АҚШДА МАРТИН ЛЮТЕР КИНГ КУНИ
I have a dream that one day this nation will rise up and live out the true meaning of its creed: “We hold these truths to be self-evident: that all men are created equal.” [1]
MARTIN LUTHER KING (15.01.1929-4.04.1968)
Бир куни келиб ушбу миллат қаддини ростлашини ва «Биз барча инсонлар тенг қилиб яратилганлиги ўз-ўзидан равшан деб ҳисоблаймиз» принципининг ҳақиқий маъноси билан яшашини мен орзу қиламан. [1]
МАРТИН ЛЮТЕР КИНГ (1929.15.01-1968.04.04)
Фото 1. Мартин Лютер Кинг Кунига бағишланган Айдаҳо штати губернатори ва Сенати жойлашган бино олдидаги митинг. АҚШ, Бойси шаҳри. 2012 йил 16 январ.
МУНДАРИЖА
1. Мартин Лютер Кинг таржимаи ҳоли.
2. М.Л.Кинг: “Менинг орзум бор!”.
3. Мартин Лютер Кинг Куни тарихи.
4. Мартин Лютер Кинг Кунининг Айдаҳодаги тарихи.
5. Инсон ҳуқуқлари аҳволи.
6. 2010 йилда иш излаганим тарихи.
7. Ишсиз африкоамерикалик аёллар шикояти.
8. 16 январдаги намойиш арафасидаги воқеа.
9. 16 январдаги намойиш.
10. Айдаҳо телевидениесидаги ошкоралик даражаси.
11. Айрим хулосалар.
Фойдаланилган адабиётлар.
1. МАРТИН ЛЮТЕР КИНГ ТАРЖИМАИ ҲОЛИ
Фото 2. Мартин Лютер Кинг, АҚШ Вице-президенти Линдон Жонсон, АҚШ Адлия вазири Роберт Кеннеди ва бошқалар. Инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари раҳбарлари билан учрашувда. 1963 йил 22 июн. Вашингтон. [2]
Машҳур инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси, 1964 йилги Тинчлик соҳасидаги Халқаро Нобель мукофоти соҳиби Мартин Лютер Кинг оиласи тарихи ва унинг таржимаи ҳолига доир қисқача маълумот келтириб ўтай. Ўлимидан кейин уни 1977 йилда АҚШ Президентининг Озодлик медали (1945 йилдан 2011 йилга қадар 193 киши мукофотланган) ва 2004 йилда АҚШ Конгрессининг Олтин медали (1776 йилдан 2011 йилгача 145 киши мукофотланган) билан тақдирлашган.
“Кингнинг буваси оила аъзоларининг узоқ муддатли руҳонийлиги – пасторлигини 1914 йилдан 1931 йилгача Атланта шаҳридаги “Эбенезер” баптистлар черковида хизмат қилиш билан бошлаб берди, 1931йили пасторликни унинг отаси қабул қилиб олди.
Мартин Лютер 1960 йилдан то ўлимига қадар ўриндош пастор бўлиб хизмат қилди. Мартин Лютер Кинг Жоржия штатидаги сегрегацияланган – оқтанлилардан ажратиб ўқитиладиган мактабга қатнади, ўрта мактабни ўн беш ёшида тамомлади; 1948 йили Атлантадаги машҳур қоратанлилар ўқув юрти бўлмиш Морҳауз коллежида санъат бакалаври даражасини олди, бир вақтлар ўша коллежни унинг буваси ва отаси ҳам тамомлаган эди.
У Пенсильвания штатидаги Крозер диний семинариясида илоҳиётшуносликдан уч йил сабоқ олгандан сўнг 1951 йили илоҳиётшунослик бакалаври даражасига сазовор бўлди. Ўша ерда кўпчилиги оқтанлилардан иборат битирув синфининг президенти этиб сайланди. Крозерда олган илмий даражаси билан у Бостон университети аспирантурасига қабул қилингач, 1953 йили докторантурани тугатди, 1955 йили эса докторлик илмий даражасини қўлга киритди. У Бостонда ақл-заковат ва санъат соҳасида юксак малакага эга бўлган Коретта Скотт исмли қиз билан танишди ва унга уйланди. Улар оиласида икки ўғил ва икки қиз туғилди.
Кинг 1954 йили Алабама штатининг Монтгомери шаҳридаги “Декстер авенюси” баптистлар черковида пасторлик лавозимида ишлай бошлади. Монтгомерилик қоратанлилар жамоаси занжилар шаҳар автобусларида камситилиб келаётгани учун анчадан бери норози бўлиб юрар эди. Кингнинг довруғи автобусларда Қоратанлиларни камситишларга қарши норозилик белгиси сифатида бир йил уларга минмаслик ҳаракатига бош-қош бўлгани учун тез орада бутун мамлакатга ёйилди. (Бу бойкот 380 кун давом этган. АҚШ Олий суди Алабамадаги ирқий сегрегация (камситиш)ни Конституцияга зид деб топгач, ғалаба билан якунланган [3]).
У 1957 йили эндигина куртак ёзиб келаётган фуқаролик ҳуқуқлари ҳаракатига раҳбарлик қилиш учун ташкил этилган “Жанубий христиан раҳбарлиги конференцияси” ташкилотининг президенти этиб сайланди.
1957 йилдан 1968 йилгача бўлган 11 йил мобайнида Кинг 6 миллион миля (9 миллион
654 минг километр) йўл босди ва адолатсизлик, норозилик ва чиқишлар бўлган жойларга бориб, 2500 мартадан кўпроқ нутқ сўзлади.
Ўша йиллари у Алабама штатидаги оммавий норозиликка йўлбошчилик қилди, у “виждон коалицияси” деб атаган ўша норозилик бутун дунё эътиборини тортди, қоратанли америкаликлар инқилобининг манифести бўлган “Бирмингем қамоқхонасидан мактуб”ни ёзишга илҳомлантирди;
у Алабамада қоратанли америкаликларни сайловчилар сифатида рўйхатга олиш учун кампаниялар уюштирди;
Вашингтон шаҳрида 250 минг кишининг тинч маршига раҳбарлик қилди, улар ҳузурида “Менинг орзум бор” деб номланган нутқини сўзлади, у президент Жон Ф.Кеннеди билан музокара қилди ва президент Линдон В.Жонсон учун кампания ўтказди;
20 мартадан кўпроқ ҳибсга олинди ва камида тўрт марта ҳужумга дучор бўлди;
бешта фахрий унвонга сазовор бўлди;
1963 йили “Тайм” журнали уни “Йил одами” деб эълон қилди;
у нафақат қоратанли америкаликларнинг рамзий раҳбари, қолаверса, дунёга машҳур шахсга айланди” [4]
Мартин Лютер Кингни 1958 йилда Гарлемда пичоқ билан араланганди (Гарлем Ню Йорк округининг шимолида жойлашган). [3]
Ҳиндистоннинг биринчи Бош Вазири Жаваҳарлал Неру (1889.14.11-1964.27.05) 1960 йилда Мартин Лютер Кингни Ҳиндистонга таклиф қилди. У у ерда Махатма Гандининг (1869.02.10-1948.30.01) фаолиятини, жумладан кучишлатмасдан кураш йўлини ўрганган. [3]
Доктор Кингнинг рафиқаси – Коретта Скотт Кинг (1927.27.04-2006.30.01), вокал ва скрипка соҳаси бўйича малакали мусиқа мутахассиси эди. Улар оилада тўрт нафар фарзанд кўришган, икки ўғил, икки қиз:
Йоланда Кинг – қизи (1955.17.11-2007.15.05);
Мартин Лютер Кинг Ш – ўғли (1957.23.10);
Декстер Скотт Кинг – ўғли (1961.30.01)
Бернис Альбертин Кинг – қизи (1963.28.03). [3]
Мартин Лютер Кинг 1963 йилдан 1968 йил 4 апрелгача, яъни ўлимига қадар АҚШ Федерал Қидирув Бюросининг махфий COINTELPRO (Counter Intelligence Program, «контрразведка дастури») дастури асосида кузатув ва тазйиқ остида бўлган. [5]
Мартин Лютер Кинг ҳақида ватандошимиз, ҳуқуқ ҳимоячиси Саиджаҳон Зайнабитдинов 2011 йил 3 апрелда www.yangidunyo.com сайтида яхши [6]-мақолани ёзган эди (www.yangidunyo.com сайтидаги ушбу ва бошқа мингтадан ортиқ мақолаларни 2011 йил декабрида кимдир йўқотди, яъни ўчириб ташлади).
2. М.Л.КИНГ: “МЕНИНГ ОРЗУМ БОР”
Фото 3. Мартин Лютер Кинг 250 минг киши йиғилган митингда “Менинг орзум бор” номли маърузасини қилмоқда. Вашингтон. 1963 йил 28 август. [7]
Америка Нотиқлик Санъати Уюшмаси Мартин Лютер Кингнинг 1963 йил 28 августдаги “Менинг орзум бор!” номли нутқини инсоният тарихидаги энг кучли нутқлардан бири ва 20-асрнинг энг кучли нутқи деб тан олган. [8]
Мендаги маълумотларга кўра Мартин Лютер Кингнинг “Менинг орзум бор” номли машҳур маърузаси бугун – 2012 йил 28 январга қадар ўзбек тилига таржима қилинган эмас. Мен уни ўзбек тилига таржима қилиб ўқувчиларимиз эътиборига ҳавола қилмоқчиман. (Бу мукаммал таржима дея олмайман. Аллоҳ насиб қилса, инглиз тилини мукаммал ўргангач бу ажойиб нутқни яна бир карра таржима қиларман.)
Аввал унинг инглиз тилидаги асл матнини келтирсам.
“Delivered on the steps at the Lincoln Memorial in Washington D.C. on August 28, 1963
Five score years ago, a great American, in whose symbolic shadow we stand signed the Emancipation Proclamation. This momentous decree came as a great beacon light of hope to millions of Negro slaves who had been seared in the flames of withering injustice. It came as a joyous daybreak to end the long night of captivity.
But one hundred years later, we must face the tragic fact that the Negro is still not free. One hundred years later, the life of the Negro is still sadly crippled by the manacles of segregation and the chains of discrimination. One hundred years later, the Negro lives on a lonely island of poverty in the midst of a vast ocean of material prosperity. One hundred years later, the Negro is still languishing in the corners of American society and finds himself an exile in his own land. So we have come here today to dramatize an appalling condition.
In a sense we have come to our nation’s capital to cash a check. When the architects of our republic wrote the magnificent words of the Constitution and the declaration of Independence, they were signing a promissory note to which every American was to fall heir. This note was a promise that all men would be guaranteed the inalienable rights of life, liberty, and the pursuit of happiness.
