олқишлагандик. Аммо бугунги нохуш янгилик кўнглимизни хира қилди. Умид қиламизки, бу шунчаки оддий бир тушунмовчилик бўлиб қолади ва бундан кейин олдингидек сўз эркинлиги тўлиқ кафолантирилади.

Темур Малик

Эркин Норсафар: Мен бор йўғи Шахс бўлишга ҳаракат қилаяпман.

Баъзида майда-чуйдаларнинг: “Бу одам театрни булғаб келган, эҳтиёт бўл, санинг тагингга ҳам сув қўяди” деганларини узоқ-узоқ (иккинчи, учинчи оғиз) дан эшитиб қоламан.
Бу гапга 5 йил давомида сабр қилиб келдим ва мусулмончилик андишаси сабаб жим юргандим, аммо орқаравотдан мен ҳақимда ҳар хил гаплар болалайвергач бугун ушбу “пост”ни қўйишга ва холислар билан Театрдаги “иш”им билан боғлиқ ҳақиқатни бўлишмоқни ихтиёр қилдим…
Қорори эса ихтиёрингизга ҳаворла! Агар ушбу сўзларим ёлғон ва туҳмат бўлса, марҳамат Сурхондарё вилоят мусиқали драма театри мени Судга беришсин!
Мен драматург сифатида Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзосиман. Ёзган 15 та драмадан 7 си саҳналаштирилган. Битта асарим кўнглимдагидек саҳналаштирилмагани учун ўзим воз кечганман.
Иккитаси, бири асар сифатида, иккинчиси спектакл сифатида (2014 ва 2018 йиллар) республика миқёсида ўтказилган театрлар фестивалида 1 – ўринни олган.
Ёзувчи сифатида 3 томлик ҳикоя ва қиссалар тўпламларим бор. Нокамтарлик бўлса-да, қаламимнинг кучига ишонаман, асарларим мени ўқувчилар ва ижодкорлар ҳузурида уялтирмайди. Ушбу асарларимни ёнимдан харажат қилиб китоб чиқаришни ор биламан. Шу боис, даври келишини кутаяпман.
2008 йилнинг май ойидан, 2015 йилнинг 1 августига қадар М. Уйғур номидаги Сурхондарё вилоят мусиқали драма театрида адабий маслаҳатчи бўлиб ишладим. Театрда “ўйин” ва кўзбўямачиликлар кўп бўлди. Раҳбариятга қарши турдим. Саҳналаштирилаётган бир нечта спектаклларни талабга жавоб бермаганлиги учун йўққа чиқардим. Театр бош режиссёри Мансур Равшанов ва театр директори Муяссар Қорақуловалар билан бир йилдан ошиқроқ вақт қаттиқ тортишдим.
Келинг, оддий далиллар билан фикрларимни асослайман:
1) Раҳматли Рисхивой ака Муҳамаджоновнинг «Ойдин» номли асарини театр бош режиссёри, Ўзбекистон санъат арбоби, 55 йиллик (стаж) тажрибага эга, 80 ёшли Мансур Равшанов қариндошлари, ёш йигитчалар (О. Муҳитдинов ва А.Жумаев) га саҳналаштирди. Спектакль жанр талабларига мутлақо жавоб бермасди. Адабий маслаҳатчи сифатида халқ ва давлат олдидаги вазифам, ҳақиқатни айтиб, театр Бадиий кенгашида ушбу спектаклни йўққа чиқардим, аммо тан олишмади.
«Эътироф-2014» да ушбу спектакль «Йилнинг энг яхши спектакли» номинацияси ғолиби бўлди.
Кўпчилик қатори мен ҳам ҳайратда эдим!
«Мана, Эркин Норсафар ўзини ақлли санайди, Республикада аҳмоқлар ўтиргани йўқ! У спектаклни «Ноль»га чиқарган бўлса, бошқалар «Йилнинг энг яхши спектакли» номинациясини беришармиди. У театрнинг душмани!» деб айюҳаннос солишди.
Бир муддат ўтиб, Тошкентдаги ижодкорлар ўртасида фестивалдаги бу каби ноҳақлик борасида норозилик пайдо бўлди.
«Маънавият ва маърифат» телеканалида Шоира Раупованинг «Премъерадан сўнг…» деб номланган кўрсатувида (2015 йил) ушбу («Ойдин») спектакли томошабин ва иштирокчилар томонидан қаттиқ танқидга учраб, йўққа чиқарилди.
Ёш режиссёрлар нима деб жавоб беришни билмай, актёрларни айблашди. Бу нотўғри гап эди. Чунки театрда жуда забардаст актёрлар борлигини ўзим эътироф этаман! (Ўша кўрсатув 3 маротоба эфирга узатилди)
2) Муҳаммад Бобоевнинг ҳазрат Баҳоуддин Нақшбандий ҳаётларига бағишланган «Оқ ёмғир» деб номланган спектакли Мансур Равшанов томонидан саҳналаштирилди.
Мен Равшановга спектакл талабга жавоб бермаслигини, уни саҳналаштирмасликни айтдим. Чунки, бу ҳам вазифамга киради. У мени эшитмай, 3 ой давомида спектаклни саҳналаштирди.
Ушбу спектаклни театр Бадий кенгашида 56 та хатосини санаб бериб, йўққа чиқардим.
(Ушбу жараён Сурхондарё вилоят телерадиокмопанияси томонидан ёзиб олинганди. Эшитишимча, бир нусхаси вилоят МХХ да сақланмоқда.)
Бу катта жанжалга айланиб кетди. Узоқ чўзилган можарога Маданият вазирлиги, «Ўзбектеатр» ИЧЧБ си, Диний идоралар ва ҳатто МХХ ҳам аралашди.
..Ниҳоят, мен ғолиб бўлдим, «Оқ ёмғир» спектакли репертуардан олиб ташланди.
Бу мен билган, сизга билдирмаётган ҳақиқатнинг юздан бири, холос.
Улар мени жамоанинг олдида ёлғончи, туҳматчи ва ғийбатчига чиқаришгани учун ҳақлигимни исботлаш, шаънимни булғалишдан сақлаш мақсадида Ўзбекистон Маданият вазирлигига, Сурхондарё вилоят ММХ га, “Ўзбектеатр” ИИЧБга, Сурхондарё вилоят Маданият ва спорт ишлари бошқармасига театрдаги кирдикорлар борасида 36 варақ хат йўлладим.
Ўша, 36 варақ хатда ҳамма-ҳаммаси батафсил ёзилган.
Вазирлик ҳам, “Ўзбектеатр” ИИЧБ ҳам, вилоят Маданият ва спорт ишлари бошқармаси ҳам эътибор беришмади. Натижада, 2015 йилнинг 1 август куни, меҳнат таътилида юрган вақтимизда ноҳақлик, турли тазйиқлар ўтказиб, ишдан кетиш ҳақимда аризамни ёздириб олишди.

Хўш, шундан кейин ҳам мен театрни булғаган бўлиб чиқаманми? Мен халқ ва мамлакат манфаатини ҳимоя қилдим. Бу-бурчим эди. Менга «Сен ўзи нима иш қилдинг» деб иддаолар қилишди. Мен ҳамма жойда вазифамни ситқидилдан бажаришга ҳаракат қиламан. Юқоридаги, театр билан боғлиқ ҳақиқат эса, фикримнинг яна бир далилий исботи. Қолгани, вазирлик ва ҳукумат вакиллари, давлат органларининг иши!
Банк тизимида ишлаб юрганимда ҳам кўп ноҳақликларга дуч келдим. Тўғри гапим учун мени у ерда ҳам сиғдиришмади. Ўша вақтда мени Банкда сиғдирмаганларнинг барчасининг кейинчалик қинғирликлари фош бўлиб, Банк тизимидан ҳайдалишди. Ҳозир бир нечтаси таксичилик қилиб, ёки у ер бу ерда майда ишлар билан кунларини ўтказиб юришибди.
Мени ҳам ҳозир бир ҳовуч нусхалар «Матбуотни булғаяпсан» деб сиғиштиришмасликка ҳаракат қилишаяпти. Менинг ягона айбим, Матбуотнинг жамиятимизда ўз ўрнига эга бўлишини истайман!
Каримов даврида Матбуот қул эди. Йўқ эди. Югурдак эди. Аммо, Муҳтарам Юртбошимиз Матбуотга катта эътибор қаратиб, унинг жамиятда ўз ўрнига эга бўлишини, мамлакат тараққиёти ва халқ фаровонлиги, маданияти ва маънавиятида ўз ўрнига эга бўлишини истаяпти.
Аммо жойлардаги раҳбарлар Матбуотни ҳали ҳануз ўз каръераси учун хизмат қиладиган югурдакка айлантиришмоқчи бўлишаяпти. Менга қарши бўлган баъзи, раҳбарлардан манфаатдор, лаганбардор журналистлар эса буни қўллаб-қувватлашаяпти.
Мен эса бунга йўл қўйишни истамайман. Сабаби, матбуотда эркинлик бўлмас экан, у жамиятдаги ўз вазифасини тўлақонли бажара олмайди! Мен Матбуотни битта-иккита «раҳбар»нинг каръераси учун эмас, Президентимиз истаётганларидек мамлакат манфаати учун хизмат қилишини истайман!
Ижтимоий тармоқда ва Матбуотда бир нечта танқидий чиқишлар қилиб, дейлик: «Ижодкорлар уйи», «Маданият ходимлари учун» қурилган уйлар, «Шеробод туман ҳокимининг қилмишлари» борасида, мажбурий обуна билан боғлиқ: Матбуот ва «Матбуот тарқатувчи»лардаги ўйинлар ва яна ҳокозолар орқали бир зўрнинг думини босиб қўйдим. Энди эса, унинг гумашталари, югурдаклари мени ёлғизлатиш, тизимдан йўқотиш учун эртаю кеч бош қотиришмоқда.
Чунки улар ўша «улуғ»идан манфаатдор!
Мен ҳам раҳбарларнинг оёғини ялаб, лаганбардорлик қилсам, жим юрардим. Атрофимда фитна ҳам бўлмасди. Ишлардан қувилиб, йиллаб ишсиз юриб, еяримга нон топа олмай қолар даражада муҳтожликни ҳам бошимдан кечирмаган бўлардим.
Одам табиатидан айро бўла олмайди! Ноҳақлик ва адолатсизликни кўрсам, қандай қилиб бошимни балолар уясига тиққанимни билмай қоламан!
Мен бор йўғи Шахс бўлишга ҳаракат қилаяпман. Талай ҳамкасабалрим сингари жимгина ҳашарот бўлиб яшашни истамайман. Фаровонликда ҳашарот бўлиб яшаганимдан кўра, ярим оч Шахс бўлиш мен учун шараф! Мен бор-йўғи, мамлакат тараққиётига нимадир иш қилиб, ўз ҳиссамни қўшни истайман.

Шу ўринда, «Театрни булғади» ва «Нима иш қилдинг, қўлингдан нима келади», деяётганлар учун яна бир гап!
Вилоят мусиқали драма театрида Фарҳод Болтаев исмли иқтидорли ва салоҳиятли актёр ва режиссёр бор! Марҳамат, Маданият вазирлиги эътибор қаратиб, шу йигит билан менга театр саҳнасини бир мартага бўшатиб берсалар, спектакль қандай саҳналаштирилишини кўрсатардик!
Маданият вазирлиги ушбу спектакль учун менга ажратадиган 10 миллиондан ортиқроқ бўлган маблағдан воз кечаман!
Бизга имконият беришсин, ишни кўрсатамиз!