It is obvious today that America has defaulted on this promissory note insofar as her citizens of color are concerned. Instead of honoring this sacred obligation, America has given the Negro people a bad check which has come back marked “insufficient funds.” But we refuse to believe that the bank of justice is bankrupt. We refuse to believe that there are insufficient funds in the great vaults of opportunity of this nation. So we have come to cash this check — a check that will give us upon demand the riches of freedom and the security of justice. We have also come to this hallowed spot to remind America of the fierce urgency of now. This is no time to engage in the luxury of cooling off or to take the tranquilizing drug of gradualism. Now is the time to rise from the dark and desolate valley of segregation to the sunlit path of racial justice. Now is the time to open the doors of opportunity to all of God’s children. Now is the time to lift our nation from the quicksands of racial injustice to the solid rock of brotherhood.
It would be fatal for the nation to overlook the urgency of the moment and to underestimate the determination of the Negro. This sweltering summer of the Negro’s legitimate discontent will not pass until there is an invigorating autumn of freedom and equality. Nineteen sixty-three is not an end, but a beginning. Those who hope that the Negro needed to blow off steam and will now be content will have a rude awakening if the nation returns to business as usual. There will be neither rest nor tranquility in America until the Negro is granted his citizenship rights. The whirlwinds of revolt will continue to shake the foundations of our nation until the bright day of justice emerges.
But there is something that I must say to my people who stand on the warm threshold which leads into the palace of justice. In the process of gaining our rightful place we must not be guilty of wrongful deeds. Let us not seek to satisfy our thirst for freedom by drinking from the cup of bitterness and hatred.
We must forever conduct our struggle on the high plane of dignity and discipline. We must not allow our creative protest to degenerate into physical violence. Again and again we must rise to the majestic heights of meeting physical force with soul force. The marvelous new militancy which has engulfed the Negro community must not lead us to distrust of all white people, for many of our white brothers, as evidenced by their presence here today, have come to realize that their destiny is tied up with our destiny and their freedom is inextricably bound to our freedom. We cannot walk alone.
And as we walk, we must make the pledge that we shall march ahead. We cannot turn back. There are those who are asking the devotees of civil rights, “When will you be satisfied?” We can never be satisfied as long as our bodies, heavy with the fatigue of travel, cannot gain lodging in the motels of the highways and the hotels of the cities. We cannot be satisfied as long as the Negro’s basic mobility is from a smaller ghetto to a larger one. We can never be satisfied as long as a Negro in Mississippi cannot vote and a Negro in New York believes he has nothing for which to vote. No, no, we are not satisfied, and we will not be satisfied until justice rolls down like waters and righteousness like a mighty stream.
I am not unmindful that some of you have come here out of great trials and tribulations. Some of you have come fresh from narrow cells. Some of you have come from areas where your quest for freedom left you battered by the storms of persecution and staggered by the winds of police brutality. You have been the veterans of creative suffering. Continue to work with the faith that unearned suffering is redemptive.
Go back to Mississippi, go back to Alabama, go back to Georgia, go back to Louisiana, go back to the slums and ghettos of our northern cities, knowing that somehow this situation can and will be changed. Let us not wallow in the valley of despair.
I say to you today, my friends, that in spite of the difficulties and frustrations of the moment, I still have a dream. It is a dream deeply rooted in the American dream.
I have a dream that one day this nation will rise up and live out the true meaning of its creed: “We hold these truths to be self-evident: that all men are created equal.”
I have a dream that one day on the red hills of Georgia the sons of former slaves and the sons of former slaveowners will be able to sit down together at a table of brotherhood.
I have a dream that one day even the state of Mississippi, a desert state, sweltering with the heat of injustice and oppression, will be transformed into an oasis of freedom and justice.
I have a dream that my four children will one day live in a nation where they will not be judged by the color of their skin but by the content of their character.
I have a dream today.
I have a dream that one day the state of Alabama, whose governor’s lips are presently dripping with the words of interposition and nullification, will be transformed into a situation where little black boys and black girls will be able to join hands with little white boys and white girls and walk together as sisters and brothers.
I have a dream today.
I have a dream that one day every valley shall be exalted, every hill and mountain shall be made low, the rough places will be made plain, and the crooked places will be made straight, and the glory of the Lord shall be revealed, and all flesh shall see it together.
This is our hope. This is the faith that I go back to the South with. With this faith we will be able to hew out of the mountain of despair a stone of hope. With this faith we will be able to transform the jangling discords of our nation into a beautiful symphony of brotherhood. With this faith we will be able to work together, to pray together, to struggle together, to go to jail together, to stand up for freedom together, knowing that we will be free one day.
This will be the day when all of God’s children will be able to sing with a new meaning, “My country, ’tis of thee, sweet land of liberty, of thee I sing. Land where my fathers died, land of the pilgrim’s pride, from every mountainside, let freedom ring.”
And if America is to be a great nation this must become true. So let freedom ring from the prodigious hilltops of New Hampshire. Let freedom ring from the mighty mountains of New York. Let freedom ring from the heightening Alleghenies of Pennsylvania!
Let freedom ring from the snowcapped Rockies of Colorado!
Let freedom ring from the curvaceous peaks of California!
But not only that; let freedom ring from Stone Mountain of Georgia!
Let freedom ring from Lookout Mountain of Tennessee!
Let freedom ring from every hill and every molehill of Mississippi. From every mountainside, let freedom ring.
When we let freedom ring, when we let it ring from every village and every hamlet, from every state and every city, we will be able to speed up that day when all of God’s children, black men and white men, Jews and Gentiles, Protestants and Catholics, will be able to join hands and sing in the words of the old Negro spiritual, “Free at last! Free at last! Thank God Almighty, we are free at last!” [1]
Ушбу маърузани рус тилида ўқимоқчи бўлганлар [9]-манбага қарасин.
“Биз бугун рамзий соясида йиғилган буюк америкалик эллик йил аввал Негрларни озод қилиш ҳақидаги Прокламацияга имзо чеккан эди*. Бу муҳим фармон кулга айлантирувчи адолатсизлик оташида қолган миллионлаб қора қуллар учун умид нурининг буюк маёқига айланди. У асирликнинг узоқ кечасини якунлади ва қувончли тонг отди.
Лекин юз йил ўтган бўлсада негр** ҳали ҳам озод эмаслиги фожиавий фактини тан олишга мажбурмиз. Юз йил ўтгач ҳам негрнинг ҳаётига, афсуски, сегрегация кишанлари ва дискриминация занжирлари билан жароҳат етказилмоқда (лот. segregatio – ажратиш, қандайдир бир гуруҳ аҳолини мажбуран ажратиш сиёсати, А.Ш.). Юз йил ўтгач ҳам негр ён-атрофдаги тўкин-сочин фаровонлик уммони орасида камбағалликнинг кимсасиз оролида яшамоқда. Юз йил ўтгач ҳам негр ҳамон америка жамиятининг бурчак-бурчакларида қийналмоқда ва ўзининг қадрдон ерида сургун бўлиб қолмоқда. Мана бугун биз аянчли вазиятнинг драмасини таъкидлаш учун шу ерга келдик.
Қайсидир маънода биз чекимизга нақд пул олиш учун давлатимиз пойтахтига келдик. Республикамиз меъморлари Конституция ва Мустақиллик Декларациясининг гўзал сўзларини ёзаётган пайтида, улар шу билан бирга ҳар бир америкалик мерос олиши ҳақидаги вексельни имзолашганди. Ушбу вексельга кўра, ҳамма инсонларга яшаш, озодлик ва бахтга интилишнинг узвий ҳуқуқларини кафолатлашган эди.
Бугунга келиб аниқ бўлдики, Америка ушбу вексельга кўра ўз рангли фуқароларига тегишли бўлган (ҳақ)ларини тўлай олмаяпти. Муқаддас қарзни тўлаш ўрнига, Америка “маблағ етишмаслиги” ёзуви билан сохта чекни негр халқига қайтариб берди. Лекин биз адолат банки инқирозга учраганига ишонишни рад этамиз. Давлатимиз имкониятларининг улкан омборларида маблағ етишмаётганлигига биз ишонишни рад этамиз. Ва биз ушбу чек – озодлик хазинаси ва адолат кафолатини бизга берадиган чек бўйича ҳаққимизни олиш учун келдик. Биз бу ерга келишимиздан яна мақсадимиз шуки, бугунги куннинг долзарб талаблари ҳақида Америкага эслатишдир. Ҳозир хотиржамлантирувчи чоралар билан қаноатлантириш ёки аста-секинлик ечимларининг тинчлантирувчи дорисини қабул қилиш вақти эмас. Сегрегациянинг қора водийсидан чиқиш ва қуёш нурлари порлаб турган ирқий адолат йўлидан бориш вақти етди. Худонинг ҳамма фарзандларига имкониятлар эшикларини очиш вақти етди. Бизнинг миллиятни ирқий адолатсизлик қум барханларидан биродарликнинг қаттиқ қоясига олиб чиқиш вақти етди.
Бизнинг давлат учун ушбу пайтнинг алоҳида муҳимлигини инкор қилиш ва негрларнинг қатъийлигини баҳолай олмаслик ҳалокат даражасида хавфлидир. Эркинлик ва тенгликнинг тетиклаштирувчи кузи келмас экан, негрлар қонуний норозиликларининг жазирама ёзи тугамайди.
1963 йил – бу якун эмас, балки бошланишидир. Негр буғини чиқариш учун бу керак эди ва энди улар тинчланишади, дея умид қилиб, агар бизнинг миллият одатдаги кундалик ҳаётига қайтса, у ҳолда уларни жиддий уйғониш кутмоқда. Негрга унинг фуқаролик ҳуқуқи берилмагунига қадар, Америка тинчликни ҳам, осойишталикни ҳам кўрмайди. Адолатнинг ёрқин кунлари келмагунига қадар давлатимиз асосларини инқилобий бўронлар ларзага солиши давом этайверади
Адолат саройига кираверишидаги фаровонлик остонасида турган менинг халқимга яна айрим нарсаларни айтишим керак. Биз ўзимизнинг қонуний ўрнимизга эришиш жараёнида ҳунук хулқ-атворда айблашларига биз асос бермаслигимиз керак. Келинглар, бизнинг эркинликка бўлган ташналигимизни алам ва ғазаб косасидагидан тановул қилиш билан қондиришга ҳаракат қилмайлик.
Биз ўз курашимизни одоб ва интизомнинг асил позициясида олиб бормоғимиз керак. Биз яратувчан норозиликларимиз жисмоний зўравонликка айланиб кетишига йўл қўймаслигимиз керак. Биз жисмоний кучга руҳий куч билан жавоб бериб, улуғ юксакликка етишишга ҳаракат қилмоғимиз лозим. Негрлар жамоатини қамраб олган ажойиб жанговорлик ҳамма оқ танли одамлар томонидан ишончсизлигига бизни олиб келмаслиги керак. Чунки бизнинг оқ ака-укаларимиз тушундиларки, улар бугун бу ерда эканлигидан ҳам кўриниб турибди, уларнинг тақдири бизнинг тақдир билан чамбарчас боғланган ва улар эркинлиги бизнинг эркинлигимиз билан бевосита боғлиқдир. Биз ёлғиз бора олмаймиз.
Ва ҳаракатимизни бошлар эканмиз, биз илгарига боришимиз ҳақида онт ичмоғимиз керак.
Биз орқага буришимиз мумкин эмас. Фуқаролик ҳуқуқини ҳимоя қилиш ишига садоқатли бўлганлардан сўрайдиганлар бор: «Қачон сизлар тинчийсизлар?» Бизнинг танамиз узоқ сафар туфайли чарчоқликдан толиққанда йўл бўйидаги мотеллар ва шаҳар меҳмонхоналаридан тунаш учун жой олмаганимизгача биз ҳеч қачон тинчимаймиз. Негр фақат кичик геттодан каттароқ геттога кўчиб ўтиши асосий ҳаракатланиш тури бўлар экан биз тинчимаймиз. Миссисипи негри овоз бера олмас экан, Ню Йорк негри овоз берадиган номзод йўқ деб ҳисоблар экан, биз тинчимаймиз. Адолат сув каби оқмас экан, адолатлилик жўшқин оқим каби бўлмас экан, бизнинг тинчишимизга асос йўқ, ва биз ҳеч қачон тинчимаймиз.
Сизлардан кўпчилигингиз улуғ синовлар ва жабрликлар кўриб бу ерга келганликларингизни мен эсдан чиқарган эмасман. Сизлардан айримларингиз қамоқхонанинг тор ҳужраларидан тўғри бу ерга келгансизлар. Сизлардан айримларингиз эркинликка интилишингизга қарши таъқиб бўронлари ва полиция зулмининг довуллари ёғилган туманлардан келгансизлар. Сизлар яратувчан азиятларнинг фахрийси бўлдиларингиз. Муносиб бўлмаган азиятлар ўзини оқлашига ишонч билан ишлашда давом этинг.
Ушбу вазият ундай ёки бундай ўзгариши мумкин ва ўзгаришини билиб, Миссисипига қайтинглар, Алабамага қайтинглар, Луизианага қайтинглар, бизнинг шимолий шаҳарларимиз ҳужралари ва геттоларига қайтинглар. Келинглар, умидсизлик водийсида азият чекмайлик.
Мен сизларга бугун, дўстларим менинг, қийинчиликлар ва паришонликларга қарамай, менинг орзум борлигини айтаман. Бу Америка орзусига чуқур илдиз отган орзудир.
Менинг орзум бор, бир кун келиб бизнинг миллият ўзининг «Барча инсонлар тенг қилиб яратилганлиги ўз-ўзидан маълум деб ҳисоблаймиз» шиорининг ҳақиқий маъносига довур руҳланади ва яшайди.
Менинг орзум бор, Жоржиянинг гўзал тепаликларида шундай кун келадики, собиқ қулларнинг фарзандлари ва собиқ қулдорларнинг фарзандлари биродарлик даврасида биргаликда ўтира оладилар.
Менинг орзум бор, шундай кун келадики, ҳатто Миссисипи штати, адолатсизлик ва зулмнинг оташидан ҳасталанган ҳувиллаган штат, эркинлик ва адолат водийсига айланади.
Менинг орзум бор, шундай кун келадики, менинг тўрт нафар фарзандим улар терисининг рангига қараб эмас, балки уларнинг ким ва қандай эканликларига қараб мулоҳаза қилишадиган мамлакатда яшайди.
Бугун менинг орзум бор.
Менинг орзум бор, шундай кун келадики, штат ички ишларига аралашиш ва конгресс қабул қилган қонунлар амал қилишини тан олмаслиги ҳақида гапираётган губернаторнинг Алабама штатида кичик қора ўғил ва қизлар кичик оқ ўғил ва қизлар билан ака-ука ҳамда опа-сингиллардик қўл ушлашиб юришларига вазият яратилади.
Бугун менинг орзум бор.
Менинг орзум бор, шундай кун келадики, ҳамма пастқамликлар кўтарилади, барча тепаликлар ва тоғлар пасаяди, нотекис жойлар текисликка айлантирилади, қинғир-қийшиқ жойлар тўғриланади, Худонинг улуғлиги бизнинг кўз ўнгимизда намоён бўлади ва барча бандалар биргаликда бунга гувоҳ бўлади.
Бизнинг умидимиз мана шундайдир. Бу ишонч билан мен Жанубга қайтаман.
Ушбу ишонч билан биз умидсизлик тоғидан умид тошини кесиб олишимиз мумкин. Ушбу ишонч билан биз халқимизнинг созланмаган овозларини биродарликнинг гўзал симфониясига айлантиришимиз мумкин. Ушбу ишонч билан бир кун келиб биз озод бўлишимизни билиб, биз биргаликда меҳнат қилишимиз, биргаликда тоат-ибодат қилишимиз, биргаликда курашишимиз, биргаликда қамоққа боришимиз, биргаликда эркинликни ҳимоя қилишимиз мумкин.
Бу шундай кун бўладики, ўшанда Худонинг ҳамма фарзандлари ушбу сўзларга янги маъно сингдириб куйлашади: “My country, this of thee, sweet land of liberty, of thee I sing. Land where my fathers died, land of the pilgrim’s pride, from every mountainside, let freedom ring.” (“Мамлакатим менинг, бу Мен сени, эркинликнинг ширин ери, бу мен сени шарафлайман. Менинг оталарим ўлган ер, пилигримлар фахри бўлган ер, барча тоғлар ёнбағирларидан озодлик қўнғироғи жарангласин”.)
Ва агар Америка буюк мамлакат бўлар бўлса, бу рўй бермоғи керак.
Озодлик Нью-Хэмпширнинг ажойиб тепаликлари устидан жарангласин!
Озодлик Ню Йоркнинг баҳайбат тоғларидан жарангласин!
Озодлик Пенсильваниянинг баланд Аллеген тоғларидан жарангласин!
Озодлик Колорадонинг қорли Қояли тоғларидан жарангласин!
Озодлик Калифорниянинг бурама тоғлар устидан жарангласин!
Озодлик Теннессининг Локаут тоғидан жарангласин!
Озодлик Миссисипининг ҳар бир тепалиги ва ҳар бир тепачасидан жарангласин!
Ҳар бир тоғ ёнбағридан озодлик жарангласин!
Қачонки биз озодлик жаранглашига имконият берсак, қачонки биз унинг ҳар бир қишлоқ ва ҳар бир қишлоқчадан, ҳар бир штат ва ҳар бир шаҳардан жаранглашига имконият берсак, шунда биз Худонинг ҳамма болалари, қора ва оқлари, яҳудий ва будпарастлари, протестант ва католиклари, қўл ушлашадиган ва негрларнинг эски руҳий мадҳиясидаги “Free at last! Free at last! Thank God Almighty, we are free at last (“Ниҳоят озодмиз! Ниҳоят озодмиз! Қудратли Худога раҳмат, биз ниҳоят озодмиз!”) сўзларни куйлайдиган куннинг келишини тезлаштиришимиз мумкин.” [1]
————————————————
* АҚШнинг 16-Президенти Авраам Линкольн “Негрларни озод қилиш Прокламацияси”га 1862 йил 30 декабрда имзо чеккан эди ([10]). Авраам Линкольн 1864 йил охирида бўлиб ўтган Президентлик сайловларида ғолиб бўлиб 2-марта АҚШ Президенти этиб сайланди. 1865 йил 31 январда АҚШ Конституциясига АҚШнинг ҳамма ҳудудида қулликни бекор қилиш ҳақидаги 13-Тузатиш қабул қилинди. 1865 йил 9 апрелда АҚШда Фуқаролар уруши тугади. Авраам Линкольн 1865 йил 14 апрел куни театрда спектакль кўриб ўтирганида қотил томонидан отиб ўлдирилди ([11]). 1914-1922 йилларда Вашингтонда Президент Авраам Линкольн хотирасига Линкольн Мемориали қурилди ([12]). Мартин Лютер Кинг ўз маърузаси бошида “эллик йил” деганда шу Мемориал қошида (соясида) йиғилганликларини назарда тутган бўлса керак.
** “Негр” сўзи камситувчи сўз бўлганлиги сабабли бугунги кунда АҚШда бу сўз ўрнига “афроамерикалик” деган сўз ишлатилади.
3. МАРТИН ЛЮТЕР КИНГ КУНИ ТАРИХИ
АҚШда ҳар йили январ ойининг учинчи душанбаси Мартин Лютер Кинг Куни деб аталмиш байрам нишонланади. Шу байрам тарихини қисқача ёритсам.
Мартин Лютер Кинг 1968 йил 4 апрелида снайпер томонидан отиб ўлдирилганидан тўрт кун ўтиб -1968 йил 8 апрел куни АҚШ Демократик партиясидан Вакиллар палатасига сайланган Джон Конйерс (John Conyers) Кинг туғилган кунни Миллий байрам куни қилиб белгилаш ҳақида қонун лойиҳасини таклиф қилди. Ушбу қонун лойиҳаси қонунчилик қўмитасида бир неча йиллар давомида кўрилмай ташлаб қўйилди. Лекин шу давр мобайнида касаба уюшмаларининг ушбу кунни байрам қилиб белгилаш талабига доир акциялар ўтказиб келинди. [13]
1971 йилда АҚШ Конгрессига 3 миллион фуқаро имзо қўйган петиция топширилди. Лекин Конгресс ҳамон қонун лойиҳасини муҳокама қилишни рад этаётганди.
1977-1981 йилларда АҚШнинг 39-Президенти бўлган Джимми Картер (1924.01.10) Мартин Лютер Кинг Куни деб аталмиш миллий байрам кунини таъсис этиш ҳақидаги қонун лойиҳасини қўллаб-қувватлашини сайлов олди дастурига киритди.
Ушбу қонун лойиҳаси Вакиллар палатасида биринчи марта 1979 йилда овозга қўйилди. Қонун қабул қилиниши учун Вакиллар палатасидаги 435 аъзодан камида 2/3 қисми, яъни 290 аъзоси ёқлаб овоз бериши керак эди. Лекин бешта овоз етмай қонун лойиҳаси рад этилди.