Анвар Шукуров: Бўғин остидаги тарих сири

Тахминан бундан 2500 йил аввал юнон олими Геродот ўзининг машҳур Тарих китобини ёзган. Ўлкамизда дунёвий илмлар гуллаб яшнаган 10-11 –асрларда Беруний, Ибн Сино, Фаробий ва бошқа олимлар юнон олимларининг китоблари билан таниш бўлганлиги маълум. Аммо, Геродотнинг Тарих китобини улар тилган олганликларини ҳозиргача бирон манбада учратмадим. Бу китоб бизга рус истилоси орқали, рус олимларининг таржимаси орқали кириб келди.
Грек манбаларини ўрганишни рус олимлари XVII асрдаёқ бошлаб юборгандилар. Биринчилардан бўлиб Геродотнинг «Тарих»ини рус тилига таржима қилган шахс, тарихчи Андрей Лизлов эди, у рус ва Fарбий Европа тарихий манбаларидан яхши хабардор эди. Лизлов турк тили ва тарихини ҳам яхши билган. Тарихчи 1649 йилда Краковда нашр қилинган С.Старовольскийнинг «Турк қайсарининг саройи» («Двор цесаря турецкого») асарини поляк тилидан рус тилига ўгирган эди.
А.Лизлов «Скифлар тарихи» номли асарини қўлёзма шаклида 1692 йилда ёзиб тугатади. Бу асарни ёзувчи ва жамоат арбоби Н.И.Новиков 1776 йилда қисман, 1787 йилда эса тўлиқ чоп эттиради.
А.Лизлов асари бошида турклар ва татарлар скифлардан келиб чиққанлигини исботлайди. Кейинги бобларда Европа халқлари ва русларнинг скифлар авлоди бўлмиш турк ва татарлар билан муносабатлари тарихини ёритади. Геродот тарихини ўрганган мутахассис А.А.Нейхардт А.Лизлов асарларини ўқиб, уларнинг шартли эканлигини қайд этади [Нейхардт А.А., 1982, 9]. Скифлар бўйича бошқа мутахассис С.А.Семенов-Зусер эса ушбу асарнинг «Россия тарихидаги биринчи таниқли асар»лигини қайд этади [Семенов-Зусер С.А., 1947, 11].
XVIII аср бошида скифларга қизиқиш кучаяди. Айниқса, бу масала Россия императори Пётр I ни қизиқтиради. У славянларнинг келиб чиқиш тарихини яратиш учун олмон олими Г.В.Лейбницга мурожаат қилади. У эса 1708 йилда императорга ёзган хатларининг бирида «мен сарматлар деганда славян қабилаларининг аждодларини тушунаман, кейинчалик бу сўз славян ва славлар номи билан танилганлар»,-дейди [Лейбниц Г.В., 1873, 211].
Скиф-сарматлар масаласини ўрганиш учун 1725 йилда Петербург фанлар Академиясига Германиядан Готлиб Зигфрид Байер чақирилади. Унинг хулосаси шундай: скифлар – Осиёдан келган халқлар; славянлар – автохтон халқ, шунинг учун скифлар славян эмас. Унинг фикрича скифларнинг авлоди финлар, ливлар ва эстлардир [Нейхардт А.А.,1982, 12]. Бу ерда қизиқ бир ҳолат бор. Мисол учун Готлиб Байер сўзлари аслида туркий сўзлардир. Олим ўзининг ҳам исми ва фамилияси скифча эканлигини билганмикан?
XVIII аср рус тарихчиси В.Н.Татишев скиф сўзини йиғма (жамланма) ном деб ҳисоблайди. Унинг фикрича скифлар жумласига славянлар, сарматлар, турклар, мўғуллар, Германлар, Эрон ва Хитойлар киради. Европаликлар 13-асрдан бошлаб скиф сўзи ўрнига татар сўзини ишлата бошлаганлар [Татищев В.Н., 1962, 232-233].
М.В.Ломоносов эса скифлардан финлар, сарматлардан славянлар тарқалганлигини қайд этади [Нейхардт А.А., 1982, 17-18].
Рус олимлари А.Лизлов, В.Н.Татишев ва бошқалардан ташқари ғарб олимлари ҳам аввал шу фикрда бўлганлар. XIX асрда инглиз олими В.Митфорд «Дунёда шундай жойлар борки, у ердаги аҳоли бошқалардан урф-одати ва ҳаёт тарзи билан кескин ажралиб туради. Бу халқни греклар скит, замондошлар эса татарлар дейишади»-дейди. [Митфорд В., 1838, 419]. Шуни ҳам қайд этиш керакки, ўша пайтда европаликлар татар деганда – шарқдаги барча халқларни, асосан, мусулмон туркларни тушунганлар.
XIX аср ўрталарида рус тарихчилари ва географлари скифларнинг туркийлигини шубҳага олмаганлар. Масалан, Р.Латама 1854 йилда рус география жамияти Хабарномаси (Вестник)да шундай ёзган: «Ҳозирги пайтда скифларнинг туркийлигини исботлаш учун … махсус далиллар талаб қилинмайди» [Латама Р., 1854, 45].
XVIII аср охирида скифлар тарихи билан Н.М.Карамзин ҳам қизиқиб қолади ва хулосада у Геродот даврида Европа ва Осиёнинг баъзи халқлари скифлар ва сарматлар деган йиғма этноним билан аталганликлари ҳақидаги тўхтамга келади [Карамзин Н.М., 1818, 5-12].
XIX асрда ўтказилган археологик қазишма ишларидан маълум бўладики, Геродот ва бошқа юнон олимлари Европа ва Осиё тарихини тўғри ёритганлар. Шунинг учун ҳам рус зиёлилари Геродот ва бошқа юнон тарихчиларининг асарларини рус тилига таржима қилиб, чоп этиш ишларини кечиктирмаганлар. Ўлка тарихини ўрганиш учун кенг имкониятлар яратганлар.
Илгари, Вильно ва Қозон университетларида дарс берган академик Э.И.Эйхвальд Геродотнинг «Тарих»и бўйича тадқиқот, изланишлар олиб боради ва ундаги маълумотлар орқали славянлар, финлар, турк ва мўғуллар тарихини тиклашга уринади. У скифлар битта халқ эмаслигини, скифлар деганда ҳозир ҳам ўша ҳудудда яшовчи халқлар тушунилганлиги ҳақида хулосага келади [Эйхвальд Э.И., 1838, т. 27].
XIX аср бошларида қатор халқлар тарихи муаммолари билан шуғулланган П.Ф.Сум: «– скифлар, сарматлар, аланлар ўрнига кейинчалик турк қабиласи бўлган хунлар келганлар, сармат сўзи, туркча сар – «сариқ» сўзидан келиб чиққан бўлиб, сариқ одамлар маъносини беради»-дейди [Сум П.Ф., 1846, 3, 15]. Олмон тарихчиси Б.Г.Нибур скифларни мўғуллар деб ҳисоблайди ва туркларни ҳам улар таркибига киритади [Нибур Б.Г., 1847]. Асрнинг иккинчи ярмида, яъни 1870 йилда А.Д.Мордтман Лейпциг шаҳрида миххатлар бўйича олиб борган тадқиқотларини эълон қилади ва скифлар турк тилида сўзлашганликларини қайд этиб, бу тил ўша пайтда (Геродот даврида -А.Ш.) Ўрол-олтой тил оиласидан ажралиш жараёнини бошдан кечираётганлигини айтади [Мордтман А.Д., 1870, 66-77].
К.Цейсснинг 1837 йилда эълон қилинган тадқиқотлари скифлар тарихида янги босқич бошланганидан дарак беради. У илк бор, скифларни эроний тилда сўзлашувчи қабилалар таркибига киритади. Унинг тахминича, диний, географик жойлашув ва скиф ҳамда форсий тиллардаги бир хилликлар шундай хулосага келишига сабаб бўлган [Доватур А.И.,…, 1982, 47].
Бошқа олмон олими К.Нойманн эса айнан диний ва тиллар уйғунлигидан келиб чиқиб, скифлар – туркийлар, сарматлар эса славянлар эканлигини қайд этади [Доватур А.И.,…, 1982, 50].
П.И.Шафарик скифлар туркларни ўз таркибига олувчи мўғуллар; сарматлар эса форслар; будин ва неврларни славянлар деб ҳисоблайди [Шафарик П.И., 1948; Доватур А.И.,…, 1982, 48].
XIX аср 60-йилларида К. Мюлленхофф скиф ва сармат сўзларини ҳинд-европа тиллари нуқтаи-назаридан ўрганиб чиқиб, скифлар асосан эроний тилларда сўзлашувчилар бўлиб, улар Эрондан анча шимолда ҳам яшаганликларини, жумладан, шулардан бири осетинлар эканлиги ҳақида хулосага келади [Доватур А.И.,…, 1982, 53].
К.Мюлленхоффдан кейин скиф-эрон назарияси кўпчилик тарихчилар ва лингвистларнинг эътиборини тортадики, улар бу назарияни кучайтириш учун турли-туман қўшимча ҳужжатлар топа бошлайдилар. Ушбу назариянинг ўзига тортадиган жозибаси шундан иборат эдики, у орқали ҳинд-европа халқлари келиб чиққан ота юртларини кенгайтириш имкониятига эга бўлаётгандилар. Бу йўналиш олимларининг бошқалардан ажралиб турадиган томони, улар бошқача фикрловчиларга нисбатан ўта жипсликда ҳужум уюштирар, айри фикрловчиларни ўта қаттиқ танқид қилишар, уларни «майдакаш, саводсиз олимлар»-дейишарди ва бу билан ўзларининг назарияларидаги далилларнинг кучсизлигини билдириб қўйишарди.
Танқидларга қарамай, скиф ва сарматлар туркийлар эканлигини исботламоқчи бўлганлар ўша пайтларда ҳам топиларди. Баъзида бундай олимлар миллати турк бўлмаган олимлар ичидан ҳам чиқиб қоларди. Масалан, 1904 йилда О.Франке Хитой манбаларининг Ўрта Осиё скифларини аниқлашда тутган ўрни билан боғлиқ китобини эълон қилади [Дурмуш, 1993, 17].
Унинг қайд этишича, хитой манбаларида ўрта осиёлик скифлар икки номда: саи ва сак этнонимларида учрайди. Олим «саи» дегани, хитой тилида «саки»ни билдиради, деган фикрни илгари суради. Яъни «саи ванг» дегани – «шоҳ саклар» деганидир [Дурмуш, 1993, 27-28] (Қадимги Хитой манбаларида ҳам «шоҳлар авлоди» ҳақида фикр бўлганига эътибор беринг).
Археологик қазишма ишлари натижасида Дунайдан бошлаб, Хитойнинг Fарбий чегарасига қадар ерларда скифлар (саклар, саилар, ишгузлар) яшаганликлари аниқланган.
Устоз М.Закиевнинг фикрига кўра, скид (скиф) этноними эрамиздан олдинги III асрдан бошлаб, ўз ўрнини Геродот тилга олмаган сармат, кейинчалик савромат сўзига, савромат сўзи ўз навбатида эрамиздан олдинги I асрда алан ва ас сўзларига ўз ўрнини бўшатади.
Шуниси қизиқарлики, скифлар тарихи билан шуғулланган туркшунослар бу манбаларни лингвистик, мифологик, этнологик нуқтаи-назардан ўрганиш жараёнида скифлар ва сарматларнинг турк тилида сўзлашганликларини аниқлаганлар.
Масалан, 1880 йилда венгер туркшуноси Геза Куун «Куманикус Кодекси» асарида скифларнинг туркийзабонликларини рад этиб бўлмас далиллар билан исботлаб беради [Куун, 1881, LVII-LVIII].
Хасан Ато Абуший ҳам скифларнинг туркийзабонлигини ишонч билан исботлайди. У 1909 йилда «Туркий қавмлар тарихи» асарини ёзади [Габаши Х.Г., 1909, 54].
Таниқли татар тарихчиси Ходи Атласи «Сибир тарихи» китобида қадимги юнонлар тилга олган Скифия ҳамда эронликлар қайд этган Турон, ҳозирги Туркистонга тўғри келиши ҳақида хулосага келади (Х.Атласи., 1993,21).
Ўз вақтида, Франциянинг Сорбонна университетини битирган, Европанинг асосий тилларини яхши билган турк ва татар олими Садри Мақсуди Арсал ҳам скифларнинг асосий қисми туркий тилда сўзлашганлигига эътибор қаратади.[Арсал, 1930, 8].
Туркийларнинг машҳур тарихчиси Заки Валиди Тўғон ҳам ўз тадқиқотлари хулосасида юқоридагига ўхшаш фикрни илгари суради. [Валиди А.-З., 1981, 34].
Садри Мақсуди Арсалнинг қизи кўпгина роман, герман ва турк тиллари билимдони Адила Айда қадимги Римда яшаган этрускларнинг туркийлигини исботлаб, бу борада турк тарихчиларининг жаҳон Конгрессида маъруза қилади. [Адиля Айда, 1979, 287-292].
Совет Иттифоқидаги расмий тарихий фан скифлар-саклар –сарматларни эроний тилда сўзлашувчилар деб ҳисоблашига қарамай, баъзи туркшунослар жасорат ила скифларнинг туркийзабонлигини айтишган. Масалан, қозоқ олимларидан А.С.Аманжолов, О.Сулаймонов, К.А.Акишевлар скифлар қозоқларнинг аждоди эканлигини баралла айтганлар [Аманжолов А.С., 1971; Сулейменов О., 1975; Акишев К.А., 1978].
Қозоқ олимларининг бу асарлари ичида Ўлжас Сулаймоновнинг «АЗиЯ» асари жуда катта шов-шувларга сабабчи бўлган. Муаллиф унинг ўзбек атамаси келиб чиқиши ҳақидаги фикрини кескин равишда рад этиш билан биргаликда, унинг асари Марказий Осиё туркийлари тарихини ўрганиш учун ўша «метин панжара»ларни синдиришда катта аҳамият касб этганини қайд этади.
Кавказшунос олимлар И.М.Мизиев ва К.Т.Лайпановлар 1986 йилда скиф-сармат ва аланларнинг асосий таркиби туркийзабон эканликларини лингвистик, археологик, этнологик маълумотлар таҳлили асосида исботлаб берганлар [Мизиев И.М., 1986, 35-56, 123-138; Мизиев И.М., 1990, 51-72; Лайпанов К.Т., Мизиев И.М., 1993, 45-86].
1993 йилда турк олими И. Дурмуш «Скитлар. Сакалар» («Skitler. Sakalar») номли монографиясини эълон қилади. Олим ўз асарида скифларга оид лингвистик, археологик, этнологик маълумотларни таҳлил қилади ва скифлар (саклар)нинг туркий тилда сўзлашганликларини рад этиб бўлмайдиган далиллар билан исботлаб беради [Дурмуш И., 1993].
Булғор татарлари этник илдизини ўрганиш борасида М.Закиев ҳам скиф-сарматлар масаласи билан тўқнаш келади ва бу ҳақда «Татар халқининг скиф-сармат илдизлари» номли мақола ёзади [Закиев М., 1995а, 37-58].
Кейинги пайтларда скиф-эроний назарияни рад этиб, скиф-турк концепциясини ёқловчи асарлар кўпаймоқда. Шулар жумласига Фиридун Агаси ўғлининг лингвистик таҳлилларга асосланган асарларини мисол тариқасида келтириш мумкин [Фиридун Агасыоглу, 2000, 77-133].
Юқорида М.Закиевнинг асарларидаги парчалар таржимасидан кўрганимиздек, скифлар, саклар, сарматлар ва бошқа исмлар ҳақидаги баҳс-мунозаралар 200 йиллардан буён давом этиб келмоқда.
Скитларни эронийлар дегувчи эроншунос олим, филология фанлари доктори В.И.Абаев (осетин тилида – Абайты Иваны фырт Васо; 2 (15) декабрь Грузия — 12 марта 2001, Москва) нинг фикрича, Таргитай сўзи форсча ДАРFА (мангу ёки ўткир) ва ТАВА (куч, қувват) сўзларидан ташкил топган. [Абаев В.И., 1949, 163; Миллер Вс., 1887, 127].
Таргитайнинг катта ўғлининг исми – Липоксай сўзини В.И.Абаев олмон олими М. Фасмернинг фикрига асосланиб: «унинг иккинчи қисмини ксая/хсай сўзи» дейди, «унинг маъноси – нур таратиш, ялтираш, ҳукмронлик қилиш; осетинча эса «княгиня», «тонг» маъносини англатишини айтади. Унинг фикрича, сўзнинг биринчи қисми номаълум, балки эронча ХОРСЕД қуёш сўзидан олинган бўлиши эҳтимол»,- дейди.
Таргитайнинг иккинчи ўғлининг исми профессор В.И.Абаев фикрича, Арпоксайдаги биринчи уч ҳарф «апр» бўлиб, ундаги «ап» эронча ўзакда «сув» ва осетинча «ра», арф «чуқур», апра «сув чуқурлиги»; хсая – шоҳ; апра-хсая «сув шоҳи» [Абаев В.И., 1949, 189].
Таргитайнинг учинчи ўғли Колоксай ҳақида немис олими М. Фасмер ва Абаевларнинг фикрича Колаксай сўзининг иккинчи қисмидаги Хсай – «ярқираш, ҳокимлик қилиш», осетин тилида «хсарт» – «жасорат», хсиня – княгиня, хсед- тонг ва ҳоказо. Сўзнинг биринчи қисми «Кол», балки қадимги эрончасига хвар-хшаита «қуёш»дир [Абаев В.И., 1949, 189].
Скиф-эрон назариётчилари баъзан бу сўзни форсча Сколахшай дейишиб, Колоксойни скол (сколот)/скифлар – форс шоҳлари қабиласи бошлиғи дейишади [Доватур А.И., 1982, 207—208].
М.Закиев эса қуйидагича фикр юритади: турк тили этимологияси бўйича Колоксай, қўли- оқ-сой «қўллари оқ, муқаддас қабила» ёки иккинчи фараз «кола»-қалъа-шаҳар-пойтахтни англатиб, бу сўз ўшанда арабчадан олинган бўлиши мумкин.
Устоз М.Закиевнинг Таргитай сўзи бўйича хулосаси қуйидагича:
Устоз М.Закиевнинг Таргитай сўзи бўйича хулосаси қуйидагича:
Таргитайдаги «тарги» ёки «тариқ» ва «сой» – «той» яъники қадимги турк тилидаги «уруғ», «қабила» маъносини ифодалайди. Яъни, Таргитай сўзи туркий тилда «Тариқчилар уруғи» ёки «деҳқонлар уруғи бошлиғи» маъносини англатади.
Академик М.Закиев Липоксайни: «Лип» – қадимги форс тилидан чегара, «ок» – оқ, олийжаноб, бой; «сой»-олдинги хулоса каби қабила, уруғ номи бўлиб, Чегарани қўриқловчи қабила маъносини беради».
М.Закиевнинг Таргитайнинг иккинчи ўғли Арпаксай ҳақидаги фикрича, бу ерда Арпа – дон экини, оқсой – муқаддас уруғ, олийжаноб уруғ. Туркий этимология бўйича Арпаксай «деҳқонлар қабиласи бошлиғи».
Таргитайнинг учинчи ўғли Колоксай бўйича М.Закиев фикри: турк тили этимологияси бўйича Колоксай, қўли- оқ-сой «қўллари оқ, муқаддас қабила» ёки иккинчи фараз «кола»-қалъа-шаҳар-пойтахтни англатиб, бу сўз ўшанда арабчадан олинган бўлиши мумкин.