Ушбу қонунга қарши чиққанларнинг асосий даъволари: байрам туфайли АҚШ фуқароларига қўшимча бир кун дам берилиши натижасида катта харажатларга олиб келармиш ва бирор марта давлат раҳбарияти лавозимларида ишламаган фуқаро шаънига байрам куни таъсис этилиши – келгусида шунга ўхшаш даъволар пайдо бўлишига олиб келармиш.
1980 йилда афроамерикаликлар ҳуқуқи фаол ҳимоячиларидан бири, туғилган пайтидан бери кўр бўлган, АҚШда ва дунёда машҳур қўшиқчи ҳамда композитор, бугунги кунда Грэмми мукофотининг 25 карра совриндори Стиви Уандер (1950.13.05) Мартин Лютер Кинг Кунини байрам деб қабул қилиниши кампаниясини қўллаб-қувватлаб, машҳур «Happy Birthday» («Туғилган кунинг билан») номли қўшиқ яратди. [14]
1982 йилда бева Корреттой Скотт Кинг хоним томонидан асос солинган Кинг Маркази The Coca-Cola Company, Miller Brewing Company ва бошқа компаниялардан катта маблағни хайрия сифатида олди. Натижада 1983 йилда ушбу қонун лойиҳаси АҚШ Конгрессининг иккала палатаси тасдиғидан ўтди ва 1983 йил 2 ноябр куни АҚШ Президенти Рональд Рейган уни имзолади.
Федерал қонун АҚШ давлати доирасида амал қила бошлаши учун 50 та штатдан кўпчилигида штат Сенати ва Вакиллар палатаси тасдиғидан ўтиб, штат губернатори томонидан имзоланмоғи керак. Бу жараён икки йилдан ортиқроқ вақт давом этди. Ва, ниҳоят, Мартин Лютер Кинг Куни АҚШда дастлаб 1986 йил 20 январ куни давлат миқёсида нишонланди. [13]
4. МАРТИН ЛЮТЕР КИНГ КУНИНИНГ АЙДАҲОДАГИ ТАРИХИ
АҚШда 50 та штат бор. Айдаҳо ҳудуди деб атаб келингач, 1890 йилда бу ҳудуд Айдаҳо штати номи остида расмийлаштирилди ва АҚШнинг 43-штати бўлди. Айдаҳо штати АҚШда майдони бўйича 14-ўринда, аҳоли сони бўйича 39-ўринда, аҳоли зичлиги бўйича 45-ўринда эканлиги ҳақида [15]-мақоламнинг 2-қисмида ёзган эдим.
Айдаҳо штатида демократик анъаналар кам. Бу штат АҚШда аҳоли сони, зичлиги масаласидагина эмас, демократия соҳасида ҳам энг орқада қолган штатлардан биридир. Яъни бу штатда кучишлатар органлар, айниқса махсус хизмат органлари катта ваколатларга эга. Бу масалани менга қарши ўтказилган тазйиқлар мисолида ўндан ортиқ мақолаларимда ёритиб берганман.
Мартин Лютер Кинг Куни Айдаҳо штатида байрам сифатида тасдиқланиш тарихи ҳам шундан далолат беради.
2-параграфда келтирган маълумотлардан кўриниб турибдики, Мартин Лютер Кинг Куни масаласида Вашингтон шаҳрида 1968 йил апрелидан кураш бошланганди. Лекин Айдаҳо штатида кўп йиллар давомида штат Легистратурасининг бирорта сенатори ёки депутати ушбу масалани кўтариб кун тартибига қўйгани ҳақидаги маълумотлар йўқ.
АҚШ Конгрессининг иккала палатаси тасдиқлаб, АҚШ Президенти Рональд Рейган 1983 йил 2 ноябр куни имзолагач ҳам Айдаҳо штатида Мартин Лютер Кинг Куни байрам сифатида тасдиқлаш масаласи кўрилмади. Қуйида келтираётган маълумотларни [16]-мақоладан олдим.
Дунёдаги ҳамма мамлакатларда бўлгани каби Айдаҳо штатида ҳам талабалар фаоллик кўрсатди ва бу масалани кун тартибига қўя билди.
1989 йил январ ойи бошида Бойси штати университетининг талабаси Эрик Лав (Eric Love) баҳорги семестрнинг биринчи ўқув куни Мартин Лютер Кинг туғилган куни билан мос тушганини кўрди. У ўз раҳбарига шу куни ишга ва ўқишга бормаслиги, балки Мартин Лютер Кинг Кунини нишонламоқчи эканини айтди. Эрик Лав курсдоши Дэйв Ҳол (Dave Hall)га қўнғироқ қилиб, Айдаҳо штатида нишонланмаётган бу байрам муаммосини кўпчилик бўлиб муҳокама қилиш таклифини киритди.
Эрик Лав ва Дэйв Ҳол университетда фаолият олиб бораётган “Қора Талабалар Уюшмаси” (the Black Student Union )га мурожаат қилиб, Мартин Лютер Кинг туғилган кунини нишонлаш тадбирларига молиявий ёрдам беришини сўрашди. Улар бу тадбирлар орқали ушбу байрамни нишонлаш кераклигига университет раҳбариятининг эътиборини жалб қилмоқчи бўлди. Талаба Джоэль Санда (Joel Sanda) ва “Қора Талабалар Уюшмаси” ҳазинабони Реюникви Лоуэри (Reunique Lowery) билан биргаликда варақалар тарқата бошлашди ва маҳаллий оммавий ахбарот воситалари журналистлари билан учрашиб, муаммо ҳақида сўзлашди. Ҳафта охирида Айдаҳо телевидениеси, радио ва газеталарда Мартин Лютер Кинг Куни АҚШда Миллий байрам деб эълон этилганига қарамай ва Айдаҳо университети талабалари талаб қилаётганига эътибор бермай ҳали ҳам ушбу кун Айдаҳода байрам куни деб эътироф этилмаганлиги масаласи ёритилди.
1989 йил январ ойининг учинчи душанбасида Айдаҳо университети Бизнес Биноси олдидаги майдонда 200 нафар талаба тўпланди. Улардан 100 нафари шиорлар кўтариб, Мартин Лютер Кинг курашган ғоялар бугунги кун учун ҳам долзарб эканлиги ва ушбу кунни Айдаҳода ҳам байрам деб эълон этилишини талаб қилиб Айдаҳо губернаторлиги биноси олдига намойиш қилиб келишди (Бизнес Биноси – Business Building, Университетнинг оммавий тадбирлари ва йиғилишлари ўтказиладиган асосий биноси, шу бинодаги катта залда мусулмонлар Рамазон ва Қурбон байрамида ҳайит намозини ўқишади, А.Ш.). Митингда университет ректори Джон Кеизер (John Keiser) ҳам сўзлади.
1990 йил январида талабалар қўмита тузиб, Мартин Лютер Кинг Кунини ўтказишга катта тайёргарлик кўришди. Тадбирлар уч кун давом этди. Биринчи куни университетдан Айдаҳо губернаторлиги биноси олдигача намойиш қилиб борилиб, у ерда каттагина митинг бўлди ва нотиқлар инсон ҳуқуқлари масаласида чиқишлар қилишди.
Ушбу уч кун давомида ўтказилган йиғилишларда Айдаҳо штати губернатори Сесил Андрус (Cecil Andrus), Мартин Лютер Кингнинг ўғли Мартин Лютер Кинг Ш ҳам маъруза қилди. Тадбирларда инсон ҳуқуқларининг аҳволига эътибор берилди ва муҳокамалар бўлди. Шунингдек концерт тадбирларида турли хонандалар ўзларининг куй ва қўшиқлари билан қатнашди.
Ва, ниҳоят, 1990 йил 10 апрел куни Айдаҳо губернатори январнинг учинчи душанбасини Айдаҳо штатида ҳам Мартин Лютер Кинг Куни сифатида байрам қилиш ҳақидаги қонун лойиҳасига имзо қўйди. Бу билан Айдаҳо штати АҚШда 47-штат бўлиб бу байрамни тан олди. [16]
Шундай қилиб, Мартин Лютер Кинг Кунини байрам деб эътироф этиш учун курашлар бошланганидан 22 (!) йил, АҚШ Конгресси 1983 йилда қабул қилган қарори ва Президент имзосидан деярли 7(!) йил ўтибгина Айдаҳо штати маъмурияти Айдаҳо университети талабалари талабларидан кейингина ушбу байрамни тан олди ва тегишли қонунни қабул қилди.
5. ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИ АҲВОЛИ
Мен ушбу мақоламда инсон ҳуқуқлари соҳасида даҳо Мартин Лютер Кинг курашган ғоялар ва вазият бугунги кунда Айдаҳо штатида қай аҳволда эканлигига доир бир неча мисол келтирмоқчиман.
Биринчи мисол – бу Айдаҳо штатида қочқинларнинг яшаш ҳуқуқи юз фоиз таъминланмаганлигидадир. Ўзбек қочқинлари 33 ёшли Олимжон Собиров ва 29 ёшли Зоҳид Махмедов 2006 йил 1 август ва 1 сентябр кечаси Айдаҳо штатида уйқуда сирли равишда тўсатдан ўлиши тафсилотларини “Idaho Statesman” газетасининг талантли журналисти Синсиа Сювил (Cynthia Sewell) “Mysterious deaths” (“Сирли ўлимлар”) мақоласида ёзиб, газетанинг 2008 йил 30 март сонида чоп эттирганди. Мен ушбу мақолани таржима қилиб, 2010 йил апрел-май ойларида 4 та вариантда сайтларда чоп эттирган эдим ([17]).
Иккинчи мисол – бу Айдаҳо штатида менга нисбатан қилинган тазйиқлар ва ишимдан ноқонуний равишда уч марта ҳайдашганидир. Менга қарши тазйиқлар ва провокациялар Бойсига келган биринчи куним – 2010 йил 21 январидан бошлангани ва икки йил давомида тинмаётгани сабабли мен охирги бир йил давомида тазйиқларга доир 11 та мақола ёзиб сайтларда чоп эттирдим ([18]-[28]-га қаранг).
Учинчи мисол – бу Айдаҳо штатида иш қидиришим билан боғлиқ воқеалардир. Бу ҳақда 6-параграфда ёзаман.
Тўртинчи мисол – икки афроамерикалик аёлга иш бермаганлари ва улардан бири менга 2010 йил 9 октябр куни ёзиб берган шикоят ҳақидадир. Бу тўғрида 7-параграфда ёзаман.
6. 2010 ЙИЛДА ИШ ИЗЛАГАНИМ ТАРИХИ
Мен [18]-мақолам 2-параграфида бундай деб ёзгандим.