М.Закиев Скиф сўзи бўйича қуйидагича фикр билдиради:
Бу сўз Скиде –искид–искуз–Ишгуз [Закиев М.З., 1995, 23, 40—41]. Яъни М.Закиевнинг фикрига кўра: Ашгуз – Ишгуз – Искуз – Искид – Скид – Скит- Скиф (русчасига). Чунки, руслар Тракияни – Фракия, Тиссагетни – Фиссагет ва ҳоказо дейишади. Геродот Тракия (Фракия)да энг яхши қабила сифатида гетларни тилга олади (Геродот «Тарих» IV, 93).
Кўриб турганимиздек иккала совет кейинчали Россиялик В.И.Абаевнинг ва Татаристонлик М.Закиевнинг фикрларида тахмин унсурлари мавжуд.
Мен бу бешала сўздаги тахмин унсурини камайтиришга, алқисса йўққа чиқаришга уриниб кўраман.
Агар биз В.И.Абаевнинг фикрига биноан Таргитай сўзини ДАРFАТАВА деб олсак, мўғул тилидаги ДОРУFА сўзи қачонлардир Ҳоким маъносида ишлатилганлиги тарихан маълум бўлиб, бу сўзнинг форсча илдизига шубҳа уйғонади. Тарғитой қаерда-ю, Дарғатава қаерда?
М.Закиевнинг фикридан келиб чиқадиган бўлсак, Таргитай яшаган скифлар юрти аҳолиси Геродот даврида ҳам асосан кўчманчи бўлган.
Геродот “Тарих” IV китоби 7-бобида шундай дейди: “…скифлар мамлакати (Дашти қипчоқ–А.Ш.) қадимда кимсасиз бўлиб, дастлабки инсон Тарғитой бўлган” (“Қадимги тарихчилар Ўрта Осиё ҳақида”YURIST-MEDIA MARKAZI” Тошкент-2008 йил 8-бет).
Демак, Геродот айтаётган скитларнинг бобоси Таргитай бу ерга, яъни Дашти Қипчоққа Доронинг эрамиздан олдинги 514-йилдаги юришидан ҳам минг йил аввал келган!
Геродот дашти қипчоқликлардан Тарғитойнинг Дашти қипчоққв қачон келганлигини сўраб шу хулосага келяпти. Аслида Дашти қипчоқ аҳолиси Геродотга «Тарғитойнинг Дашти қипчоққа келганлигига (Геродот даврида) 2300 йил бўлди» дейиши керак эди. Аммо, бундай демаганлар. Чунки, улар саноқда адашганлар.
Абулғози ҳам, Геродот фикрини тасдиқлаб, Дашти қипчоқдаги биринчи одам Қипчоқ эканлигини айтяпти. Аммо, Абулғозида аниқ сана бор. Қипчоқнинг Дашти қипчоққа келиши билан Чингизхон даври оралиғи 4000 йил. Мана ўша маълумот:
«Ўғуз хоннинг замонидин Чингизхон замониғача Тин ва Атил ва Ёйиқ, бу уч сувнинг ёқасинда қипчоқдин ўзга эл йўқ эрди. Тўрт минг йилғача ул ерларда ўлтурдилар. Анинг учун ул ерларни Дашти Қипчоқ дерлар» (Абулғозий «Шажараи турк» Т.-1994 йил «Чўлпон» нашриёти 22-бет).
Геродот замонида Дашти қипчоқдаги скитлар юртига Дунай дарёси орқали бостириб келган Дорога макр ишлатиб, унинг армиясини толиқтириш учун турли-туман жойларга Ўғузхоннинг навкари Қангли ўйлаб топган аравада хотин-халажи-ю, бола-чақасини миндириб қочиб юрган Идантирс, кўчманчи эди. У қочиб кетатуриб, Доро отлари учун озуқа бўлмасин деган маънода даштдаги ўтларни ҳам ёқиб юборар эди. Скитлар бошлиғи Идантирс Волга бўйигача қочиб, Доро армиясини ҳолдан тойдиради. Очиқ жанг қилмай қочиб юрган Идантирсни қўрқоқликда айблаб, тўхташга мажбур қилиш учун Доро унга «нега мендан қочиб юрибсан?»-деган маънода хат юборади. Шунда скитлар подшоси Идантирс «мен сендан қочаётганим йўқ. Аввал, қандай яшаётган бўлсам, худди шу тарзда яшаяпман. Менинг муқим уй-жойим, яшаш манзилиб йўқки уни қўриқласам. Агар сен мен билан жанг қилмоқчи бўлсанг, менинг ота-боболарим кўмилган мозорларни топиб уни бузишга уриниб кўр. Шунда менинг жанг қилиш, қилмаслигимни биласан»-дейди. Мана шу эпизоднинг ўзиям Скитлар деҳқончилик қилмаганлигини билдиради. Чунки, деҳқончилик эса ўтроқ ҳаётни талаб қилади.
Шунинг учун М.Закиевнинг Таргитай – «Деҳқонлар отаси» деган маънони ифодаловчи далилларини ҳам инобатга олиб бўлмайди.
Баҳодирхон билан Геродот келтираётган маълумотлар йиллар бўйича 1300 йилга фарқ қилаётган бўлса-да, Тарғитай бу ерларга бошқа юртдан келганлиги маълум бўлмоқда.
В.И.Абаев ва М.Закиевлар Таргитай, Липоксай, Арпаксай, Колоксай сўзлари этимологиясини топишда туркий тил ва туркий менталитетнинг бир жиҳатини эътибордан қочиришаяпти.
Туркий тиллар ўзакларнинг елимланишидан иборат бўлиб, ҳар бир ўзак алоҳида маъно бериши, улар алоҳида ишлатилиши ҳам мумкинлигини биринчи бобда айтиб ўтдик. В.И.Абаев эрон (форс)шунос бўлганлиги учун уни тушунса бўлади, аммо М.Закиев жуда катта туркшунос олим.
Икки юз йилдан буён тарихчи олимлар бўғин тагида қанчалик катта тарих ётганини билишса эди!!!
Туркий тилнинг мана шу хусусиятини инобатга олсак, Геродотнинг Тарих китобидаги асосий қаҳрамонлардан бири бўлган Таргитай, Липоксай, Колоксай сўзларининг қуйидагича ечимига дуч келамиз:
1. Тар-Гит-Ай;
2. Лип – Окс – Ай;
3. Арп- Окс – Ай;
4. Кол – Окс – Ай.
Бу сўзлардаги ўзакларни шарҳлашга ўтамиз.
Таргитай сўзидаги «Тар» – Турк, Тангри сўзлари бўлиши мумкин. Бироқ бошқа вариант бор. Тар – бу ҳозирги тилимиздаги Тор. 4800 йил аввал унинг шакли Тар бўлган ва бу сўз ҳозирги Ипни билдиради.
Бу ип кўчманчи учун жуда аҳамиятли, муҳим сўз. Бу Тар камоннинг тори. Камон эса кўчманчининг энг муҳим қуроли. Тар бу аравани отга бойлайдиган восита. Арава эса кўчманчининг уйи, аёли, болалари. Тар қанчалик мустаҳкам бўлса кўчманчини душман ҳамласидан сақлайди, аравадаги болаларини эса кўчиб яшашини таъминлайди.
ТарХон – дейишди Миср пирамидасидан чиққан кўйлак номини.
Тархон дегани туркий давлатда Олий мансаб бўлиб, Хонга энг яқин киши дегани ҳам. Темучин (Чингизхон)ни Ўнгхон ҳужумидан огоҳ қилган ёш йигитларга тархон унвони берилади. Бу унвоннинг қандай улуғ эканлигини Мирзо Улуғбек «Тўрт улус тарихи» асарида шундай келтиради:
«Ўнгхон томонидан қасд қилинганидан огоҳ қилган икки гўдакни тархон қилдилар.
Тархон шундай одамки, барча жарималардан озод ва эркин, қай лашкарда бўлмасин, қандай ўлжани қўлга киритмасин, ҳеч ким ундан бирор нарса ола олмайди, унга тегишли бўлади ва буюрдики, қачон хоҳласа даргоҳга ижозатсиз ва дастурсиз кира олур. Тўққиз бор гуноҳ улардан содир бўлганда ҳам бирор киши уни Жазо бера олмайди. Яна тайинладики, унинг нажодидан тўққиз авлод бошқа таклифлардан эминдирлар. Назм (мазмуни):
Оқил ва хуш юлдузли икки ўғил душман макридан хабар бердилар. Шундай фармон бердики, тўққиз пуштигача бўлганларнинг гуноҳидан ўтарлар бизнинг одамлар, бизнинг жойда турғун бўлурлар.
Ҳозирги давр тархонлари уларнинг наслидандир. Тар-хонларнинг кўпчилиги бодой қавмидан. Чиғатой улусидаги тархонлар Қишлиқ наслидандир».
Таргитайдаги Гит эса туркий тилда Ўғузлар маъносини беради. Мисол учун туркий уруғ ҳисобланмиш «Манғит» сўзида бу сўз Ғит шаклида турибди. Ай эса – одам, киши маъносида.
Шунинг учун ТарГитАй сўзи Ўғузга яқин, боғланган шахс маъносини беради. Қизиқарли томони шундаки Абулғозийга кўра Қипчоқ ҳам Ўғузхонннинг асранди ўғли. Яъники, унинг Хон наслидан бўлмаса-да Ўғузхонга тегишли киши эканлигини кўрсатиб турибди. Шунинг учун Геродотнинг асари орқали Дашти Қипчоққа келган биринчи шоҳнинг исми Таргитай бўлганлигини англашимиз мумкин.
Арпоксайдаги Арп, аслида туркийча Алп Эр бўлиб, кейинчалик Арп бўлиб кетганлиги мантиқан тўғри.
Липоксайдаги Лип эса туркий тилда Учқун, нурнинг бир бўлагини англатади.
Колоксайдаги Кол. Бу туркийча «Қол» бўлиб, ҳозирги қолмоқлар айнанн Колоксай авлодидир. Европадаги Узбекча иккинчи “КОЛ” – QOL сузи узагидан бутун дунёда куйидаги сузлар ташкил топиб, таркалиб кетган:
Лотинча сўзлар
КОЛЛЕГИАЛ, КОЛЛЕГИАЛЛИК, КОЛЛЕГИЯ, КОЛЛЕКТИВ, КОЛЛЕКТОР, КОЛЛЕКЦИЯ, КОЛЛЕКЦИЯЧИ, КОЛЛИЗИЯ, КОЛЛОКВИУМ, [лот. colloquium – узаро сухбат], КОЛОНИСТ, КОЛОНИЯ, [Грекча сузлар КОЛЛОДИЙ, Французча сўзлар
КОЛОНКА , КОЛЛЕКЦИОНЕР, КОЛОННА, КОЛЛЕКТИВ, КОЛЛЕКТИВИЗМ, КОЛЛАЖ, КОЛЕНКОР, КОЛЛЕЖ, Итальянча суз КОЛОРИТ, Немисча сузлар: КОЛОНТИТУЛ, КОЛБА, КОЛОНЦИФРА, Колония ва ҳоказо, туркийдаги Қолмоқ уруғи номи ва бошқаларда бу номни учратамиз. Аммо европаликлар тилидаги Коллекция сўзи айнан Колоксайнинг бироз емирилган шаклидир.

Анвар Шукуров

Улуғбек Бакир

ДАВЛАТ ТИЛИ. МИЛЛАТ ДАРДИ. ХАЛҚ ҚАЙҒУСИ. ( 4-якуний қисм)

10.ДАВЛАТ ТИЛИ ДАВЛАТДА ИШЛАЙДИМИ?

Вилоят туманларидаги ҳокимият идораларига Вазирлар Маҳкамасининг айрим қарорлари фақат рус тилида келганлиги ҳолатини гувоҳи бўлганман. Ўшанда туман ҳокимиятида бирорта рус тилини яхши биладиган ходим топилмаганидан бир неча кун ўша қарор бажарилиши тўхтаб қолган. Энг қизиғи, ҳокимиятдаги масъул ходимлар худди жиноят қилиб, қўрқиб юргандек, рус тилини яхши билмасликларини раҳбарларига айтишолмаган. (Уларни ҳижолат қилмаслик учун исмларини ва жой номларини ёзмадим).

Кўчалардаги ёзувларни, рекламаларни, телевидениедаги кўрсатув номларини ва бошқа оммавий жойлардаги турли хил битикларни-ку, айтмаса ҳам бўлади. Кўпи хорижий тилларда ёзилган бўлса, бошқалари ичи тўла ғиғ-ғиж хато билан битилган. Бу ҳам бир четда қолиб, ҳатто, мактаб дарсликлари ва марказий газеталарда ҳамда бошқа турли адабиёт, нашрларда имло хатолар “ўтиб” кетаётганлигини қандай тунуниш мумкин?!

Ўзбек тилининг лотин ёзуви ҳақида-ку, умуман, гапирмасак ҳам бўлади. Бу ҳақда соҳа мутахассислари гапиравериб, чарчашди. Кўплаб тилшунос олимларимиз, улуғ адибларимиз жон куйдириб, бу дунёдан ўтиб кетишди.

Президент давлат тилида иш юрита олмайдиган айрим вазирлар билан рус тилида сўзлашади. Ваҳоланки, уларнинг она тили айнан ўзбек тилидир. Бу ҳам етмагандек, куни кеча “Тил байрами” куни арафасида президент Мирзиëев томонидан Мактабгача таълим вазирлиги ташкил этилиб, унга давлат тилида умуман иш юрита олмайдиган, она тилиси ўзбек тили бўлмаган бир аёл вазир қилиб тайинланди. Бу ёғига энди нима дейсиз?!

Ахир мустақил бир мамлакатнинг асоси айнан унинг давлат тилида эмасми?!

Ўзи ўзбек бўла туриб, она тилида ёзишни истамайдиган, бу тилда гапиришни ўзига эп кўрмайдиган айрим зиёлилар ва санъаткорларни ким деса бўлади? Улар учун рус тили гўёки, маданият тили-ю, ўзбек тили маданиятсиз тилми?! Яна бизлар ҳеч уялмай-нетмай, тинмасдан маънавият ва маърифат ҳақида оғзимизни тўлдириб гапирамиз. Айнан маънавият ва маърифат тилимизга бўлган эҳтиромдан бошланмайдими?! Агарда биз, жаҳолатга қарши маърифат билан курашар эканмиз, бу йўлда, энг аввало, тилимиздаги нуқсонларга қарши курашмоғимиз керак эмасми?!

Узоққа бормайлик, масалан, ён қўшнимиз, қардош Қирғизистонни олиб кўрайлик. Қирғизистонда қонун бўйича қирғиз тили давлат тили, рус тили эса расмий тил ҳисобланади (Ўзбекистонда рус тили бундай мақомда эмас).

“Қирғизистон Республикаси Президенти ва Жогорку Кенеш (парламент) сайлови тўғрисида”ги қонунга кўра, президентликка талабгор бўлган ҳар қандай шахс давлат тилидан махсус комиссия олдида имтиҳон топшириши шарт. Талабгор имтиҳондан ўтиб, комиссия томонидан берилган сертификатни Марказий Сайлов комиссияси (МСК)га тақдим этиб ва шу қонунда кўрсатилган яна бошқа талабларни бажаргандан кейингина номзод сифатида рўйхатга олинади. Акс ҳолда, рад жавоби берилади.

Қирғизистонда 15 октябрда бўлиб ўтган президент сайловида иштирок этиш мақсадида ариза топширган жами 59 талабгордан 37 нафарига МСК турли асосларга кўра рад жавоби бериб, уларни номзод сифатида рўйхатга олмаган. Бу сабаблар ичида айнан давлат тили (қирғиз тили) имтиҳони масаласи ҳам бор.

Ўзбекистон қонунларида эса бундай талаб йўқ. Конституциянинг 90-моддасида:

“Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига ўттиз беш ёшдан кичик бўлмаган, давлат тилини яхши биладиган, бевосита сайловгача камида 10 йил Ўзбекистон ҳудудида муқим яшаётган Ўзбекистон Республикаси фуқароси сайланиши мумкин. Айни бир шахс сурункасига икки муддатдан ортиқ Ўзбекистон Республикасининг Президенти бўлиши мумкин эмас”, деб ёзилган. Лекин, президентликка номзоднинг давлат тилини билиш даражаси қай йўсинда аниқланиш кераклиги ҳақида қонунларда назарда тутилмаган.

Қирғизистонда рус тили расмий тил ҳисоблангани баробарида, президентликка талабгорлардан бу тилни билиши ҳақида қонунларда ҳеч бир ҳолат кўрсатилмаган.

11.ҲАР ЖОЙНИНГ ЎЗ ТИЛИ БОР

Камина 10 йилдан бери Европада яшайман. Шу йиллар ичида баъзан иш юзасидан, баъзан эса саёҳат қилиб, бошқа мамлакатлар қаторида Европанинг ҳам жуда кўп давлатларида бўлганман. Қаерга бормай, туб аҳоли фақат ўз тилларида сўзлашадилар.

Францияда сиз инглиз тилида гапирсангиз ҳам улар сизни тушуниб турсалар-да, лекин, француз тилида жавоб қайтарадилар. Германияда ҳам айнан шундай, немис тилида жавоб оласиз. Италия, Испанияда ҳам деярли шу каби ҳолат. Амаллаб, инглиз тилида гапиришларини илтимос қиласиз, кейин сиз билан мулоқот қилишади.

Биз билан олдин иттифоқдош республикалар қаторида бўлган, бошқа қардош халқлар билан рус тилида сўзлашган Болтиқ бўйи давлатлари: Латвия, Литва ва Эстонияда рус тилини билганлари ҳам бу тилда гаплашишни хоҳламайди. Ё уларни тилида сўзлашингиз керак ёки инглиз тилида. Польшада ҳам айни ҳолат. Рус тилида гапирсангиз, сизга ёқимли тарзда қарашмайди. Ҳозир Украинада ҳам шу урфга кириб боряпти. Бу менимча, яхши ҳолат эмас. Инсон ўз она тилини билгани ҳолда бошқа хориж тилларида, айниқса, чет элдан келган меҳмонлар билан мулоқот қилишининг ҳеч зарар томони йўқ. Тил билган жуда яхши. Бу ҳам катта бойлик. Аммо, ҳар қандай мамлакатда чет тилларни ўрганиш, ўз она тили ҳисобига бўлмаслиги керак. Жумладан, Ўзбекистонда ҳам.

Ўзим яшайдиган Норвегияда ҳам ва бошқа Европа давлатларида ҳам, аввало, давлат тилига оддий деҳқондан тортиб, то мамлакат раҳбаригача қатъий амал қилади. Барча иш юритишлар, ҳужжат ишлари, кўчалардаги ва бошқа жойлардаги ёзувлар ҳам фақат давлат тилида олиб борилади. Ваҳоланки, маҳаллий аҳолининг деярли ҳаммаси инглиз тилини иккинчи тил сифатида яхши билади.

Норвегияда ўрта мактабларда ўқувчилар норвег тилидан ташқари, инглиз тилини энг қуйи синфлардан бошлаб мукаммал ўрганади ва яна қўшимча тарзда Европа тилларидан бирини ҳам ўзлари танлаб, яхши ўзлаштириб мактабни тугатадилар. Масалан, испан, немис ёки француз тилларини. Бошқа Европа мамлакатларида ҳам шундай таълим тизими мавжуд.

Гарчи шундай бўлсада, асло давлат тилидан бошқа тил(лар)да иш юритилмайди. (Халқаро ташкилотлар, аэропортлар ва саёҳлар учун хизмат қиладиган бошқа муассасалар бундан истисно).

Норвегияга яшаш учун янги келган хорижликларга норвег тилини ўзлаштириб олгунларича, маълум муддат мутасаддилар инглиз тилида мулоқот олиб боришлари мумкин. Лекин, бутун умр эмас. Хорижликлар норвег тилини тезроқ ўзлаштиришлари учун давлат барча қулай шарт-шароит ва имкониятларни кенг йўлга қўйган. Бу тизим нафақат Норвегияда балки бошқа Европа мамлакатларида ҳам шу зайлда ишлайди.

Агарда норвег тилини билмасангиз, сизни ҳеч қаерга, ҳаттоки, фаррошликка ҳам ишга олишмайди. (Халқаро ташкилотлар, аэропортлар ва саёҳлар учун хизмат қиладиган бошқа муассасалар бундан истисно).

Энди Европа Ўзбекистонга ҳар томонлама узоқ бўлса, Россия эса ҳар томонлама яқин давлатдир. Миллионлаган ўзбекистонликлар энг камида 20 йилдан буён Россияда ишлаб, тирикчилик қиладилар. Уларнинг аҳволи нақадар оғир ва ачинарли эканлигини яхши биламиз. Боз устига рус тилини билмасалар, бу оғирлик тепасига яна ўн, юз чандон оғирлик келиб қўшилади. Россияда расмий ишлаш учун меҳнат муҳожирлари рус тилидан имтиҳон топширишлари шарт.

Хуллас, дунёнинг исталган мамлакатига боринг, у ерда энг биричи ўринда ўзларининг давлат тили (она тили)га амал қилинаётганини кўрасиз. Тўғри, Африкадаги каби баъзи ривожланмаган давлатлар бундан мустасно, албатта.

Азиз она Ватанимиз – мустақил Ўзбекистонда қачон давлат тилига қатъий амал қилинади?!

Ва қачон дунёнинг энг юксак минбари бўлмиш – Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) минбаридан ҳам Ўзбек тили янграйди.

Маълумот учун:

БМТнинг расмий 6 та: инглиз, араб, испан, хитой, рус ва француз тиллари бор. Мазкур расмий тиллардан ташқари, БМТ Бош Ассамблеясининг йиллик сессияда давлат раҳбарлари аввалдан келишилган ҳолда, маълум қоидалар асосида, ўз она тилларида нутқ сўзлашлари мумкин.

Масалан, бу йилги 72-сессияда Туркия, Тожикистон, Польша, Арманистон, Япония каби бир қатор яна бошқа давлатлар раҳбарлари, БМТ расмий тилларидан бирини билгани ҳолда, ўз она тилларида маъруза қилдилар.

Бу йил БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида иштирок этган Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев рус тилида нутқ сўзлади. Аввалда ҳам Ислом Каримов мазкур минбардан бир неча маротаба фақат рус тилида маъруза қилган эди.

Эслатиб ўтамиз, бу йил Ўзбекистон:

Ўзбек тилини давлат тили мақоми сифатида қабул қилганлигига – 28 йил;

Мустақил давлат бўлганлигига – 26 йил;

БМТга аъзо бўлганлигига – 25 йил;

Конституция қабул қилинганлигига – 25 йил тўлди!

Яшасин, Ўзбекистон!!!

(Тамом)

Улуғбек Бакир
журналист

24 октябрь, 2017 йил,
Норвегия

 

Рўзибoй Азимий: Тушунолмайман…

Менимча, президент Шавкат Мирзиёев яқин йиллар ичида устози Ислом Каримовнинг шафқатсиз сиёсатига аниқ-таниқ, холис баҳо бера олмайди. Тӯғри, Президентимиз ӯтган йилларда йӯл қӯйилган камчиликлар хусусида Каримовнинг номини тилга олмаган ҳолда, узоқдан айланиб бӯлса ҳам баралла гапиряпди, аёвсиз танқид ҳам қиляпди. У даврлар ӯтиб кетганини, эҳҳе, у бошлар нелар кӯрмаганини, омон бӯлса биз халқига ӯтган қаро кунлар хусусида айтиб беражагини минбарларда туриб алоҳида урғулаяпди. Деярли ҳар бир нутқи орқали яқин ӯтмишнинг қора доғларини фош қиляпди. Бироқ барча нутқларида гарчи Каримов тутган сиёсатдан воз кечишга интилиш аломатлари сезилса ҳам Каримовнинг номига гард юқтирмаяпди асло. Хатосини хато, тӯғрисини тӯғри демаяпди. Бунга Шавкат Мирзиёевнинг 9-май Хотира ва қадрлаш куни муносабати билан сӯзлаган нутқи ҳам мисол бӯла олади.
Шу куни амалдаги Президент ӯзбек халқини 9-май Хотира ва қадрлаш куни билан эмас, Ғалаба куни билан табриклади. Холбуки, бу кун Ислом Каримов томонидан Хотира ва қадрлаш куни деб эълон қилинган ва халқимиз 9 май санасини бир неча йиллардан бери Хотира ва қадрлаш куни сифатида нишонлаб келмоқда. Демак, Мирзиёев расман тасдиқланган байрам номини расмий номи билан тилга олиши керак эди.
Президент кейинги йили Ғалабанинг 75 йиллиги муносабати билан Тошкентда Ғалаба боғи барпо этилажаги ҳақида гапирдилар. Шунга қараганда Хотира ва қадрлаш куни ӯрнини Ғалаба куни қайта эгаллаши ҳам эҳтимолдан ҳоли эмас. Бунинг замирида балки тарихни орқага қайтариш мумкин эмаслигига доир ғоялар мужассам топгандир. Лекин шундай бӯлса-да, юқорида айтганимиздек, давлат раҳбари ҳар қандай расмий номни, расман бекор қилинмагунга қадар расмий номи билан аташи шарт ва зарур!
Яна бир гап. Бу Шавкат Мирзиёевнинг Андижон вилояти ҳокимлигида ўтказилган фаоллар йиғилишида сӯзлаган нутқига тегишли. Президент нутқи давомида таълим соҳасидаги муаммоларга тўхталиб, шундай деди: «…Андижонда нима қилсак, мактабнинг, ўқитувчининг обрўйини ошириш мумкинлиги ҳақида ўйланглар. Кейин Андижон тажрибасини республикага қўллаймиз.
Шу кунларга етказса, мактаб ўқитувчисининг ойлигини минг долларга етказмоқчимиз.
Нима учун шунча йил давомида бизда йўлдан адашганлар пайдо бўлди, турли оқимлар пайдо бўлди? Таълим йўқ эди, билим йўқ эди, мактаб йўқ эди. Деворлар бор эди.
Бу соҳада муаммоларимиз кўп. Шароитимиз оғир. Ўқитувчи – жамиятнинг пойдевори». (Манба Kun.uz дан олинди).
Хӯш, ӯқитувчиларнинг ойлигини нега минг долларга етказиоқчи? Саккиз ярим миллион сӯмга эмас? Ахир Ӯзбекистоннинг миллий валютаси АҚШ доллари эмас, ӯзбек сӯмику?!
Фуқароларнинг шахсий уй-жойларини долларда сотиши тақиқланаётган, автомобилларни долларда сотишга барҳам берилаётган бир пайтда Президентнинг минбарда туриб, миллий валютамиз бӯлмиш сӯмни бир тийинга илмасдан “ӯқитувчилар ойлигини минг долларга етказамиз”, дейишларини қандай тушунсак бӯлади? Қани миллий ғурур? Қани миллий валютамизга бӯлган муҳаббат?
Президентимиз минбарда туриб доллар тарғиботи билан шуғуллангандан кейин миллий валютамизнинг қадри ҳозиргидан яна бешбадтар қадрсизликка юз тутмайдими? Миллий валютамизнинг қадрини ошириш ӯрнига уни пинакка олмай гапириш замирида нималар мужассам топган. Ёки келгусида Ӯзбекистон ҳудудида миллий валютамиз сӯм билан бирга АҚШ доллари ҳам расмий муомалага киритиладими? Тушунолмайман… Ҳамма нарса қоришиб кетгандек… Бир томонда 9-май байрами рамзи бӯлиб келган Григор тасмасига қарши кураш кетаётган бир чоғда, иккинчи томондан эса 9-майда “Ӯлмас полк” юриши тантанали равишда ӯтказилишига расмий рухсат берилади. Бир томонда доллар билан савдо қилганлар жавобгарликка тортилса, доллар минбарда тарғибот қилинади…

Ruzibay Azimiy

Халқ денгиздир, халқ тўлқиндир, халқ кучдир

Фейсбукда ажойиб ва баъзида жуда керакли бир функция бор. Буни фойдаланувчилар жуда яхши билишади ва кенг қўллашади. Шахсан ўзим хам шу функцияни кўп ишлатувчилар қаторига кирсам керак. Бу албатта игнор яъни сухбатдошни блоклаш ёки ўзбекча қилиб айтганда тўсиқ қўйиш, дийдорини ўчириш, думини тугиш ва хокозо.

Игнор қилиш бу ( инглиз тилидан ignore ) бирор бир онлайн сухбат ёки форумда сухбатдош билан сухбатлашишдан бош тортиш. Уни гаплашиш имконига тўсиқ қўйиш.

Фейсбукданда фаол реал хаётда, айнан биз яшаб турган жамиятда айнан мана шу функцияда жуда кўп хукумат, бошқарув ва назорат органлари фаол фойдаланишади. Масалан бирор хукумат, бошқарув ташкилотга янги рахбар келди, дейлик. Аввало баланд панжаралар ва қорайтирилган ойналар ортига беркиниб халқни игнор қила бошлайди. Ундан кейин яшил ёки харбий формалар ортига беркинади. Ундан кейин баланд бинолар, мустахкам ва очилиши қийин бўлган эшиклар ортига беркинади. Яширинади. Иқрор бўлайлик жуда кўп Ўзбекистонни бошқаришда катта хиссаси бор фигураларни яқин – яқингача хеч қайсимиз умуман танимас эдик. Хали хануз кўпчилигини билмаймиз. Сабаби нимада?

Улар ана шу тўсиқлар ортида халқдан, умуман ташқи оламдан алоҳида бўлиб хотиржам кўнглига келган ишни қила олиши, кўнгил ёзиши ва бизга маълум номалум одатларини баҳузур амалга ошира олиши керак. Халқ имкони борича безовта қилмаса, уларга шикоят қилмаса, уларнинг *зона комфорта * сини бузмаса – мана шу уларнинг мафкураси.

Масалан, пастда турган рахбарларга битта вазифа юклайди. Имкони борича муаммо шу ерни ўзидаёқ хал бўлсин, юқорига, яъни, унга бу муаммо етиб бориб уни беҳаловат қилмасин. Хар сафар текширув ва назоратга борилганда исталган вазир ёки прокурор ўзидан қуйида турувчи бошқарув органларига нимани тайинлайди? Нима қилсанг қил , муаммо менгача етиб келмасин, деган маслакда иш олиб боради.

Игнорни турлари кўп. Масалан, эшитиб – эшитмасликка олиб игнор қилиш. Бу хам кенг қўлланувчи услублардан бири. Хозирги кунда халқнинг оддий муаммоларини, масалан, свет, газ, коммунал муаммоларни билмайди деб ўйлайсизми? Хақиқат шуки улар халқни игнор қилишади. Дийдалари, виждонлари қотиб кетган. Бу қотган виждонларни арзи дод, йиғи – сиғи, хаттоки юзлаб ўлимлар хам юмшата олмайди. Албатта, коррупция деган ажойиб калит орқали бу мўжизавий қалбларга йўл топса бўлади. Қолган калитларни умуман тан олишмайди.

Нега бирор вазир, сенатор, прокурор, хокимлар халқ билан очиқ мулоқотдан қўрқади, хайиқади? Охирги пайтларда Тошкент шахар хокими Ж. Ортиқхўжаев, Самарқанд вилояти хокими, Наманган хокимидан бошқа сенатор, вазирликлар, умуман бошқарув, назорат органлари халқ билан юзма юз келишдан қочадилар негадир. Фейсбукдаги сахифаларини қўяверинг.

Эй мард бўлсангизлар майдонга чиқинглар! Шу она ватанингиз, шу халқингиз учун озгина жон куйдиринглар. Токайгача ўша чиройли ёпиқ хоналарда халқни игнор қилиб яшайсизлар? Етар энди. Халқ номидан гапира олганни борки пусиб келиб ишдан бўшатасиз, ёмонлик қиласиз, қўрқитасиз қамоққа тиқасиз. Игнор қиласиз, оғзини ёпасиз. Ахир чегараси борку хар нарсанинг.

Хеч бўлмаса Президент айтган, ўргатган, сенга ишониб ваъда берган ишларини амалга ошир, хозиргача шу ишларни 30-40 фоизи хам амалга ошганда хаётимиз бутунлай бошқача бўлар эди. Онлайн қабулхона, ишонч телефонлари ортига хам беэътибор, халқни умуман ўйламайдиган ходимларингни қўйиб қўйдинглар.

Нима қилайлик сизларни олдингизга кириб бўлмаса, телефон қилолмасак, хат ёза олмасак. Гапимизни, дардимизни, муаммоимизни кимга айтайлик? Игнор қилавериб чарчамадингизми? Игнор қилинган халқ фақат битта йўл билан ханузгача яшашга мажбур. Ичига ютиш, чидаш, енгилиш, синиш ва албатта соқов бўлиш. Неча мардларни маддоҳга, соқовга айлантирдингиз. Ватангадо қилдингиз қанчасини. Менимча бас қилиш керак.

Бу блогпостга Чўлпонни шеъри якун ясаб беради. Нега бундайлиги ва нима қилиш кераклиги хам бу шеърда бор.

ХАЛҚ

Халқ денгиздир, халқ тўлқиндир, халқ кучдир.
Халқ исёндир, халқ оловдир, халқ ўчдир…
Халқ қўзғалса куч йўқдир, ким тўхтатсин.
Қувват йўқ, ким халқ истагин йўқ этсин.
Халқ исёни салтанатни йўқ қилди.
Халқ истади, тож ва тахтлар йиқилди…

Халқ истаги: озод бўлсин бу ўлка,
Кетсун унинг бошидаги кўланка.
Бир қўзғалур, бир кўпирар, бир қайнар,
Бир интилур, бир ховлиқар, бир ўйнар,
Йўқликни-да, очликни-да йўқ этар,
Ўз юртини ҳар нарсага тўқ этар…

Бутун кучни халқ ичидан олайлик,
Қучоқ очиб халқ ичига борайлик!
1921 йил, 7 Сентябр, Бухоро.

Игнорларни очиб – қучоқ очиб халқ ичига келинглар!

Абдулазизхон Акрамов (FBdan)

Онг ва оламда нима гап?