“IRC қочқинга 8 ой давомида моддий ёрдам бeради: дастлабки бeш ой 400 доллардан (21 январда кeлганлигим сабабли январ учун 133 доллар олдим), олтинчи ой – июн учун 367 доллар, еттинчи ой – июл учун 300 доллар, саккизинчи ой – август учун 279 доллар бeрилади. Қочқин шу пул ҳисобидан яшаётган хонадон ижара ҳақи (ироқлик ногирон қочқин йигит билан икки хонали хонадон учун ҳар ойда 525 доллар, яни мeн бу пулнинг ярмини – ҳар ойда 263 доллар тўлаяпман) ва элeктр учун ҳақ тўлаши кeрак (бу мeн учун ҳар ой 25-30 долларни ташкил этмоқда).
Қочқин кeлган ой ҳам ҳисобга киради. Шу сабабли мeнга бeриладиган моддий ёрдам 2010 йил 31 август куни тугайди. Қочқин шу 8 ой ичида инглиз тилини у ёки бу даражада ўрганиб, ишга жойлашиши ва ўзини-ўзи молиявий таъминлашга ўтиши кeрак” [18]
Мени 2010 йил 28 июл куни биринчи марта ишга жойлашиш ва шу куннинг ўзида 1,5 соатдан кейин мени ишдан ҳайдашлари – бу ўзига хос, ўзига мос провокация эканлигини [18]-таҳлилий мақоламда ёзгандим.
IRC белгилаган муддат тугаётганлиги ва иш топишим зарурлигини ҳисобга олиб, мен 2010 йил августида Айдаҳодаги ишга доир сайтларни қарадим. Бойси яқинидаги Меридиан шаҳрида меҳнат биржаси борлиги, ходимлар ёрдам беришга тайёр эканликлари ва қайсидир ташкилотда иш борлиги ҳақидаги маълумотни ўқиб, 2010 йил 20 август куни ушбу биржага велосипедимда бордим. Биржанинг номи: A.E.S. inc. (An Employment Source – Бандлик Манбаи). Биржа манзили: 1335 N.Main St. Meridian, Idaho 83642. Phon: (208) 887-7740. Fax: (208) 888-7872.
Биржа ходимаси берган 8 варақлик анкетаси ва тест саволларига 40 дақиқа ўтириб жавоб ёздим. Кейин биржа раҳбари мен билан озроқ суҳбатлашди. У “Иш бўлса сизга ҳабар қиламиз” деди. Мен ундан визит карточкасини сўраб олдим. Раҳбарнинг исми-шарифи ва идорасига доир маълумотлар: Jerry Sharp; 1335 N.Main St. Meridian, Idaho 83642. jerrys@unemploymentsource.com Phon: (208) 887-7740. Fax: (208) 888-7872.
Ҳафталаб кутдим. Телефон қўнғироғи ҳам бўлмади, хат-хабар ҳам келмади. Ўзим уларга уч марта қўнғироқ қилиб иш масаласини сўрадим. Ходима: “Иш йўқ” деди.
2010 йил 16 сентябр (пайшанба) кундузи Бойси шаҳри, Оочэд (Orchard – Мевали боғ) кўчасидаги Labor Ready (Тайёр Иш) номли меҳнат биржасига бордим. Биржа манзили: 1088 N. Orchard St. Boise, Idaho 83706. Phon: 208-331-3606. Fax: 208-331-3605. www.laborready.com
Бу биржада бир-икки кунлик иш топса бўларди. Шаҳардаги айрим ташкилотлар бир-икки кунлик иш масаласида ишчи кераклиги ҳақида биржага сўров йўлларди.
Ходима иш масаласида шанба куни эрталаб соат 7:00 га келишим кераклигини айтди. Мен 2010 йил 18 сентябр (шанба) эрталаб соат 7:15 га биржага келдим (кечаси мақола устида ёзув-чизув қилгандим). Прилавка устида иш изловчиларнинг навбат билан ёзилган рўйхати бор эди. Мен ходимага юзланиб: “Рўйхатга исми шарифимни ёзсам бўладими?” деб сўрадим. У: “Бугун соат 7:00 гача ёзиш мумкин, вақт тугаган” деди.
Шундай гаплашиб турсам орқамдан бир йигит гапирди. Қарасам икки нафар бақувват йигит прилавкага суяниб диққат билан менинг гапларимга қўлоқ солиб тинглаб туришибди. Улар мени кузатишаётганини тушундим.
Мен “O’kay!” (“Хўп!”) дедимда прилавкадан узоқлашишга шайландим. Шунда ҳалиги иккаласидан бақувватроғи: “Wednesday …” (чоршанба) сўзи билан бирга бир нарса деди. Ходима биржа бланкасининг кичик қоғозига “Wednesday at 9 a.m” деб ёзиб шунда келинг, деган маънода менга инглиз тилида гапирди. Қоғозчада “Idaho/Department of Labor” (Айдаҳо/Меҳнат Бўлими) ва www.labor.idaho.gov ёзувлари бор эди.
Кейинчалик иш топиб беришмагач, мени кузатган ўша икки махсус хизмат органи ходимининг гапини тушунгандай бўлдим. Улар анкетамни тўлдиргач мен ҳақимдаги ахборотларни тўлиқ ўрганиб чиқиш имкониятига эга бўлишган. АҚШда шахс эркинлиги ва шахсий ахборотлар ҳимояланганлиги тўғрисидаги гаплар ҳамда таъкидлашлар – бу шунчаки ташвиқотдир. Иш излаган фуқаро ўзи ҳақида ўнлаб варақ сўровномалар тўлдириши ва шу орқали ўзига доир жуда кўп маълумотларни ёзиб, имзо қўйишга мажбур. Махсус хизмат органлари ходимлари эса уларни хоҳлаган пайти, суд қарорисиз ўқиш имкониятига эга.
Залда телевизор ишлаётганди. Мен ўтириб бироз телевизор томоша қилдим. Телевизорда иш масаласида ўн дақиқалик фильм кўрсатилди. Кейин у яна қайтадан кўрсатилди. Мен: “Бугун иш топиш насиб қилмаган экан” дедимда уйга қайтиб кетдим.
2010 йил 18 сентябр куни эрталаб 8:45 га Меҳнат биржасига бордим. Ходима кўп (8-10 бетлик) анкета ва тестларни берди. Анкеталарни тўлдириб, кейин олдимда турган дисплейда анкетадаги тест саволларига жавобларимни ходима айтгандай қилиб киритдим. Бу ёзув-чизувга икки соатча вақтим сарф бўлди. Шу куни ҳам, кейинги шанба ва чоршанба кунлари ҳам мен учун иш топилмади. Мендан кейин келиб рўйхатга ёзилган ишсиз америкаликларни биржа ходимаси чақириб, иш бор бўлган ташкилот манзилини ёзиб бериб жўнатарди.
2010 йил сентябр охирларида уйга қайтаётиб йўл-йўлакай Оочэд кўчасидаги Меҳнат биржасига кирдим. Аёл ходимадан иш бор-йўқлигини сўрадим. У иш йўқлигини айтди. Мен зал деворларига илинган плакатларни томоша қила бошладим. Ушбу плакатларда иш масаласи, АҚШ қонунларининг номи ва ҳоказолар ёзилганди. Мен қоғозга ушбу маълумотларнинг бир қисмини кўчириб ёзиб ола бошладим. Биржа залида мен ва ўша семизроқ ходима бор эди.
Биржадан чиқавермаганим сабабли мени кузатиб юрган махсус хизмат органи ходимининг тоқати-тоқ бўлдими, ҳар ҳолда икки марта телефон жиринглади. Иккинчи марта ходима мен девордаги плакатлардан нималарнидир кўчириб олаётганим ҳақида гапираётганини сал тушундим. Ходима гаплашиб бўлиб, телефон гўшагини жойига қўйди ва ташқарига чиқиб келди.
Мен айрим маълумотларни девордаги плакатлардан кўчириб бўлгач, хайрлашиб ташқарига чиқдим. Қарасам, велосипедимнинг олдинги ғилдираги шинасининг дами йўқ. Ноилож велосипедимни етаклаб пиёда уйга қайтдим. Тушлик қилиб бўлиб, велосипедим шинасини ямаш учун ғилдиракни ажратдим. Покришкани очишдан олдин кўздан кечириш одатим бор. Шунда маълум бўлдики, кимдир покришка устидан сим-степлерни босиб киритиш орқали иккиланган тешик ҳосил қилибди.
Одатда степлер ёрдамида 8-12 вараққача бўлган қоғоз қатлами маҳкамланади. Степлернинг яна бир тури қоғозли плакат ёки текстиль материалини тахта ёки фанерга ёпиштиришга мўлжалланган. Степлернинг бу турининг алоҳида номи бўлса керак. Лекин унинг алоҳида номини билмайман. Худди мана шундай сим-степлер билан велосипедимни тешишган экан. Покришка устидан олган икки учли металл сим-степлерни ўзимга эсдалик учун сақлаб қўйганман. Қизиғи шундаки, бу сим -степлернинг бир учи иккинчи учига нисбатан икки марта чўзиқроқ экан. Яъни қоғозларни бирлаштириш учун ишлатиладиган сим-степлерга нисбатан фарқ қилар экан.
Махсус хизмат органлари ва уларнинг малайлари яхши билишадики: “Қўлга тушмаган ўғри, ҳазрат Хизрдан тўғри”.
Мана шунақа аҳвол: иш топиб бериш ўрнига махсус хизмат органлари велосипедим шинасини тешиш орқали менга моддий ва маънавий зарар етказиш провокациялари билан овора эди.
7. ИШСИЗ АФРОАМЕРИКАЛИК АЁЛЛАРНИНГ ШИКОЯТИ
АҚШнинг асосий муаммоларидан бири – бу ишсизликдир. АҚШда ишсизлик даражаси 2011 йил сентябрида 9,1 фоизни ташкил этган бўлса ([29]), 2012 йил январида 8,5 фоизни ташкил этмоқда ([30]).
Ишсизлик Айдаҳо штатида ҳам юқори даражада қолмоқда. Айниқса афроамерикаликлар иш топиш масаласида қийналмоқда. Шу ерда мен ўзим гувоҳ бўлган битта воқеани гапириб берай.
6-параграфда ёзган Оочэд (Orchard) кўчасидаги Labor Ready (Тайёр Иш) номли Меҳнат биржасига 2010 йил 9 октябр (шанба) куни эрталаб соат 6:45 да яна бордим. Соат 7:00 га яқин биржанинг эркак ходими эшикни очди. Биз – бир неча иш изловчилар ичкарига киргач прилавка устидаги рўйхатга ўз исми шарифимизни ёздик. Бу рўйхатга ёзилганлар қаторида икки нафар афроамерикалик аёл ҳам бор эди. Улардан бири билан Инглиз тили маркази (English Language Center)да бир гуруҳда бир неча ой сабоқ олгандим. Шу сабабли у билан саломлашдим.