М. Йўлдошев:  УРФ-ОДАТ, УДУМ ВА АНЪАНАЛАРНИНГ ИЖТИМОИЙ
КЎРИНИШЛАРИ ҲАМДА УЛАРНИНГ БУГУНГИ КУНДАГИ
ЯШОВЧАНЛИК СИРЛАРИ

Ҳар бир халқнинг тарихи турли воқеа ва тажрибаларга шунчалик бойки, у зарур ҳолларда ҳар қандай муаммонинг ечимини ўша тажриба ва билимлардан тегишли хулоса чиқариб ҳал қила олади. Тарихда ҳодиса ва мисоллар шунчалик мўл такрорланганки уларнинг кўпчилик қисми одамлар руҳига турғун, ўзгармасдан сингишиб кетган. Айнан мана шу турғун ва ўзгармасдай бўлиб кетган кўникмаларда урф-одат, удум ва анъаналарнинг кучи ва камчилиги ётади. Чунки урф-одат, удум ва анъанага айланиб кетган бу кўникмаларни одамлар тўғри келган пайти ва жойда ҳеч қандай ўй-хаёлга бормасдан тўлиқ амалга ошираверади. Айнан мана шу ҳолатда урф-одат, удум ва анъаналарнинг ижобий ва салбий, кучи ва камчилиги яширинган бўлиб у айни пайтда ижобий натижа кутилган ҳолатда салбий натижалар бериши мумкин.
Урф-одат, удум ва анъаналарнинг кучи шундаки, улар одамларнинг муайян, мутаносиб ҳолатларда ким бўлишидан қатъий назар бир хилда, ўйлаб ўтирмасдан ҳаракат қилишига шароит яратади қолаверса шунга мажбурлайди. Айтайлик, маҳалладан кўчага чиқаётган ҳар қандай киши, шоҳу гадо, вазиру чилангар таъзия бўлса ўша жойга бориб, ўтириб фотиҳа ўқиб ўтади. Демак, жамиятнинг ҳар қандай аъзоси унинг бошқа аъзосидан таниш ҳолатда таниш ҳаракатни кутади. Бу ўринда жамиятнинг ҳар қандай аъзосидан нотаниш, бошқалар кутмаган ҳаракатни ҳеч ким кутмайди. Агарда ушбу одам жамият, одамларга ўрганиш бўлиб қолган ҳаракатдан бошқасини қилар экан, аввало унинг ўзи одамлар орасида қаршилик, норозиликка учрайди. Бу норозилик ўз ўрнида кичик ушбу шахсни инкор қилишдан бошланиб то жамиятнинг алоҳида гуруҳидан, катта бир ижтимоий қатламидан, ҳатто бутун жамиятдан сиқиб чиқаришгача етиб бориши мумкин.
Урф-одат, удум ва анъаналарнинг камчилиги шундаки, уларнинг фаолият доирасида жамиятнинг эркин аъзоси бўлмиш алоҳида шахс ўз ўрнида қисман эркинлигини, шахсий иродасининг эркин намоён қилинишини йўқотади. У баъзан ўзи хоҳламаган, ички кўникма ва тушунчаларига зид келадиган ҳаракатларни энг бўлмаганда хўжа кўрсингагина бўлса ҳам бажаришга мажбур бўлади.
Урф-одат, удум ва анъаналар жамиятнинг тараққиёт йўлидан ҳар хил ўзгариш ва тўфонлардан ўз аъзоларини сокин, мўътадил ўтказишда ёрдам бериши билан бир вақтнинг ўзида тарихий давр ва ҳолатга бирқадар эскириброқ етиб келадида шахснинг янги ижтимоий ҳолатидан келиб чиқиб ҳаракат қилишига тўсиқлик қилади. Бу эса айни шу жамиятнинг ижтимоий, маънавий ва маданий ўсишларида тўсиқ бўлади. Жамиятнинг янги ижтимоий ҳолатидан келиб чиқиб тараққий қилишига қаршилик кўрсата бошлайди. Бу ҳолатни бизнинг шароитда, яъни яқиндагина бошимиздан ўтган социалистик жамият қолдиқларидан янги ижтимоий шароитга ўтаётган пайтимизда кўплаб мисоллар билан тасдиқласак бўлади.
Урф-одат, удум ва анъаналарнинг ижтимоий аҳамияти жамият ҳаётидаги ўрни шунчалик каттаки, ҳар қандай янгиликнинг бу тизимга кириб келиши жуда қийин кечади. Баъзан, маълум доиралар томонидан гўёки ушбу жамиятнинг фойдасини кўзлаб қилинган жуда катта ҳаракатлар, у ёки бу янгиликни киритиш бўйича олиб борилган ташкилий тадбирлар кутилган натижани бермайди. Чунки, урф-одат, удум ва анъаналарда маълум бир ижтимоий-иқтисодий муҳитда яшаган жамиятнинг ўша давр ва ҳолатига мос келадиган кўникмалари шаклланиб одатга айланган. Демак, бундай ҳолатга киритилаётган янгилик ижтимоий ва айниқса иқтисодий жиҳатдан ҳам кенг асосланган бўлмоғи керак. Акс ҳолда киритилишига уринилган янгилик қанчалик ушбу жамият учун зарур ва ҳозирги ҳаётига мос бўлмасин барибир унинг учун бегона бўлиб қолаверади. Бу ўринда жамиятимиз ҳаётига тўйлар ва уларнинг ижтимоий, маълум маънода ўзгартирилган йўналишларини киритишга, жамиятимиз кўпчилигининг, ҳатто давлатимиз томонидан кўрилган уринишларнинг керакли натижа бермаганликларини айтиш мумкин.
Умуман олганда жамиятнинг ҳар қандай ижтимоий, сиёсий ва иқтисодий ўзгариши амалда қўлланиб келинаётган урф-одат, удум ва анъаналар нормасини янгилаши табиий ҳолдай кўринилмоғи керак. Аммо, урф-одат, удум ва анъаналар халқнинг маънавий бойлиги сифатида жуда катта тажрибага асосланиб, узоқ келгусини ўйлаб ўта донолик билан яратилади. Энг аҳамиятли томони яна шундаки, жамиятнинг ҳар қандай ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий ўзгаришлари халқнинг бой тажрибаси асосида яратилган урф-одат, удум ва анъаналарни моҳирона такомиллаштиришга асосланган бўлади. Бу жойда такомиллаштириш ва янги шароитга мослаштиришни янгилик киритиш билан аралаштирмаслик керак.
Урф-одат, удум ва анъаналар жамият ҳаётида маълум вақт қўлланилиб келинганидан кейин халқ тажрибасида такомиллашиб ва охири ижобий амалиёт сифатида секин аста ушбу халқнинг талаб ва эҳтиёжини қондира оладиган норма, яъни, урф-одат, удум ва анъана сифатида ҳатто ёзилмаган қонунига айланиб кетади. Бу ўринда бизда қадимдан қўлланиб келинадиган «Шариат, шариат шуни талаб қилади», деган иборалар айни шу фикрни исботлайди.
Ҳар қандай урф-одат, удум ва анъаналар қонун даражасидаги талабга айланганича жамиятнинг ҳаёт фаолиятида секин аста такомиллашиб боради. Ушбу такомиллашув жараёнида урф-одат, удум ва анъаналар халқнинг тарихий тажрибасига, унинг маънавий ва маърифий дунёқарашига ва блошқа кўплаб ахлоқий нормаларига таянади. Ўз ўрнида ушбу халқнинг минтақавий, ҳатто табиий яшаш шароитигача мос келадиган унсурларни ўзича инобатга олиб такомиллашиб боради. Бу ўринда оддий мисол келтирадиган бўлсак, марказий осиё халқларининг меҳмондўстлиги ва айниқса меҳмонни бир пиёла чой билан зиёфат қилиб кейин меҳмондорчиликни бошлашини келтириш мумкин. Чойнинг келтирилиши, қайтарилиши (уч маротаба), биринчи пиёла чойни мезбоннинг ўзи олиши ва шунга ўхшаш бевосита чой ва меҳмондорчиликка алоқадор урф-одатлар.
Илмий адабиётларда биз икки хилдаги урф-одат, удум ва анъаналарга дуч келамиз – «анъанавий» ва «замонавий». Халқнинг, жамият аъзоларининг ижтимоий хулқини бошқарувчи ушбу атамалар илгари асосан ижтимоий-тарихий ва этнографияга тааллуқли фанларда қўлланилиб келинган ва охирги пайтларда улар ижтимоий-психологияда ҳам кенг қўлланилмоқда.
Анъанавий урф-одатларнинг фаолияти ва умуман мавжудлиги «замонавий» урф-одатларнинг пайдо бўлишини ва аксинча «замонавий»лари «анъанавий»ларнинг борлигини замонага мослаштирилишини инкор қилмайди ва улар баъзи ҳолларни олмаганда бир бирларига унчалик қаттиқ қаршилик кўрсатмайди. Ҳамма замонларда ҳам улар бўлган, ўзаро ижобий таъсир кўрсатиб замонага мослашишларида бир бирларига ёрдам беришган.
Анъанавий урф-одат, удум ва анъаналарнинг ижобий томонлари билан бир қаторда салбий томонлари ҳам бўлиб ижобий томонлари билан янги анъаналарнинг кириб келишига, уларнинг шароитга мослашишига, эски урф-одатларни сиқиб чиқаришга ёки уларни янги шароитга мослаштиришга, янгича шакл беришга ёрдам беради. Бир сўз билан айтганда замонавий урф-одат, удум ва анъаналар жамиятнинг тараққиётига хизмат қилади. Аммо, замонавий анъаналарнинг салбий томонларидан бири шундаки, улар анча анъанавий эски урф-одатларнинг барчасини, баъзан ҳатто ўта шиддат билан, халқ тарихий, маънавий бойлиги бўлган қадриятларни ҳам инкор қила бошлайди. Натижада, жамият орасида бундай ўзгаришларга қаршилик кўрсатиш нохуш шаклга кириб кетиши мумкин.
Урф-одат, удум ва анъаналар, торроқ маънода олганда, бу бирор кўникма, ҳаракат ва маросимни қандай бажариш нормаси, қоидаси бўлиб, ўсиб келаётган авлодга ундан олдингиларининг ижтимоий ҳаётий тажрибасини, билимини, замондошларнинг бир бирига бўлган муомала тартибини, стандарт ҳаракатларини белгиланган қоидалар кўринишида ўтказиш услуби.
Урф-одат ва удумлар халқнинг оммавийлашган тарихий тажрибаси бўлиб унинг ўз ижтимоий ҳаётида кенг қўллайдиган жамиятдаги ёзилмаган ахлоқий яшаш нормалари. Улар халқ томонидан ҳимоя қилинади, бойитилиб борилади, лекин анъаналарга қараганда қўлланилиш доираси торроқ, улар ҳали кенг омма орасида (айтайлик бутун халқ миқёсида) етарли норма, қонуниятга айланиб улгурмаган бўлади. Урф-одат ва удумлар халқнинг бир қисми томонидан бир шаклда амалга оширилса, бошқа бир қисми томонидан сал бошқачароқ амалга оширилиши мумкин.
Шу билан бир қаторда анъаналар, урф-одатлар, удумларнинг аниқ чегараларини белгилаш қийин. Улар баъзи бир шароитларда, масалан, янгироқ урф-одат бўлишига қарамасдан, маълум кишилар томонидан афғонларнинг «Пуштунвала», бизнинг «Шариат», Доғистондаги «Адат» каби ёзилмаган қонуният даражасида амалга оширилиши мумкин.
Урф-одат, удум ва анъаналар ҳар бир шахс, бутун жамият томонидан ушбу жамият қўллаб қувватлаган, уни маълум қонуният даражасига кўтарган доирада ахлоқ ва хулқ нормаси кўринишида бажарилишини таъмин қилади. Алоҳида шахс ушбу урф-одатларни норма даражасида ўзи бажарар экан, уларнинг маълум белгилар доирасида бажарилишини бошқалардан, бутун жамиятдан кутади. Агарда ушбу нормаларнинг бажарилмаётганини кўрса шахс бу ҳолатни ўзига нисбатан ҳурматсизлик, деб қабул қилиши мумкин ва у дарҳол удум ва анъаналарнинг ҳимоячисига айланади. Бу ҳолда шахсдаги кўникма, анъаналарнинг кучи таъсир қилади. Демак, урф-одат, удум ва анъаналар нормасидан тойиш, уларни бажармаслик алоҳида шахс, бутун жамият томонидан қораланади, салбий қабул қилинади ва бузувчига нисбатан маълум чораларни қабул қилишгача олиб келиши мумкин. Албатта, одамлар, жамият бундай ҳолларда кўпинча бузғунчининг шахсини, жамиятдаги мавқесини ҳисобга олишни ҳам унутишмайди. Шундай бўлишига қарамасдан, барибир урф-одат, удум ва анъаналарни бузувчилар назардан четда қолмайди. Шунинг учун ҳам урф-одат, удум ва анъаналарнинг жамиятдаги ижтимоий хулқга регуляторлик роли доимо кучли ҳолатда давом этиб келади.
Урф-одат, удум ва анъаналар халқ орасида жуда кўплаб жамиятни бошқаришга доир ролларни бажаради. Биринчидан, маданий бойлик сифатида ахлоқий, ижтимоий, хулқий, ҳатто эстетик дид ҳимоячиси ролини бажаради. Иккинчидан, шахс ва жамият томонидан намоён қилинадиган ижтимоий хулқ нормалари ҳимоячиси роли. Учинчидан, ҳар бир шахсдан, бутун жамиятдан маълум хулқ нормаларини талаб қилиш билан ушбу халқнинг миллий ўзлигини кўрсатади ва уни ҳимоя қилади. Айнан мана шу урф-одат, удум ва анъаналарда халқнинг миллийлик хусусияти кўпроқ сақланиб келади. Мисол учун, туркий халқлар, ислом дунёси ва исломий туркий халқлар жуда кўп бўлишига қарамасдан улар орасида ўзбеклар, ўзбек халқи ўз ўзлиги билан жиддий бошқалардан фарқ қилади. Ушбу фарқда унинг урф-одат, анъана ва удумларининг роли беқиёсдир. Бу эса ўз ўрнида «биз» ва «улар» тушунчасини келтириб чиқаради ва ёрқинлаштиради, унга алоҳида колорит, ранг беради.