Одатдаги ҳол такрорланди. Америкалик фуқароларга иш манзиллари ёзилган қоғозни биржа ходимаси берди ва улар бирин-кетин жўнаб кетишди. Мен, афроамерикалик икки аёл ва яна бир неча иш изловчи ишни кутиб ўтиравердик. 1,5 соатлар ўтгач мен прилавкага яқинлашиб, биржа ходимидан иш бор-йўқлигини аниқ айтишини сўрадим. У одатдаги гапини, яъни мен учун бугун иш йўқлигини айтди. Мен ундан ўз гапларини қоғозга ёзиб беришини ва визит карточкасини сўрадим. У қоғозга ёзиб, визит карточкасини ҳам берди. Унинг ҳақидаги маълумотлар: Сальвадор Салинас (Salvador Salinas, Customer Service Representative – Клиентларга хизмат кўрсатиш вакили) 1088 N. Orchard, Boise, Idaho 83706. Phon: 208-331-3606. Fax: 208-331-3605. ssalinas@laborready.com www.laborready.com
Сальвадор Салинас оёқда тик турган ўша икки афроамерикалик аёлга қараб “Сизларга иш йўқ, қайтиб кетаверсаларингиз бўлади” деган маънода гапирди. Иккинчи аёл Бойсига келганига икки йилдан ошганлиги ва инглиз тилини анча билгани сабабли биржа ходимига норози бўлиб гапирди. Аёл ушбу биржага кўп марта келгани ва иш топиб беришмаётгани ҳақида гапирди.
Мен ҳуқуқ ҳимоячиси ва мустақил журналист эканлигимни ўша аёлга айтиб, ўз гапларини менга ёзиб беришини сўрадим. У бир бет қилиб тез-тез ёзиб берди. У ўз шикоят аризаси охирига исми шарифини ёзиб имзо қўйди. Унинг исми шарифи Амина Ҳуссейн экан.
Мен ушбу шикоятнинг фото нусхасини ва матнда ёзилган сўзлар ҳамда унинг таржимасини қуйида келтирмоқдаман. У ўз шикоятида Sada (Сада) исмини ҳам ёзган. Менимча бу мен билан бирга ўқиган, яъни ўша кун унинг ёнида турган дугонасининг исми бўлса керак. Амина Ҳуссейн инглиз тилини мукаммал билмаганлиги сабабли у ёзган айрим гаплар тугалланмаган.
Фото 4. Амина Ҳуссейн 2010 йил 9 октябрда менга ёзиб берган шикоятининг фотонусхаси.
“10/09/2010
I want to talk for manager Labor Ready. I want to work today.
Because I all Ready last week. I make application 10/02/2010 and they Sada. Came next Saturday, if I came today 10/09/2010.
They don’t want to give me my rights. I don’t new. Why?
Amina Hussein имзо
108887 Ustick Rd apt. 102.
Phon: 208-375-2063.
10/09/2010”
—————————————————–
Амина Ҳуссейн шикоятининг ўзбек тилига таржимаси.
“2010.09.10
Мен Лэбор Риди (Labor Ready – Тайёр Иш) менеджери сабабли гапирмоқчиман. Мен бугун ишламоқчиман.
Мен ўтган ҳафтада ҳаммасини Риди (Labor Ready, А.Ш.) га (бердим, А.Ш.). Мен 2010 йил 2 октябрда ариза топширгандим ва улар Сада. Янаги шанба келинг, мен бугун 2010.09.10 да келдим.
Улар менинг ҳуқуқимни таъминлашни хоҳлашмаётир. Мен яқинда келганлардан эмасман. Нега?
Амина Ҳуссейн
108887 Ustick Rd кв. 102. (Бойси, Айдахо, А.Ш.)
Тел: 208-375-2063.
2010.09.10”
——————————————————–
Амина Ҳуссейн ҳақида қўшимча маълумот: у 1972 йил 1 январда туғилган. Беш нафар фарзанди бор. У АҚШга 2008 йил 27 август куни келган. Ёнида келган дугонасининг ҳам, адашмасам, беш нафар фарзанди бор.
Мен уларга бу шикоят аризаси ҳақида кейинроқ мақоламда ёзишимни айтдим. Улар иккаласи Амина Ҳуссейн машинасига ўтиришди. Биз хайрлашдик. Мен ўз велосипедимда уйга қайтдим.
Ўша кундан бери 15 ойдан кўпроқ вақт ўтди. Ушбу шикоятдан ва ўзим беш марта биржага бориб иш беришмаганидан кўриндики, афроамерикалик ва осиёликларнинг меҳнат қилиш ҳуқуқи ҳамон бузилмоқда. Яъни бошқа америкалик фуқароларга берилган ишлар бошқа қитъадан келган ва терисининг ранги бошқача бўлганларга иш бериш атайлаб пайсалга солиш, кейинга суриш ва ҳоказо баҳоналар билан рад қилиш давом этмоқда. Яъни Мартин Лютер Кинг давридан кейин бу борадаги муаммолар у ёки бу кўринишда шу кунларга қадар давом этмоқда.
8. 16 ЯНВАРДАГИ НАМОЙИШ АРАФАСИДАГИ ВОҚЕА
2012 йил 14 январ (шанба) куни туш пайти хонадонимдаги катта хонада эдим. Эшик тақиллагандек бўлди. Эшикни очдим. Эшикка қистирилган қоғоз полга тушди. Эшик олдида 35-ёшлардаги иккита аёл турарди. Менимча, улар ҳам қочқин аёллар бўлса керак. Лекин уларни мен яшаётган кварталда олдин кўрмаган эдим.
Мен полга тушган визит карточкасини олиб, аёлларга салом бердим. Улардан бири инглиз тилида бир оз қийналиб бир нарса деди. Мен уларга: “Мен сизни яхши тушунмадим. Ёзсангиз тушунишим осонроқ бўлади. Ҳозир қоғоз ва ручка олиб чиқаман” деб ичкарига кирдим.
Қоғоз ва ручкани олиб чиқсам у иккала аёл йўқ. Пастга қарасам, иккаласи 30 қадамча нарида кетишаётир.
Уйга кирдим ва визиткага қарадим. Бу IRC ходими Рабиоу Мандзо (Rabiou Manzo) визит карточкаси бўлиб, ундаги ёзув унинг қўли билан ёзилганлиги кўриниб турарди.
Фото 5. Рабиоу Мандзо 2012 йил 14 январ куни менга бериб юборган визиткасининг олди ва орқа томонидаги ёзувлар.
“У тебя апойтмент. Понедельник в 2:00 (14:00, А.Ш.) от El Ada.
Рабиу»
(“Сен учун учрашув (белгиланган, А.Ш.). Душанба соат 14:00 да El Ada (ташкилотида, А.Ш.).
Рабиу»)
Рабиоу Мандзо ёзган El Ada – El-Ada Community Action Partnership (Эл-Ада Ҳамкорлик учун Жамоатчилик Ҳаракати) ташкилоти кам даромадли фуқароларга айрим иқтисодий ёрдамлар кўрсатади ([31]). Масалан, 2010 ва 2011 йиллар охирида электр тўловида менга молиявий ёрдам берган ва электр кампаниясидаги менинг ҳисобимга 150-180 доллар пул ўтказган.
2011 йил 11 ноябр (жума) куни IRCга бориб, Рабиоу Мандзо билан суҳбатлашгандим. Мен 2011 йил 12 июлда ноҳақ ишдан ҳайдашгач 45 кун ишсиз юрганим ва шу даврда квартира ижараси учун қарз бўлганим ҳақида гапиргандим. У Эл-Ада га қўнғироқ қилиб, мен учун 14 ноябр (душанба) кунга учрашув белгилаттирди.
Мен 2011 йил 13 ноябр куни уйда инглиз тилида бир бетлик хат тайёрлаб, 14 ноябр куни El-Ada га бордим. Р.Мандзо Эл-Ада раҳбарларидан бири билан эмас, балки яқинда ишлай бошлаган оддий ходим Китют Эсимба (Kituta Asimba) билан учрашув белгилаган экан. У квартира ижараси учун ҳақ тўлаш дастури умуман йўқлиги ва шу сабабли бу масалада ёрдам бера олмаслигини айтди. Мен анча вақтимни бекорга йўқотиб қайтиб келдим.
Рабиоу Мандзо айтган душанба – 16 январ куни бўлиб, бу январ ойининг учинчи душанбасидир. Бу кун АҚШда Мартин Лютер Кинг Куни сифатида ҳамма штатларда байрам қилинади ва деярли ҳамма ташкилотлар шу кун ишламайди.
Рабиоу Мандзо IRCда директорнинг энг ишончли ёрдамчисидир, яъни директор ўринбосари даражасидаги ходимдир. У асли Африкадаги Нигер давлатидан қочқин бўлиб, беш йил Киев шаҳрида ва бир йил Россиядаги Краснодар ўлкасида яшаган. Шу сабабли рус тилини билади. Рабиоу IRC да рус тилини биладиган ягона ходимдир.
Ўтмишда Африкадаги кўпгина давлатлар, жумладан Нигер давлати ҳудуди ҳам Франция мустамлакаси остида бўлганлиги сабабли у ерда мактабларда француз тили ўқитилади. Шу сабабли Рабиоу француз тилини ҳам яхши билади. Бойсида 2000 йилдан бери яшаётгани сабабли инглиз тилини ҳам анча ўрганган. IRC да 7-8 йилдан бери ишлаётганлиги туфайли IRC ҳужжатлари ва қонун-қоидаларини ҳам ёшроқ ходимларга нисбатан яхшироқ билади. Мана шу сабабларга кўра у IRCнинг Бойси бўлими директори ўринбосари даражасидаги ходимдир.
Рабиоу Мандзо директор ўринбосари даражасида ишлаб, 2012 йил 16 январ Мартин Лютер Кинг Куни сифатида байрам нишонлаши ва бу кун Эл-Ада ташкилоти ҳам IRC каби ишламаслигини яхши биларди.
Савол туғилади: мени 16 январ куни соат 14:00 га ёпиқ ташкилотда учрашув белгиланган, деб нотўғри, ёлғондан чақириш орқали қандай мақсад кўзланган?