Бир халқнинг турли давр ва хилдаги тараққиёт даврида бир хилдаги урф-одат, удум ва анъаналарнинг қисман ўзгарган турлича ёки бир хилда намоён бўлиши шуни кўрсатадики, демак улар бир вақнинг ўзида ўз талаб нормалари таркибида рационал белгилар билан бир вақтнинг ўзида иррационал, ижобий талаблар билан бир пайтда салбий талабларни ҳам олиб юришида. Шунинг учун ва айни шу ҳолатдан келиб чиқиб жамият аъзоларига бир вақти, тарихий бир даврда у ёки бу урф-одатнинг, удум ва анъананинг ижобий томони ёқса, маълум даврда унинг салбий томони ёқади ва ўша халқ томонидан қўлланилади. Бундай ҳолларга мисол қилиб турлди ўтиш даврларини, бизнинг ҳозирги ҳолатимизни ҳам келтириш мумкин. Бундай пайтларда жамият урф-одат, удум ва анъаналарнинг бирон иррационал, салбий томонини олиши ва бу билан асрий қўлланилиб келаётилган нормалардан воз кечиши мумкин. Аммо бундай ҳоллар бекорига кечмайди, халқ, жамият ўз келажаги учун фойдалироғини оладида албатта шундай йўлга боради.
Урф-одат, анъана ва удумларнинг яна бир хусусияти шундаки, улар ўта яшовчан бўлишади. Жамият хулқини бошқарувчи ва ҳимоя қилувчи функциялари билан улар бир вақнинг ўзида ҳам катталар, ҳам ёшлар орасида бирдай фаолият кўрсатади.
Маълумки, жамиятда авлодлар алмашинуви сезилмасдан амалга ошади. Шунинг учун кекса авлод тарихий хотира элтувчилари сифатида албатта урф-одат, удум ва анъана нормалари ҳимоячилари ролини тиришиброқ бажаришади. Ёш авлодни бу нормаларни бузмасликка чақиради, бузганларини жазолаб боради. Бу ҳол албатта урф-одат, анъана ва удумларнинг ижобий томонларини тарғиб қилиш билангина олиб борилади. Аммо, кекса авлодга ижобий туюлган кўпчилик нормалар янгича ижтимоий шароитда ёш авлодга ижобий туюлмаслиги мумкин. Айни шу ҳол тараққиётнинг абадий ҳамроҳи бўлмиш оталар ва болалар муаммосини келтириб чиқаради. Бундай ҳолларда ёшлар кўпинча катталар олдида бирор нормани бажарсада, ўз гуруҳи, ёшлар даврасида янгиликларни қўллаб, уларга ўрганиб боради. Аммо, уларга кўп ҳолларда ҳаёт тажрибаси ҳали камлик қилади. Шунга қарамасдан ёшлар янгича шароитда янгича яшашга уринади, бу эса ўз ўрнида улар орасида ҳурфикрлиликни келтириб чиқаради. Янгича ҳаракатлар, қадимий урф-одат ва анъаналардан ёшлар орасидаги бош тортиш кексалар томонидан жазо чорасини қуллашга олиб келади. Бу ҳолларнинг келиб чиқишида аслида урф-одат, удум ва анъаналарнинг салбий томони, ҳаёт тараққиётига қаршилик қилувчи камчилиги ётади.
Ушбу камчиликларга қарамасдан урф-одат, удум ва анъаналар жамиятнинг тўплаган тажрибасини шахсга ўтказувчи, шахсни ижтимоийлаштирувчи жамиятда қабул қилинган яшаш ижтимоий ва маданий нормаларини ўргатувчи восита сифатида ўз ўрнини йўқотмайди. Урф-одат, удум ва анъаналарнинг ушбу томони, яъни шахсни ижтимоийлаштирувчи факторлардан бири сифатида у ижтимоий психология фани учун жуда катта қизиқиш уйғотади.
Урф-одат, удум ва анъаналарнинг жамиятдаги бошқарув ролини эътироф этар эканмиз, бу ҳолда жамиятни бошқаришдаги катта воситалардан бири бўлмиш диний урф-одатлар, удум, анъана ва ақидалар, яъни диний нормалар ва жамоатчилик фикри тушунчасини таъкидлаб ўтиш лозим. Кўпчилик ҳолларда шахс бутунлай ушбу нормалар ва жамоатчилик фикрига бўйсунган ҳолда тобеликка тушади, ўз шахсий тушунча ва хулосаларига амал қилолмайди. Бу ҳол айниқса урбанизациялашмаган қишлоқ шароитларида ўта кучли кечади. Ҳар қандай эркин фикр, мустақилликка интилиш жамият томонидан қораланиб бидъат (янги пайдо бўлган одат) киритиш, ғайрификрлилик, деб қабул қилинади. Маълум ҳолларда уларнинг тарафдорларига нисбатан жазо чораси тайинланади ва қўлланилади. Бу ҳол биринчидан шахсни эркин фикрдан қайтариш бўлса, бошқа ҳолларда уни ижтимоий гуруҳдан, жамиятдан четлаштириш, қувиш бўлиши мумкин. Маълумки, ҳар қандай шахс учун ижтимоий гуруҳсиз, унинг фикрисиз жамиятда яшашнинг имкони йўқ. Чунки, шахс ижтимоий жонзот, шахс сифатида у ижтимоий муҳитсиз яшай олмайди. Бу ўринда шахс учун унинг жамиятга фаол кириб келиш даври билан, фаол ижтимоий ҳаётдан четлашиш даври ўта муҳим пайти ҳисобланади. Фаол ижтимоий ҳаётга кириб келиш даврида у жамият томонидан қабул қилинмаса шахс суицидгача бориб етади. Баъзида ёшларнинг суицидга бориб етиш сабаби асли мана шунда бўлади. Айни шуни ҳисобга олган ҳолда исломда суицид ақида сифатида қаттиқ қораланади ва бу жамиятнинг аъзоларини суициддан сақлашга хизмат қилади. Фаол ижтимоий фаолиятдан четлашаётган шахс эса яна ўзини оғир аҳволда сеза бошлайди, ўзича ижтимоий ҳаётдан четлашишни хоҳламайди ва натижада жамиятдан четлашишнинг ҳар қандай турларини ички ҳаяжон, қаттиқ кечинмалар билан қабул қилади. Натижада у шундай пайтларда турли дардларга, жумладан ижтимоий тажанглик, стрессга берилиши ва бунинг оқибатида юрак хасталикларига чалиниши кўп учрайди. Айни шу пайти шахс баъзи ҳолларда жамиятдан мажбуран четлатилганлигини ҳис қила бошласа, бу ишдан, айниқса юқори лавозимлардан четлатишлар билан боғлиқ ҳолларда, жамиятнинг ғайрификр гуруҳларига қўшилиб алоҳида танқидчи, жамият ва унинг бошқарув тизимларини танқид қилувчига айланиб қолиши кўп учрайди.
Бу деган сўз, албатта, агарда шахсни ўз ижтимоий гуруҳи енгилгина қўйиб юборса, уни шундайича ўша референт, ғайрификр гуруҳлар ҳам енгилгина қабул қилади дегани эмас. Одатда ғайрификр гуруҳлар ҳам баъзиларни тезгина ўз қаторларига қўшса, бошқаларни улар ҳам қабул қилишмайди. Шундай ҳолларда шахснинг янги ҳолатга ижтимоийлашуви жуда қийин кечади. Бу ўринда унинг ўз руҳига сингдирган ижтимоий, касбий одатлари, кўникмалари унга салбий таъсир кўрсата бошлайди.
Айни шундай ҳолларда шахснинг хулқида девиант хулқий кўриниш, хулқининг бир бирига қарама қарши келадиган ҳаракатларини кузатиш мумкин. Бундай ҳолда шахс ҳали ўз ижтимоий одат ва кўникмаларидан қутулган эмаслиги, янгича ижтимоий шароитга тўғри келадиган янги кўникмалари йўқлиги билан ажралиб туради. Шунинг учун унинг хулқи девиант кўринишни намоён қила бошлайди. Умуман олганда инсон ҳаётида девиант хулқ кўп бор содир бўлади. Улар унчалик оғир кечмайди. Аммо, ижтимоий фаол ҳаётдан четланиш даври ўта оғир кечади. Бундай ҳоллар шахс ҳаётида катта лавозимдан тушиш, фаол ижтимоий ҳаётдан четлашиб пенсияга чиқиш пайтларига тўғри келади. Бундай ҳолларни психология фани орқали тушунтирадиган бўлсак, бу мотивлар, майллар курашуви, имконият ва хоҳишнинг номутаносиблигидан клиб чиққанини кўрамиз. Бу деган сўз шахс ўз психологик комфорт, ёқимли ҳолатини йўқотишни хоҳламаслик, ижтимоий «мен»ни йўқотмасликка уриниш, кам куч ва харажат сарфлаб янги комфорт ҳолатни эгаллашга интилиш. Аммо, бундай ҳолда шахсни ижтимоий гуруҳ инкор қилмоқда, шахснинг «мен»и янгича шарт-шароитга тўғри келмаяпти ва шахс интилаётган комфорт ҳолат ёки банд (кўп ҳолларда шундай бўлади ҳам) ёки бу ҳолатга интилаётган шахсда имкониятлар етарли, мавжуд эмас.
Шахс шундай ҳолларда ички мотив, майллар кураши таъсирида девиант хулқ намоён қилибгина қолмасдан ҳатто жамият билан, жамият фикри билан низога бориши мумкин. Бундай низо тагида шахснинг ижтимоий «мен»ини қутқариш иштиёғи ёки ўзи ҳақидаги ижобий хулосани жамоатчилик салбий фикридан ҳимоя қилиш ҳисси ётиши мумкин. Баъзан, шахс ўзи билиб билмай бирор ижтимоий гуруҳнинг манфаатларини ҳимоя қилиши мумкин ёки бирор ижтимоий гуруҳ орасида обрў қозониш мақсадида бошқа бир ижтимоий гуруҳ билан низога боради. Айни мана шу ҳолатлардан шахснинг аксилижтимоий хулқига сабаб ва моҳият излаш лозим. Бу ҳолат одатда, шахснинг анъанавий урф одат ва удумларга қарши чиқиши билан бирга олиб борилади. Сабаби, шахс анъанавий «қотиб» қолган урф-одат, удум ва анъаналар нормаларини ўзига, ўз манфаатларига, ўзининг фикрига, янги шароитларга мосламоқчи бўлади. Урф-одат, удум ва анъаналар нормаси эса қачонлардир умумжамият манфаатидан келиб чиқиб ўрнатилган, уларни ўзгартиришга фақат жамиятнинг ўзигина мутасадди ҳисобланади.
Урф-одат, удум ва анъаналар алоҳида қаттиқ ҳимоя қилинадиган ҳоллари бу уларнинг диний ақидалар билан «ўралган» шаклларидир. Бу ўринда ислоим ҳам бошқа динлардан устун бўлса устунки, аммо қолишмайди. Диний ақидалар одатда шахснинг моддий ва маънавий оламини буткул эгаллашга ҳаракат қилади.
Ислом оламида шахснинг моддий ва маънавий томонидан ташқари шахслараро муносабатлар ақидалаштирилган бўлиб маълум диний тартиб қоидаларга бўйсундирилган бўлишии мумкин. Шунинг учун динлаштирилган урф-одат, удум ва анъаналарнинг жамиятни бошқариш роли бошқа умумтарих кўникмалардан анча устун туради. Кўпгина ҳолларда шахснинг туғилишидан то қабрга боргунича йўли айни шу динлаштирилган урф-одат, удум ва анъаналарга бориб тақалади. Натижада шахс эркинлигига имконият жуда тораяди. Шахс бундай шароитда мавжуд урф-одат, удум ва анъаналарнинг механик бажарувчисига айланиб қолиши мумкин. Айни шу шарт-шароитлардан келиб чиққан ҳолда айтиш мумкинки, урф-одатлари, удум ва анъаналари ўта динлаштирилган давлатларда алоҳида типдаги хулқли фуқаролар вужудга келади. Худди шунинг учун ҳам исломий, насроний, буддавий ва бошқа типдаги хулқли фуқароли давлатлар мавжуд. Яшаш ижтимоий ҳаёти, сиёсати ва бошқа жамият нормалари динлаштирилган давлатларда умумижтимоий тараққиёт секинлашиб боради ва улар умумжаҳон тараққиётидан бирқадар четлаб яшаётганини кўпинча сезмай ҳам қолади. Бундан албатта ҳурфикр ва илғор кишилар мустасно.
Айни шу ўринда бутун жаҳон аҳлининг диний қарашларга, динийлаштирилган удум ва ахлоқий нормаларга муносабати ўзгариб бораётганини кўриш мумкин. Мана шу ҳолатни ўта сезгирлик билан илғаган жаҳон буддизмининг бошлиғи Далай Лама ўз ўрнида 21 асрда ахлоқий нормаларни дин, динлар елкасига осмаслик керак, деган тезис билан майлонга чиқмоқда.
Бугунги кундаги ўта динийлашган давлатларнинг фуқаролари хулқидан маълум диний ақидага мос ҳаракатни кутиш ўз ўрнида ҳеч кимга янгилик бўлмайди. Чунки, диний қобиқларга ўралган урф-одат, удум ва анъаналар шахс хулқини маълум йўналишда бошқаришни қачонлардир ҳал қилиб улгурган, эркинликка йўл қўймайди. Шахс бундай ҳолларда аждодларга ишонган ҳолда ҳаракат қилади. Унинг эркин ҳар қандай ҳаракати бидъат, маълум нормадан чекиниш, деб қаттиқ қораланади.
Бу борада Шарқ халқларининг яна бир хусусияти, катталар олдида уларнинг обрў-эътиборини жойига қўйиш диний ақидаларнинг янада кучайишига олиб келади ва замонавий муносабат турларининг кириб келишига катта тўсиқликлар уюштиради.
Жамиятдаги урф-одат, удум ва анъаналарнинг руҳий таъсир механизми шу даражада мустаҳкам ишлайдики, шахс онги, фикрлаш доираси ва бошқа ахлоқий олами ушбу нормалар чегарасидан кам ҳолатлардагина ташқари чиқиши мумкин. Шахс ўзини доимо жамият назари остида сезади. Бу ҳам етмагандай динийлаштирилган урф-одат, удум ва анъаналар таъсирида у доимо Тангри, Оллоҳ, Бог, Буддалар назари остида эканлигини унутолмайди. Бундай диний урф-одат, удум ва анъаналарга дустаман кетган фуқароларни тўғри йўлдан четга уришда ҳар хил ақидапарастлар, диний оқимлар, турли хил тизим бошқарувчилари кенг фойдаланишлари мумкин.