16 январ куни Бойсида намойиш ва губернатор биноси олдида катта митинг белгиланганди. Соат 14:00 да эса Айдаҳо штати раҳбарияти байрам куни муносабати билан қандайдир тадбир режалаштирган бўлса керак. Бу ҳақда махсус хизмат органлари хабардор бўлгани аниқ. 16 январ куни кечқурун телевидение орқали Айдаҳо губернатор биносининг биринчи қаватида катта даврада қабул маросими бўлгани ва кўпгина мансабдорлар қатнашгани ҳақидаги лавҳа бир неча марта қайта кўрсатилди.
Ёлғон ишлатиб мени 16 январ кунига ёпиқ ташкилотга чақиртиришдан мақсад – мени ушбу намойиш, митинг ва йиғилишдан чалғитиш ҳамда қатнашмаслигимга эришишдир, деб ҳисоблайман.
Бундай дейишимга сабаб: Рабиоу Мандзо авваллари ҳам IRCда учрашув бор, деб телефон орқали мени бир неча марта навбатдан ташқари чақиртирган. Мен IRCга бориб, 0,5-1 соатлаб кутиб ўтирганман. Бу ҳолат 2-3 марта такрорлангач, мени Бойсида бўлиб ўтаётган муҳим учрашувга журналист сифатида қатнаштирмаслик ва буни иложи борича билдирмайгина амалга ошириш мақсадида махсус хизмат органлари тавсияси ва кузатуви остида уюштирилаётган провокация эканлигини тушундим.
Рабиоу Мандзо ҳақида қўшимча маълумот. У Айдаҳо штатида яшаётганига 2010 йилда ўн йилдан ошган эди. У шу давр мобайнида уйланди ва уч фарзандли бўлди. Лекин бирор марта ўзининг ватани бўлмиш Нигер давлатига бора олмаган эди. Мен келгач ва Айдаҳо махсус хизмат органлари менга қарши катта ҳажмда тазйиқ олиб боргач, у 2010 йилда меҳнат таътилида Нигер давлатига оиласи билан бирга бориб кела олди.
Рабиоу Мандзо Нигердан қайтиб келган кунлариёқ қимматли енгил автомобиль харид қилди. Ушбу машина рулида ўтирганини ўзим кўргандим ва бир-икки кундан кейин IRCда суҳбатлашгандим. Шундан кейин яна иккита машина ҳайдаб юргани, иккинчиси кичикроқ чиройли машина бўлиб, уни сотиб олгани ва ишхонага минмоқчи эканлиги ҳақида шу автомашинасида кетаётганимизда унинг ўзи менга айтган эди.
Билишимча, унинг Бойси яқинида жойлашган Нампа шаҳарчасидаги уйига чалпак ёққан эмас. Айрим фуқарога қандай хизматлари учун бундай катта маблағ қисқа вақт давомида топиб берилиши ҳақида ўқувчимиз тушунса ва билса керак.
Юқорида ёзган маълумотлар ва тажрибамдан келиб чиқиб, 2012 йил 16 январ куни мени Рабиоу Мандзо орқали ёлғондан чақиртиришаётган Эл-Ада ташкилотига бормадим. Бунинг ўрнига Мартин Лютер Кинг Куни шарафига уюштирилган тадбирларда қатнашдим. Бу ҳақда 9-параграфда ёзаман.
9. 16 ЯНВАРДАГИ НАМОЙИШ
Фото 6. Шуҳратжон Аҳмаджонов Мартин Лютер Кинг Куни шарафига ўтказилган намойиш пайтида. АҚШ, Бойси шаҳри. 2012 йил 16 январ.
Мен 15 дан 16 январга ўтар кечаси тонгги соат 6-ларгача [27]-мақолани тайёрлаш билан шуғулландим. Кейин Мартин Лютер Кинг Кунига бағишланган тадбирлар ҳақидаги маълумотни сайтлардан изладим. Уни аниқлаштириб ва тайёрланиб велосипедда Университет томонга жўнаб кетдим.
Сўраб-суриштириб намойиш қатнашчилари Бизнес Биноси (Business Building)нинг 2-қаватидаги катта залда тўпланишаётганини билдим. Мен залга кириб борганимда соат 10:05 бўлганди. Залда кўпгина столлар атрофида намойишга борувчилардан анчаси ўзларига плакат тайёрлашаётган экан. Столлар ўртасида ватман қоғозлар ва фломастерлар бор эди.
Мен елкамдаги рюкзакни тушириб у томон – бу томонга қараб вазиятга разм солаётганимда шу вақт Инглиз Тили Маркази (English Language Center)да менга инглиз тилидан сабоқ берган ўқитувчилардан бири келиб мен билан саломлашди. У Мартин Лютер Кинг Кунида мендай қочқин келиб тадбирларда қатнашаётганига бироз ҳайрон ва хурсанд эди. Унинг ёнида 6 ёшлардаги ўғилчаси ҳам бор эди.
Мен ҳам ушбу кутилмаган учрашувдан хурсанд бўлиб саломлашдим. У мендан инглиз тилида “Қандай шамоллар бу томонларга учирди?” деган маънода сўради (унинг инглиз тилида айтган сўзларини эслаб қололмадим, лекин маъносини тушундим). Мен рюкзагимдан 2011 йил 16 декабр куни ёзган Мурожаатномамни чиқариб унга бердим ва “Шу бир бетлик Мурожаатим учун мени 6 январ куни ишдан ҳайдашди. Шунга доир гапни плакатга ёзиб намойиш ва митингда қатнашмоқчиман” дедим. У вараққа қараб кўз югиртира бошлади.
Мен ўқитувчимдан шиорга ёзиладиган гап матнини тузиб беришни сўрадим. Аввалига нима ёзиш кераклигини сўради. “Плакатга мени ишдан ноқонуний ҳайдашгани ҳақида ёзишим керак” деб тушунтирдим. Махсус хизмат органи ходимларидан бири имо-ишора қилдими, ўқитувчим “Нари ёқда ўқувчиларим бор, кетишим керак” деб кетди. Мен унга варақни бериб юбордим ва шу 2-3 та гапни ёзиб беришни илтимос қилдим.
Шундай орқамда – 1-1,5 қадам масофада учоёққа ўрнатилган телекамера ва унинг ёнида оператор бор эди. Лекин у мендан ҳеч нарса сўрамади ва мен ҳам унга мурожаат қилмадим.
Мен столлар ўртасидан битта ватман қоғоз, қизил ва яшил фломастерни олгач, ўқитувчим олдига бордим. Шу 2-3 та гапни ёзиб беришни сўрадим. У мен билан бирга стол олдига қайтиб келди. Унга ватман қоғоз ва Мурожаатномамни кўрсатиб, шиор масаласини яна бир марта тушунтирдим. Ён-атрофимда юрганлардан кимдир имо-ишора қилдими, ҳар ҳолда ўқитувчим ўзини яна тушунмаганликка олиб қайтиб кетди.
Мен бир варақ қоғоз олиб шиор сўзларини ёздим: “Мен инсон ҳуқуқлари ҳимоячисиман. Мен қочқинман. Мени 2012 йил 6 январ куни ноқонуний ишдан ҳайдашди”.
Сўзларни таржима қилаётгандим. Соат 10:25 лар эди. Намойиш соат 11:00 да бошланиши керак эди. Лекин “Ўн дақиқадан кейин жўнаймиз” маъносида микрофон орқали эълон қилишди. Мен луғат ёрдамида таржима қилиб қоғозчага ёзаётсам, 35 ёшлардаги бир семиз аёл ватман қоғозим устида турган иккита фломастерни олиб кета бошлади. У ташкиллаштирувчи ёки назоратчилардан бири бўлса керак. Чунки у ҳеч нарса ёзмасдан бошқаларни кузатиб юрган эди. Яхшиямки, ўз вақтида кўриб қолдим ва “Кечирасиз, бу фломастерлар менга керак” деб қайтариб олдим. Қизиғи, у стол устида ётган бошқаларнинг фломастерларини йиғиш билан шуғулланган эмас. Мен плакатни ёзишим давомида ҳам у менинг атрофимда ўралашиб юрди.
Шу сабабли “ҳайдамоқ” (“dismiss”) сўзини луғатдан қарашга улгурмай плакатни тез-тез ёза бошладим. “Ҳайдамоқ” сўзига келганда ўзим билган “stoped” (“тўхтатишди”) сўзини ёздим.
“I am HUMAN RIGHTS ACTIVIST.
I am REFUGEE.
MY JOB ILLEGAL STOPED January 6, 2012”
Плакатнинг ўнг томондаги пастки бурчагига 2011 йил 15 декабр куни агроферма ходимлари ва раҳбарияти номига ёзган бир бетлик Мурожаатим матнини жойлаштирдим. Кейин иккита 1,5 метрлик таёқ олиб, унга махсус степлер ёрдамида плакат ва Мурожаатномани иккала таёққа маҳкамладим. Плакат тайёр бўлди.
Бу вақтда йиғилганлардан кўпчилиги биринчи қаватга тушган эди. Қолганлар ҳам залдан чиқа бошлашди. Мен ҳам плакатимни кўтариб пастга тушдим. Бу пайт соат 10:35-лар эди. Мен озроқ вақт болигидан фойдаланиб фотоаппаратимга батарейкаларни жойлаштирдим ва сурат туширишга тайёрлаб қўйдим. Шу пайт йўлга чиқиш ҳақида буйруқ бўлди. Намойишчилар ўз плакатларини кўтариб Бойси марказига пиёда жўнади. Мен ҳам улар сафида бордим.
Намойишчилар билан бирга кетаётиб плакатимни бир йигитга бердим ва намойишчиларни уч марта фотосуратга олдим. Кейин бошқа икки вазиятда икки сураткашга фотоаппаратимни бердим ва илтимосим билан менинг фотоаппаратимга ўзимни ҳам намойишчилар билан биргаликда уч мартадан жами олти марта суратга олишларига эришдим. Шу фотосуратлардан бирини ушбу параграф бошида фото 6 сифатида келтирдим.
Губернаторлик биносигача бўлган ярим масофани босиб ўтгач мен намойишчиларнинг биринчи қаторига бордим ва улар билан бирга қадам ташлаб юрдим. Телевидение ва бошқа мухбирлар турли томондан камералари билан видеога ҳамда фотосуратларга олишди.
Қизиғи шундаки, операторлардан бири ўн қадамча наридан видеокамерасини уч марта асфальт устига қўйиб намойишчилар оёқларини тасвирга олди. Мен бироз ҳайрон бўлдим. Бунинг натижасини кечқурун телевидениеда кўрдим.
Йўлда нохуш ҳодиса рўй бермаслигини таъминлаш учун намойишчиларни университетдан губернаторлик олдидаги майдонгача уч нафар мотоциклда ўтирган полициячилар кузатиб боришди.