Инсон руҳидаги динийлашган урф одат, удум ва анъаналарнинг намоён бўлиши

Умумий психология инсон руҳи намоён бўлиш жараёнини, фаолият йўналишини ўрганадида унинг моҳияти билан унчалик қизиқмайди. Яъни, тафаккур, ирода ҳис-туйғу ва бошқа руҳий жараёнлар асл моҳият жиҳатидан инсон хулқини ташкил қилиши фақатгина кўзда тутилади.
Диндор шахс хулқининг хусусиятларини эса унинг руҳидаги ишонч орқалигина тўлиқроқ аниқлаш мумкин. Бу деган сўз, унинг руҳида «Илоҳий» тушунчаси қанчалик кучли, ўрта ёки кучсиз мавқега эга эканлиги алоҳида ўрин тутади. Шунинг учун ҳам диндор шахслар алоҳида бир тип, туркумни ташкил қилади ва уларнинг ижтимоий хулқини тушуниш учун албатта ижтимоий муҳитдан ташқари қачон ва қаерда, деган саволга ҳам жавоб бериш зарур.
Ҳар бир инсон шахс сифатида Тангридан, Оллоҳдан маълум руҳий меъёрни олар экан у албатта жамиятда яшаб ўз атрофига мослашади, яъни ижтимоийлашади. Аммо бу ўринда унинг Илоҳдан олган асл меъёрий хусусиятлари алоҳида рол ўйнайди. Шу ўринда жамиятнинг ҳам унга таъсир даражасини унутмаслик керак. Бу ўринда ёшлигида ҳайвонлар қарамоғида қолиб кетган ижтимоий муҳитдан узилган инсон болалари тақдирини четлаб ўтиб бўлмайди.
Аммо, шу билан бирга атроф муҳит, жамиятнинг шахсга таъсир кучини марксчилардай биринчи ўринга кўтариш ҳам хато эканлиги тарихий исботланган, дейиш мумкин. Яъни, марксчилардай ҳамма бирдай тенг имкониятлар билан туғилади, шахснинг фақат ижтимоийлашиш даражасигина унинг ҳаёт тақдирини аниқлайди, дейиш ҳам шахс руҳий даражаси ва унинг моҳиятига нотўғри ёндошиш бўлади. Демак, марксчи моддиюнчилар педагогикасининг хато жойи ҳам асли шу жойдага ўхшайди. Ахир, марксчилар шахсни жамият тарбиялайди ва охир оқибат уни жамият шахс қилиб етиштиради, деб ҳукум чиқарар эди. Бу ўринда идеалистларнинг шахс тушунчасига ёндошиши анчагина ҳақиқатга доимо яқин турар эди. Аммо бу йўналишнинг ҳам ўзига яраша салбий томонлари борлигини унутмаслик керак. Яъни, улар жамиятнинг, ижтимоий муҳит ва даврнинг шахсга таъсирини инкор қилмас эди. Аммо, шу билан бир вақнинг ўзида, баъзи ҳолларда, шахс тушунчасини, унинг руҳи ва айниқса хусусиятларини ҳам фақат Илоҳдан дейишга ўтиб кетишган пайтлари, уларнинг ҳам муаммога бир томонлама ёндошаётганлиги кўриниб қолар эди. Демак, моддиюнчилар шахсни фақат ижтимоий, деб қарашлари билан, идеалистларнинг шахс тушунчасидаги ижтимоий таъсирни баъзан инкор қилишлари ўз ўрнида уларнинг иккаласининг ҳам илмий, назарий қарашларига ноаниқлик киритганини кўрамиз.
Бизнингча шахснинг диний дунёқарашини тушунишдаги асосий нуқталардан бири ҳам мана шунда. Агар ушбу томонларни инобатга оладиган бўлсак, марксчиларнинг ижтимоий назарияси ва идеалистларнинг, жумладан, Фрейднинг фикрлари бир жойда туташиш ҳолатини, яъни, муҳтожлик, зарурат, эҳтиёж ва уни қондириш тушунчаларида кўрамиз.
Психологияда шахсни ўрганиш тур ва йўналишлари бугунги кунда етарли, деса бўлади. Аммо, диндор шахс руҳиятини ўрганиш ҳали ҳам маълум қийинчиликлар билан боғлиқ. Уларнинг руҳини ўрганиш диндорлар назарида Оллоҳ берган руҳий хусусиятларга аралашиш, деб тушунишга ўтиб кетгандай бўлаверади. Бу ўринда шахснинг руҳий олами, унинг руҳидаги илоҳий ибтидоларнинг борлиги ҳақида биратўла ҳукум чиқариш ҳам ёки бу йўналишдаги тортишувлардан умуман ўзни тортиш ҳам тўғри йўл эмаслиги ҳақида Т. Флурнуа ёзган эди. (1) Т. Флурнуа. Принципи религиозной психологии. Киев, 1913. С. 34.)
Бу фикрни тушунишимизга белгиялик олим А. Тодепнинг, «Дин шахснинг Яратгувчи билан алоқа воситасидир» деган фикри катта ёрдам беради.
Диний ишонч ҳар бир шахснинг мутлақ хусусий иши экнлигини инобатга олсак, шахсдаги диний изланиш ҳам ўта ноёб эканлигини тушунамиз. Шунинг учун ҳам, дин ва динлар ҳаётда жуда қадим қадимдан бўлиши билан бир вақнинг ўзида ҳар бир шахс ўзига Яратгувчи томонидан берилган онг, тафаккур, хулқий хусусиятлар доирасида яшайди.
Шахсдаги диний тушунча илк бор ушбу тушунчанинг йўқлигидан келиб чиқди, деса бўлади. Яъни, у оламга, ҳаётга келиб Яратганни излаганлигидан. Диний тажриба эса шахснинг ҳаёт, атроф муҳит ва бошқа жонзотлар билан, шу жумладан, бошқа инсонлар билан бўлган муносабатидан, десак хато қилмаймиз. Бу ўринда марксчилардан Д.М. Угринович «Руҳ моҳиятининг намоён бўлиши унга, шахсга борлиқ дунёнинг таъсири ва унинг акси, шу жумладан ижтимоий муҳитнинг ҳам» 2 (Угринович Д. М. Психология религии. М.1986.) дейди. Айни шу қарашни табиатшунос Мичурин, Лисенко ва педагог Макаренколарда ҳам кўриш мумкин. Аммо бу олимлар идеалистлар деб аталувчиларнинг фикрларини четлаб ўтишини ҳам унутмаслик керак.
Аммо, диний тушунчаларнинг асл томирини З. Фрейд фақат «шахснинг онгсиз қондирилмаган хоҳиш ва иштиёғида» 3 (Фрейд З. Будушее одной иллюзии. Атеист, 1928 № 92, с. 79.) дейиши ҳам ўта бирёқламалашиб қолганлигида кўрамиз.
Фрейднинг диний ишонч кучи шахснинг иштиёқ кучидадир, дейишида, ҳар ҳолда жон бор. Диний ишонч томирларини мушоҳада қилар эканмиз, биз бу борада ўз боболаримизнинг қарашларига эътибор бермоғимиз зарур. Бу ўринда Ибн Сино ва Абу Ҳомид Ал Ғаззолийнинг фикрлари ўта теранлигини кўрамиз. Улар инсонда беш сифатни ажратишган. Биринчидан, улар инсонда ҳайвондан фарқ қилувчи, билимни қабул қилиш имкониятини айтади. Бу деган сўз инсон ўз-ўзидан бирон нарсани билади, дегани эмаслигини ҳам уқдиради.
Иккинчидан, боланинг баъзи туғма билимлари, бу билимлар ўта ҳаётий муҳитда нима қилиш мумкин ёки мумкин эмаслигини билдирувчи кучлиги.
Учинчидан, тажриба йўли билан олинган билимлар.
Тўртинчидан, бор маълумотлар ёрдамида ҳаракат натижасида зоҳир бўладиган натижанинг йўналишини олдиндан билиш ва шунга қараб фаолиятни режалаштириш.
Бешинчидан, Илоҳий билим инъоми. (Илоҳий руҳ).
Ибн Синонинг ушбу беш илмий назарига таяниб ислом диндорининг хулқини олдиндан фараз қилиш мумкин. Ибн Синонинг бу назари Абу Ҳомид Ал Ғаззолий қарашларида ўта мукаммаллик, тўлиқлик топган. Яъни, Ғаззолий айтади: У (муслим) ўзи учун мушоҳада юритиб ихтиро, таҳлил қилиши ва далиллар келтиришга мажбур эмас. У иккиланмасдан, қалбан ҳаяжонланмасдан, шак-шубҳасиз қулоқ солиш ва такрорлаш орқали инонса бас. 1 (Абу Ҳомид Ал Ғаззолий Воскрешение наук о вере. М. 1980, с. 89.)
Шуларни инобатга олган ҳолда диндорнинг хулқига уч нарса тўғри келмайди, яъни, очкўзлик, ҳирсга берилиш, мағрурлик. Демак, диндорнинг хулқидаги кўп ҳаракатларни унинг тобеълиги, Оллоҳ каломини ички ишонч билан қабул қилиши, ҳирс, очкўзлик ва мағрурликдан пок бўлиши билан изоҳласа бўлади. Айни шу ҳолатни кўзда тутган ҳолда Ғаззолий айтади «Билим қўрқишликда, билимли киши ул ким, Оллоҳни билувчи» 1 (Ғаззолий 95 бет. )
Демак, Ғаззолийнинг фикрига таянар эканмиз, шахс хусусиятидаги билим, Оллоҳни билиш унинг урф-одат, удум ва анъаналарни бажаришидаги ҳаракат ва кўникмалар асосий муслимлик бурчига айланади. Бу бурчни бажариш эса муслим шахс томонидан Оллоҳдан қўрқиш борасида бажарилиши шарт, деб тушунилади. Бундан хулоса, муслимдан аниқ шароитда аниқ ҳаракатни кутиш ўринли эканлигини кўрсатади. Мутафаккирлардан Ғаззолий, Бухорий, Термизийлар муслим хусусиятидаги хоҳишни ҳаракатдан юқори қўяди. Бу ўринда ҳам муслим, бирон ҳаракат қилишидан олдин хоҳиши бўлган тақдирда ҳам ўта ўйлаб иш тутиши аниқлигини билдиради. Демак, диндорнинг руҳияти унинг ҳаракати билан эмас, унинг хоҳиши билан белгиланади. Шундай экан, бу ўринда Ғаззолий «Берилган нарсани ман қилиб бўлмайди ва ман қилинган нарсани, бериб бўлмайди» дейди. (Ғаззолий 100 бет.) Бу эса кўп ҳолларда диндорнинг ҳаракат дастурига айланади.
Диндорлар орасида динлар тарқалгандан буён баҳс мунозараларнинг асосийларидан бири, бу шахс ўз ҳаракатида эркинми, йўқми, деган муаммо. Тортишувлар ҳалигача интиҳо топган эмас. Шу жумладан исломда ҳам ва диндорнинг ҳатти–ҳаракатини таҳлил қилишда ҳам бу муаммо ўз фаоллигини йўқотган эмас. Демак, диндорнинг урф-одат, удум ва анъаналарни ижро этишидаги эрк масаласи урф-одатлар доирасида янада тораяди. Юқорида келтирганимиздек, диндорнинг руҳида ишонч устун туради. Унинг онггида гумон, шубҳали ўй ва ҳасад бўлмаслиги керак. Мана шу ҳолатлар туғилмаслиги учун у дилидаги асосий хоҳишни, яъни, Оллоҳга етишишни устун қўйган ҳолда ҳаракат қилади. Ушбу ҳолатларни инобатга олган ҳолда Ғаззолий айтади: «Гумон қилдингми, текширма; ёмон фикрга бордингми – ўзингни торт; ҳасад қилдингми – хоҳишингни сўндир» (Ғаззолий 141 б.)
Диндорнинг хулқига жиддий таъсир қиладиган, унинг ҳатти-ҳаракатини маънан бошқарадиган ҳислардан бири, бу қарздорлик ҳисси. Диндор ўзини Яратгувчининг олдида қарздор, деб ҳисоблаганидан айнан мана шу ҳис орқали бошқа, моддий қарзларга ҳам ўта масъулдорлик билан қарайди. қарздорлик ҳиссидан кейин унинг ижтимоий ҳисси, жамият ва яқинларининг уни тан олиши. Шунинг учун диний эътиқоди кучли кишилар уйларига меҳмон келмай қўйганини сезишса ўзларини бахтсиз сезишади ва ушбу ҳолатдан келиб чиққан ҳолда жамиятдаги урф-одат, удум ва анъаналарга ўта жиддий қарашади. Ўша урф-одатларга жиддий қарашлар унинг ҳар бир ҳаракати икки фаришта томонидан доимо назоратда эканлигига аминликда. Диндорнинг ижобий ва салбий ишлари доимо ёзилиб боришига у ишонади.
Бугунги кунда урф-одатлардан келиб чиққан ҳолда одамларнинг руҳиятида бойлик, бойлик орттиришга қандай қаралади, деган савол туғилиши ўринлидир. Бу борада мусулмон давлатлари, умуман муслимлар орасида бойликка ижобий қаралганлигини қайд қилиб ўтиш кифоя. Чунки, Пайғамбар бу борада «қашшоқлик салкам динсизликдир», деган ҳадис қолдирганлигида. Шу ўринда айтиб ўтиш жоизки, Ғаззолий бу фикрни «Мени қашшоқликда тирилтир – қашшоқликда жонимни ол», деган иборага қарама-қарши эмас, деб таъкидлайди. (Ғаззолий 197 б.) Чунки, ҳақиқий диндор бойлик орттириш ва бойликка ҳирс қўйишни бошқача тушунади. Бу ўринда бойлик, диндорнинг ўзига, ўз қарамоғидагиларга бир йилга етарли заҳира миқдорида тушунилади. (Ғаззолий 195 б.)
Демак, диндорнинг хулқи унинг бугунги ҳаёти, қариндош уруғларининг бир йиллик таъминоти орқали белгиланади. Бу ўринда у ўз хулқида зоҳидликни кўз-кўз қилишдан йироқ бўлмоғи лозим. Шунинг учун Ғаззолий зоҳидликни намойиш қиладиган зоҳид зоҳид эмас, деб уқдиради. Айни шу ҳолатнинг ўзи диндорнинг хулқи, унинг хулқида урф-одат, удум ва анъаналарнинг нақадар намоён бўлиш дастури даражасига кўтарилади.
Бу ўринда зоҳидлик мутафаккирлар назарида уч шартга асосланишини айтиб ўтмоқчимиз:
1. Борликдан қувонмаслик, йўқликда қайғурмаслик.
2. Ҳақоратловчи ва мақтовчи зоҳид учун бир хил.
3. Яратувчига юрагидаги нурий яқинлик ва унга бўйсунишдан қувониш.
Бу севги Ғаззолийнинг мисолига кўра жом ва ундаги ҳаво ёки сувга ўхшайди. Шунинг учун ҳам дунёни бир келинчакка тимсол келтиришадилар: унга етишишни хоҳловчи – уни қўймайди; ундан воз кечган – уни қоралайди; билгувчи эса Яратувчидан бошқа нарсани хаёлига ҳам келтирмайди. Демак, диндорнинг хулқ-атвори, ҳатти харакати мана шу асосларга, мана шу удумларга таянади.
Ушбу жойда ўринли савол туғилади, яъни муслим урф-одат, удум ва анъаналар доирасида қандай қилиб эркин ҳаракат қила олади, деган. Биз бу ўринда юқорида ҳам ирода ва эрк муаммоси бутун динларда асосий муаммо, деб ўтган эдик. Энди ушбу масалага Ғаззолий фикри билан ёндошиб кўрайлик. Абу Ҳомид Ғаззолий шундай дейди: «қандай қилиб одам бир вақтнинг ўзида мажбур бўладида ва шу вақнинг ўзида эркин танлай олади», ва ўзи жавоб беради: «Парда сал очилганда сен билар эдинг, чунки у эркин иродага мажбурланган, яъни у эркин танлашга мажбур» (Ғаззолий 220 б.)

Маҳмуд Йўлдошев,

Психология фанлари номзоди

Дадахон Ёқубов: ИККИ ОҒИЗ ҲАЁТИЙ ГАПЛАР…

Шу кунларда икки оғиз ҳаётий гаплардан ўғлим Зафарга гапириб қўйишни лозим топдим.Унинг бугун туғилган куни. Уни қутлаб, дуо қилиб ишга, телестудияга жўнатдим. Ҳа, у ҳам ота касбини танлади. Журналист! Аммо унинг фарзандлари, менинг набираларим– Азиза ва Иззат бу касбни танлайдими, йўқми, Яратган билади. Лекин барча ирмоқлар шу чашмадан сув олишига ишонаман.
Бу ҳаётий гапларни тўқиб ўтирмайман. Фарзандларим билан ҳижронли дамларда қалам ва қоғоз ёрдамида ҳаёлан мулоқат қилган эдим. Шу тариқа “Бугунги кунлар” романи дунёга келган. Роман автобиографик маълумотларга қурилган, деярли барча образлар, қаҳрамонлар қилмиши ва исмлари ўзича қолдирилган,менинг қиёфам эса Ҳазрат Қодирийнинг Отабек Юсуфбек хожи ўғли қиёфасига яқинлаштирилиб, Дадахон исми Отабекка, Ёқубжон (отамнинг исми) Юсуфбек номига ўзгартирилди. Қисқаси романдан келтирилган парчада ўғлимга Зафарга айтилган “Икки оғиз ҳаётий гаплар” акс этган. Роман 2010 йилда қўлёзма тарзида ёзиб, тугалланган.
“Отабекнинг ёши олтимишларга яқинлашиб қолган бўлса ҳам эски қолибда, китобларда ўқиган, ота-боболардан ўрганган эзгу фазилатлар қолипидан чиқа олмас эди. Кўп ҳолларда ўғли Зафар ҳам отасидаги ўта кўнгилчанликни сезар, унинг ҳаммага ҳам ишонавериши ва болаларга хос самимий хислатларидан панд еб қолиши мумкинлигини айтгиси келарди. Аммо у ҳеч қачон отасининг райига қарши бора олмасди. Шу туфайли кўп гапларни ичига ютарди. Унга гап қайтармас, фикр ҳам билдирмас эди. Чунки отаси ўғли Зафар учун ижодкорларга хос кўп фазилатлари билан ибрат эди. У отасидан университетларда эшитмаган, журналистик фаолиятнинг ўзига хос сир-асрорларини болалигиданоқ руҳига сингдирган эди. Аммо тижорат, хайрия, пул ва молияга алоқадор ишлар ўғлига ёқмас, отасининг чор-атрофини фирибгар, ёлғончи, очкўз ва худбин одамлар ўраб олганлигини билиб, жаҳли чиққанда икки оғиз сўз билан “фириб” ёки “фуфло” деб қўяр эди.
Зафар телевизион ижодга болалигидан қизиқар, отаси муҳбир бўлиб ишлаган пайтларида унинг ёнида юришни, суратга олиш жараёнларини томоша қилишни яхши кўрар эди. Оилавий альбомларида бир сурат сақланиб қолган экан. Уни фотомуҳбир Асқар Саматов суратга олган бўлиб, Отабек сайёҳ журналист Тошмамат Рўзибоевга микрафон тутиб, ундан интервью олмоқда. Тасвирчи Рафаэль Камолов буни суратга туширяпти. Беш ёшлар чамасидаги болакай томоша қилиб турибди. У Отабекнинг ўғли Зафар эди.
– Ота, мен ҳам журналист бўлсам, муҳбирлик қилсам бўладими? — деб сўради болакай.
– Бўлади, албатта бўлади — деди Отабек ўғлига тушунтирар экан. — Аммо бу оғир ва жуда кўп меҳнат талаб қиладиган касб. Машаққати бор, машаққати кўп, ўғлим.
– Машаққат нима?
– Ўғлим, биз бугун ана шу машаққатни суратга олаяпмиз.
Ўшанда Отабек Тошмамат Рўзибоев ҳақида “Излаганлар…” деб номланган телеочерк тайёрлаган дамлар эди. Сайёҳ журналист Тошмамат Рўзибоевнинг ўзига хос саёҳати ўз даврида улкан жасорат деб баҳоланган . Тошмамат Рўзибоев 1969 йилда Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг биринчи секретари Шароф Рашидов номига В.И.Лениннинг 100 йиллиги муносабати билан “Ленин изидан…” деб номланган саёҳатга чиқиш нияти билан мурожаат қилади. Унинг истаги ҳукумат томонидан қўллаб-қувватланади. Тошкентда уни катта тантаналар билан кузатишади. У Қозоғистон орқали Сибирга, сўнгра Қозон, Нижний Новгород, Москва, Ленинград, Выборг, Ульяновск каби шаҳарларга пиёда саёҳатга чиқади. У ёлғиз ўзи тахминан ўн минг километрча масофани босиб ўтиб, йўл очеркини ёзади. Унинг бир неча йўл очерклари, таассуротлари ёш журналист Шароф Убайдуллаев таҳрири остида “Совет Ўзбекистони” газетасида чоп этилиб туради.
Тошмамат Рўзибоевга ушбу саёҳат муваффақият олиб келмади. У яқинларидан узоқлашади. Оилавий муаммолар пайдо бўлади. Аниқроғи, оиласи барбод бўлди. Сафар чарчоқлари билан йўл азобини бошидан кечирган ижодкор учун ижодий изланишлари ҳам кўнгилдагидек натижа бермайди. Унинг устида давлат ҳам омадсиз одамни ҳамиша ҳам қўллаб-қувватлайвермаслиги аниқ бўлиб қолди. Катта “шов-шув” билан бошланган тадбир тез фурсатда унутилади. Орзулар саробга айланади.
Совет империяси идеологияси найрангларидан қанчадан-қанча нисор қалблар азият чекди. Улардан бири “Совет Ўзбекистони” газетасининг мухбири Тошмамат Рўзибоев эди. Отабек ўшанда унинг оила аъзолари билан учрашиб, рафиқаси билан яраштиришга уриниб кўради. Кўрсатув намойиш қилингандан сўнг, одамлар яна шундай фидойи инсонлар борлигини билдилар. Бир неча йиллардан сўнг Отабек яна Тошмамат аканинг хонадонига борган эди. Маълум бўлишича, у оиласини қайта тиклай олмабди. Сайёҳ журналист Тошмамат Рўзибоев Сирдарё вилоятининг қишлоқларидан бирида ёлғиз яшаб дунёдан кўз юмиб кетибди. Бутун бир жамиятнинг инсон тақдирига шунчалар бефарқ қараганлиги Отабекни чуқур ўйга толдирган эди, ўшанда. “Излаганлар…” деб номланган ушбу телеочеркдан қолган ягона хотира, ана шу сурат.
Бу юртдан не-не журналистлар чиққан. Ҳамма ҳам Шароф Рашидов каби таниқли ёзувчи, журналист ва давлат арбоби бўлиб етишавермайди. Айтишларича, бу касбдан оғир касбнинг ўзи йўқ. Турли бахтсиз ҳодиса сабабли ҳалок бўлган шахтиёрлар сонидан ҳалок бўлган журналистларнинг сони кўпроқ экани қайд этилган. Бу оғир касбни Отабекнинг ўғли ҳам танлади. Зафар ҳам бир сўзли, қатъиятли. Лекин унга ўхшаган журналистларга талаб кам. Миллий университетнинг магистратурасини тугаллаган бўлса ҳам, ҳали тайинли иш топгани йўқ. Отабекнинг ўзи ҳам кейинги йигирма йиллар давомида бирорта таҳририятдан кўнглига ёққан, аниқроғи, қўлидан келадиган иш топган эмас. Ўзбекистон телерадио ташкилотига, Кино агентлигига, Ҳужжатли фильмлар студиясига ўз лойиҳаларини тақдим этиб, ўн йиллар давомида кўп марталаб оддий иш сўради. Аммо хеч ким унга эътибор ҳам қилмади. Бу идораларда ўшандан
буён раислар, бошлиқлар алмашаверди, Отабекка боғлиқ муаммо эса қолаверди, ечилмади. Унга ҳам алам қилади. Отаси Ёқубжон ота бод-бод такрорлаган гапни эслайди: “ Ўғлим, иложини топсанг, телестудиядан қетма, ҳатто қоровул бўлиб ишласанг ҳам розиман!” Бўзчи белбоққа ёлчимас”, деган мақол журналистлар учун айтилган бўлса ажаб эмас.
1990 йилнинг 21 март куни Ўзбекистон телевидениесида биринчи марта “Наврўз” узлуксиз телемарафони ўтказилган эди. Ушбу кўрсатув ўзбек халқининг меҳр-шафқат чақириғи бўлиб, бутун элни бир мақсад сари бирлаштирди. Ёрдамга мухтож қариялар, бева-бечоралар, кўп болали оилалар, етим-есирлар, ногиронлар ва беморлар учун, энг аввало, меҳр рамзи сифатида миллионлаб сўм маблағ йиғилди. Одамларни савобли ишларга чорловчи умумхалқ бонги, айтиш жоиз бўлса, жамиятни ғафлатдан уйғотувчи озон бўлди. “Наврўз” кўрсатуви йигирма беш соату, тўққиз дақиқа бетўхтов давом этди. Кўрсатув муаллифи ва олиб борувчиси Отабек эди. Унга катта шон-шуҳрат ва муваффақият келди, элнинг улуғ олқишига сазовор бўлди. Ўша кунларнинг бирида унинг хонадонига ўнлаб мухбирлар келишди. Унинг ғарибона кулбаси одамлар билан гавжум.Мухбирлардан бири суратга олиш жараёнида унинг оила аъзолари билан суҳбатлашди. Хотини Ферузабонуга мухбир савол билан мурожаат қилди:
— Турмуш ўртоғингизнинг бу муваффақиятида Сизнинг ҳам улушингиз бор деб ўйлаймиз, шундайми?
— Билмасам. Мен уч фарзанд билан уйдаман. Ўзим туғруқхонада доя бўлиб ишлайман. Эрим қувонса, қувонамиз, истироб чекса, куямиз. Оғир экан. Худога шукур. Унинг бу ютуғи кўп марта, йиллаб қилган ижодий ишланишлари, бедор тунларининг ҳосили бўлса керак, — деб Ферузабону йиғлаб юборган эди, ўшанда. Сўнгра мухбир микрафонни беш ёшдаги Зафарга тутди:
— Ўғил бола, сен катта бўлсанг ким бўласан, ким бўлмоқчисан?
— Мен Отабек Юсуф бўламан, — деб жавоб берди у. Унинг бу сўзини миллионлаб томонабинлар кўрдилар. Баъзилар бу гап болакайга атайлаб ўргатилган, деган фикрга ҳам келди. Аслида бу ўйламасдан, кутилмаганда айтилган жавоб эди. Онаси уни шифокор бўлиши хоҳларди. Мен ўғлимнинг ҳуқуқшунос бўлишини истардим. Унинг назарида отаси энг яхши одам, эзгу ишларни қилувчи инсон. Тоғаси Шуҳрат заводда инженер бўлиб ишлайди. — Сени даданг “жиннича” телестудияда ишлайди, нима иш қилиши аниқ эмас, иш вақти ҳам белгиланмаган, кеч тунда уйга кириб келади. Баъзан неча кунлаб келмайди ҳам. Даб-дурустдан сафарларга кетиб қолади, — дерди. Зафарнинг — Отабек Юсуф бўламан, — деган нияти унинг вужуди билан улғайиб, руҳи билан юксалиб борди. Шу ният сари интилди.
— Зафар, ўғлим, — деди Отабек. — Сен бошқа касбни танламайсанми? Журналистликдан бойиб кетган бирор кимсани билмайман. Ҳеч бўлмаса сартарош, чилангар ва чеварликни ўрганиб қўйсанг, ҳаётда асқотади. Мен ҳам Тошкент зилзиласи йилларида, талабалик вақтимда қоровул бўлиб ишлаганман, қурилишда плиткачи бўлиб ҳунар ўрганганман. Журналистнинг иши осон эмас. Баъзан керак бўласан, баъзан эса, кераксиз.
Кунларнинг бирида Миллий университет журналистика факультети талабалари билан Отабекнинг учрашуви бўлган эди. Учрашувда талабалардан бири унга савол билан юзланади: —Ҳурматли устоз, сизга анъанавий савол билан мурожаат қилмоқчиман. Қайта дунёга келсангиз яна, албатта, шу касбни танлайсизми?
—Саволингиз ўз жавоби билан эканлигини сезганга ўхшайсиз. Кеча телевизорда Ўзбекистон халқ артисти Юлдуз Усмонова билан ижодий мулоқот бўлди. Кўпчилик кўрган бўлса керак. У “Яна қайта туғилсам, албатта, яна хонанда бўламан”, деди. Аллоҳ таоло яна қайтадан яшаш имконини берса, мен бошқа касбни танлар эдим. Чунки журналист сифатида мен қўлимдан келганича хизмат қилдим.
Талабалар Отабекнинг сўзини давом эттиришга йўл қўймадилар. Кўпчилик бу жиддий жавобдан таажжубга тушса, кўпчилик шунчаки ҳазил жавоб деб қабул қилдилар. Талабалар ўз саволларига аниқроқ жавоб кутардилар. —Унда айтинг, қайси касбни танлаган бўлар эдингиз? “Мен прокурор бўлар эдим”. Отабекнинг бу жиддий жавобини, барча журналист талабалар тушундилар. Улар бу жавобдан қониққан эдилар.
Ўғли Зафар масаласига келсак, у ҳам ана шундай руҳда тарбияланган, қолаверса, улғайган эди. У отасининг саволига, — мен миллионлаб одамларга телевизор орқали беш ёшимдаёқ Отабек Юсуф бўламан деб ваъда берганман. Демак, журналист бўлишим керак. Сизнинг ишингизни давом эттиришим ҳаётимнинг мазмунидир. Аллоҳ ҳар бандани ўзи яратади, ўзи ризқлантиради. Бир амаллаб болаларимни боқиб оларман, — дея жавоб қайтарарди. — Иншааллоҳ болам, орзуларинг ўшалсин. Мени ва касбимни улуғлаяпсан, сени Аллоҳ улуғласин, эл-юрт эъзозласин, ижодий ютуқлар сенга хамиша ёр бўлсин, — дея Отабек ўғлини дуо қилади.
Отабекнинг ўғли ҳам Миллий университетнинг журналистика факультетида тақсил олгани учун бўлса керак, доим отасини огоҳлантирарди:
— Дада, “фалон” фандан дарс берувчи ўқитувчи талабалардан баҳо эвазига пора олади. Уни ҳеч ким ҳурмат қилмайди, — дерди.
— Нима, сен мени шундай тубанлик қилишим мумкинлигига ишонасанми? Биласанку, мени!,— Отабек ўғлини койиди.
— Йўқ. Ишонаман, аммо ўртада шайтон бор. Ахир, менинг ўқишим учун шартнома маблағини ҳам бир амаллаб тўлаяпсиз, оиламизда фақат ўзингиз ёлғиз ишлайсиз. Онам ишламаса. Менинг аҳволимни ўзингиз кўриб турибсиз.
— Ғам қилма ўғлим, мен келажакдан пора оламанми ёки сенинг юзингни ерга қаратаманми?
Буюк ёзувчи Чингиз Айтматовнинг катта ўғли Санжардан газета мухбирлари сўраб қолишади: “Отангизнинг дунёда машҳур асарларидан қандай фалсафа ёдингизда қолган?”. У жавоб беради: “Сиз мендан отамнинг фалсафасидаги умуминсоний қадриятларни куйлагани, дунёнинг миллат ва чегарабилмас адибига айлантирди, деган жавобни кутмоқдасиз. Аммо мен унинг “Фудзиямага кўтарилиш” пъесасидаги “ бугунги кунларда инсон қандай қилиб, инсон бўлиб қолиши керак!”, деган ҳитобининг мағзини
чақишга интиламан. Асарда илгари сурилган ғоянинг қудрати ҳам шунда”,— деган эди Санжар Айтматов.
Ҳа, инсон инсонлигича қолиши керак.
Абу Лайс ас-Самарқандий “Танбеҳ-ул ғофилин” деб номланган асарида касб офати ва ҳаромдан ҳазар қилиш деб номланган бобида шундай айтади: “Бу гапни бир зоҳид тафсир қилган: Амирлар халқнинг тартибини сақлашади. Олимлар пайғамбарларнинг меъросхўрлари. Улар халққа охиратни англатиб туришади ва одамлар уларга эргашади. Қуролли аскарлар Аллоҳнинг аскарлари. Улар мусулмонлар тинчлигини сақлаш учун керак. Аммо чўпон бўрига айланса, подани ким боқади, ким сақлайди? Олимлар илмни ташлаб, дунё билан шуғулланиб кетишса, халқ кимга эргашади? Аскарлар юқори мансабга интилса ва таъма учун чиқса, халқини душмандан қандай ҳимоя қилади? Касб эгалари ҳиёнат қилсалар, одамлар улардан қандай омонлик топишади?”
Истайсизми, йўқми, журналист бу — олим, олим бўлганда ҳам ҳар куни, ҳар он, ҳар лаҳза кашф қилувчи олим. У одамларни эзгу ишларига бошлайди. Эзгулик манзили томон етаклайди. Гоҳида амирлар мисоли ўз ижоди билан халқ тартибини сақлайди, одамларни ҳалолликка чорлайди. Керак бўлса, эл бошига иш тушганида кўкрагини қалқон қилади. Чўпонларнинг бўри бўлмаслиги учун қайғуради. Агар улар ўз касбларини ташлаб кетишса, халқ кимга, нимага эргашади. Ҳақни, ҳақиқатни, адолатни топиш осон эмас. Бу йўл, ҳавф-хатарли йўл. Аммо жаннат йўлидир. Аллоҳнинг ўзи бу йўлда мададкор бўлсин. Барча ёмонликлардан ўзи асрасин. “Ўғлим Зафар муродига етсин. Иншаллоҳ, элнинг севимли ижодкори бўлсин”.
Энди икки оғиз ҳаётий гапни Куни кеча KAMALAK–PRESS нашриётида босмадан чиққан “РАВО” деб номланган шеърий тўпламимдан иқтибос келтириб, фикримни якунласам…

МАНФААТ ТОПГАЙ…
( ўғлим Зафарга)
Дўст деб кўнглинг очмагил, маккорлар манфаат топгай,
Эй ўғлим, борингни сочмагил, бекорлар манфаат топгай.

Билиб-билиб ишингни қил, мақсад сари йўл топарсан,
Кўплар сенга бўлар одил, ночорлар манфаат топгай.

Бу дунё қасти ўрмон бил, шеру йўлбарс оч назардир,
Эртакда ўша Сусамбил, айёрлар манфаат топгай.

Тўрт тараф оҳуга чимбил, бўри мақоми баковул,
Тулкилар доим ясавул, дастёрлар манфаат топгай.

Юз-бети қаттиқлар жоҳил, рибодин бойлик йиғсалар,
Имонин унутган ғофил, беорлар манфаат топгай.

Тарози палласи икки бил, жаҳаннам унда ҳам бунда,
Экканидин йиғиб ҳосил, нисорлар манфаат топгай.

Одамлар яшар турфа хил, ҳар ненинг жавоби восил,
Ўзни савобга муҳтож бил, беморлар манфаат топгай.

Яратганни сирдош бил, гуноҳ нима бўлгин огоҳ,
Сабр-ла жонинг асрагил, дўсти ёрлар манфаат топгай.

Оқибатни ажир деб бил, Дада Зафар отанг, сўзим,
Меҳринг қуёшидин кўп дил, ашъорлар манфаат топгай.

Дадахон Ёқубов

Музаффар Неъматов: Аслида диндорман, лекин амал қилмайман

Икки ҳил стандарт

Икки ҳил стандартни визуал кўриниши.

Яъни, чапани қилиб айтганда, иккиюзламачилик!

Аслида мен диндорман, лекин унга амал қилмайман.

Аслида мен ҳақиқатни улуғлайман, лекин уни айтмайман.

Аслида мен зулмга қаршиман, лекин келганда жимман.

Аслида мен одамларга фақирлик афзаллиги ҳақида, мискин улуғлар ҳаёти ҳақида гапириб, бойлик, пул ёмон нарса экани, инсонларга фақат ибодат ва яхши амалларга диққат қаратишни тарғиб қиламан, лекин ўзимда пул кўп, ишлаб-чиқариш, бизнес, яхши кафе ва ресторанлардаги суратлар билан яшайман.

Аслида мен ибодатлар ҳақида кўп ёзаман, кўп ҳикматли сўзлар қўяман, лекин ўзим ҳаётда дунё ишларидан ортмайман.

Аслида мен хўжакўрсин, риё, мақтанишни ёмонлиги ҳақидаги таълимотни ўқиганман ва ундан сақланишга ҳаракат қилиш кераклигини биламан, лекин ёзган чиройли гапларим, қилган яхши ишларимнининг суратларини одамлар кўрсин учун қўйиш менга ҳузур беради ҳамда унга билдирилган фикрлар, ва лайклар мени қизиқтиради.

Аслида мен рамазон ойи овқатдан тийилиш, нафсни тарбиялаш даври эканини жуда яхши биламан, лекин шу ойда негадир айнан одамларга овқат улашганимни суратлар билан ёйгим келади, ифторликка ва саҳарликка қандай овқатлар қилиш қизиқтириб қолади.

Аслида мен камтарлик тақводан эканини биламан, лекин кўп жойларда диндор бўлиб гапиргим, одамларга бу тўғри, бу нотўғри деб ҳакамлик қилгим келаверади.

Аслида Аллоҳнинг олдида гуноҳим кўплигини биламан, лекин ўзимни эмас кўпроқ бошқаларни гуноҳини танқид қилгим келаверади.

Аслида мен диндорман, лекин унга амал қилмайман..

Muzaffar Ne’matov