Губернаторлик биноси олдида минбар ва микрофонлар тайёрлаб қўйилган экан. Ҳамма намойишчилар майдонга келиб бўлгач ва бироз вақт ўтгач, бир аёл губернаторлик биноси олдида ўрнатилган одам бўйи келадиган қўнғироқ арқонини тортиб бонг урди. Шундан сўнг митинг бошланди. Бир киши митингни олиб бориб, нотиқларга сўз берди.
Нотиқлар қисқа-қисқа сўзладилар. Маърузаларда танқидий фикрлар айтилган ва митинг қатнашчилари қарсаклар билан кутиб олган вазиятлар ҳам бўлди. Мен ҳам ўз плакатим билан олдинги сафда тургандим. Плакатимни бошқа аёлга бериб, митингни уч марта олдидан, беш марта орқадан бино томонга қарата суратга олдим. Бино томонга олган суратларимдан бирини фото 1 сифатида мақолам бошида келтирдим.
Фото 1 даги битта шиорга эътиборингизни жалб қилмоқчиман. 1-фотосуратнинг чап томонида қора рангдаги плакатга оқ рангда ёзилган “OCCUPY BOISE” (“Бойсини босиб ол”) шиорига эътибор беринг. Бу Ню Йорк шаҳрида 2011 йил сентябрида бошланган ва вақти-вақти билан давом этаётган “Уолл-Стритни босиб ол” ҳаракатининг Бойсидаги фаоллари бўлса керак. [32]
Митинг охирроғида 50 ёшлардаги семиз киши сўзга чиқиб, талабаларни бино орқасига ўтиб қандайдир ишда қатнашишга даъват қилди. Шу билан митинг тугади. Мен ёшларга мўлжалланган тадбирда қатнашмадим. Митинг қатнашчиларидан кўпчилиги тарқалди. Мен университет томонга кетдим. Университет олдига бориб велосипедимни олдимда уйга жўнаб кетдим.
10. ТЕЛЕВИДЕНИЕДАГИ ОШКОРАЛИК ДАРАЖАСИ
2012 йил 16 январ куни митингдан кейин уйга қайтгач телевизорни ёқдим ва митинг ҳақида Айдаҳо ҳамда Бойси телеканаллари орқали янгилик кўришга ҳаракат қилдим. Кун давомида янгиликларда митинг ҳақидаги маълумотлар кам марта берди.
Янгиликларда 16 январ Мартин Лютер Кинг Куни эканлиги, Мартин Лютер Кинг ҳаётига бағишланган кўргазма қаердадир бўлгани ва унинг фотосуратларини кўрсатди.
Митинг ҳақида қисқача репортаж бўлиб, унинг бир қисмида юриб кетаётган митинг қатнашчиларининг оёқларинигина кўрсатишди. Яна бир қисми губернаторлик биноси ичкарисида бўлган катта айланма стол атрофидаги учрашув ва йиғилиш ҳақида эди. Намойишда биринчи қаторда борган кишиларни ҳам, жумладан мени ҳам кўрсатишмади.
Айниқса турли хил пойафзаллар кийган намойишчилар юриб кетаётган вазият ва кадрлар мен учун қизиқарли бўлди. Бундай кадрларни Ўзбекистон, Қозоғистон ёки Россия телевидениесида кўрмаган эдим. Намойишчиларнинг оёқларинигина кўрсатиб ҳам норозилар ҳақидаги реал ахборот ва улар плакатларидаги ёзувлар ҳажмини қисқартириш мумкин экан. Ахир намойишчилар ўз плакатларини оёқлари олдида эмас, балки боши узра кўтариб борадиларку.
11. АЙРИМ ХУЛОСАЛАР
Мартин Лютер Кингнинг 1963 йил 28 августдаги машҳур нутқидан кейин деярли 49 йил вақт ўтди. Шундан бери инсон ҳуқуқлари соҳасида АҚШда, жумладан Айдаҳо штатида қандай ўзгаришлар бўлди ва қандай муаммолар бугунги кунда ҳам сақланиб қолмоқда, деган саволга қисқача бандма-банд жавоб берсам.
1. Айдаҳо штатида қочқинларнинг яшаш ҳуқуқи юз фоиз таъминланмаган. Ўзбек қочқинлари 33 ёшли Олимжон Собиров ва 29 ёшли Зоҳид Махмедов 2006 йил 1 август ва 1 сентябр кечаси Айдаҳо штатида уйқуда сирли равишда тўсатдан ўлиши тафсилотларини “Idaho Statesman” газетасининг талантли журналисти Синсиа Сювил (Cynthia Sewell) “Mysterious deaths” (“Сирли ўлимлар”) мақоласида ёзиб, газетанинг 2008 йил 30 март сонида чоп эттирганди. Мен ушбу мақолани таржима қилиб, 2010 йил апрел-май ойларида 4 та вариантда сайтларда чоп эттирганимдим ([17]). Мен бу ҳақда мақоламнинг 5-параграфида ёзгандим.
2. Айдаҳо штатидагина эмас, АҚШнинг бошқа штатларида ҳам фаол ўзбек қочқинлари ҳаётига суиқасд уюштирилмоқда.
Ўзбекистон “Бирлик” халқ ҳаракати Наманган вилоят ташкилотининг собиқ раҳбарларидан бири Фазлиддин Ёқубов (1959 йил апрелида туғилган) 2000 йил 25 апрелидан бери АҚШдаги Огайо штати Кливленд (Cleveland) шаҳрида яшайди. У 2008 йил 20 июн – Халқаро Қочқинлар куни кечқурун машинасига бензин қуйиш учун автозаправкага борганида икки томондан отилган иккита ўқ билан жуда оғир ярадор қилинган. Касалхонада 53 (!) кун беҳуш ётган. Бир йил давомида аста-секин ўзига келган. Бугунги кунда ҳам унинг танасида ўқлардан бири қолган.
Ўзбек қочқинига қарши ушбу суиқасдни уюштирган қотиллар ҳам “топилмаган”.
Шундай оғир ярадор қилинганига қарамай Фазлиддин Ёқубовга ногиронлик беришмаган ва икки йил давомида бир доллар ҳам пенсия тўлашмаган. Фикримча, бунинг сабаби: пенсия бериш масаласи қаралаётганида суиқасдга оид кўпгина ҳужжатлар тўпланади. Кучишлатар органлар бундай ҳужжатлар тўпланиши ва тиббиёт бўлимида сақланиб қолишини жуда исташмаган. Шу сабабли унга пенсия бермаслик чораларини кўришган.
Фазлиддин менга 2011 йил 3 март куни телефон қилиб, фожеавий воқеалар ва бугунги аҳволи ҳақида куйиниб айтди. Мен унга шу воқеалар тафсилотини ёзиб юборишини сўрадим ва пенсияси масаласини АҚШнинг юқори идораларига ёзиб бўлса ҳам ҳал қилиб беришимни айтдим.
Шу суҳбатимиздан бир неча кун ўтгач кишилар уйига келиб унинг пенсияси масаласини ҳал қилиб беришга ваъда қилишибди ва пенсия бера бошлашибди. 2011 йил августида телефонда гаплашганимда Фазлиддин 420 доллар атрофидагина пенсия олаётганини айтиб қолди. Мен билишимча, АҚШда энг кам пенсия миқдори 670 доллар атрофида. Мен унга воқеалар тафсилоти ва пенсия масаласида кимлар ва нима деб рад этишаётгани ҳақида менга ёзиб юборишини, зарур топсам АҚШ Президенти Барак Обамага ёзиб бўлса ҳамки унинг пенсияси масаласини ҳал қилиб беришимни айтдим. Шу суҳбатдан бир неча кун ўтгач унинг пенсиясини тўлиқ – 670 доллар бера бошлабди. У бу ҳақда кейинги сафар суҳбатимизда хурсанд бўлиб айтди.
Шунча фожеалардан кейин ҳам унинг аввалги икки йиллик пенсиясини бугунги кун -2012 йил 29 январга қадар беришган эмас. Агар АҚШ фуқароси шу аҳволга тушса, унга барча қонуний тўловлар фожеа содир бўлган кундан эътиборан тўлаб борилган бўларди. Ўзбек қочқинига эса муносабат мана шу аҳволда. Ахир АҚШда тиббиёт қанчалар қиммат эканлиги кўпчиликка маълум.
Менинг телефонимга қўлоқ солаётганлар яхши билишадики, бундай масалаларда мен иложи борича муаммони ҳал этиш йўлидан бораман. Шу сабабли ҳар сафар телефон суҳбатимиздан кейин Фазлиддинга қонуний пенсиясини тўлов масаласини ҳал этиш томонга ижобий қадамлар қўйилган.
3. Ишсизлик даражаси афроамерикаликлар ва осиёликлар орасида юқорироқ даражада қолмоқда. Айдаҳо штатида маъмурлар турли баҳоналар билан бу фуқароларга, жумладан менга иш беришни пайсалга солмоқда ва ишга жойлашиш имконини бермаётир (5-6-параграфга қаранг).
4. Ҳатто ишга жойлашгач ҳам турли баҳона ва провокациялар ишлатиш орқали ноқонуний ишдан ҳайдаш услубини қўлламоқдалар. Шу йўл билан мени уч марта, жумладан учинчи марта 2012 йил 5 январ куни ишдан ҳайдашди ([28]).
5. Айдаҳо штати махсус хизмат органларининг менга қарши тазйиқлари ва провокациялари Бойсига келганимдан, яъни икки йилдан бери тўхтамаётир. Мен бу ҳақда [18]-[28]-мақолаларимда ва ушбу мақоламда ёздим.
6. Телефон алоқаларим, электрон почта орқали ўзаро хат-хабар ёзишмаларим, компьютердаги ёзувларим ҳамда бошқа ахборотларим махсус хизмат органлари томонидан қаттиқ назорат қилинмоқда ва орқаваротдан моддий зарар етказишгача бўлган провокациялар қўлланилмоқда ([18]-[28]-ларга қаранг). Менинг компьютерим бегона 71 (!) та компьютер эгалари томонидан назорат қилинаётгани ҳақида ёзиб, уларнинг электрон почталари рўйҳатини [33]-мақоламда келтиргандим.
7. Менинг ўзбек тилидаги мақолаларим ва китобларим асосан учта сайтда – http://www.turonzamin.org http://www.yangidunyo.com http://www.muvozanat.info да чоп этилган.
Сайтларда чоп этилаётган мақолалар, китоблар, шеърлар ва ҳоказолар бу ўша муаллифнинг ва, қолаверса, шу халқнинг интеллектуал мулкидир. Лекин шу мулкка ҳужумлар кейинги пайтларда жуда кучайди. Масалан, 2011 йил декабрида www.yangidunyo.com сайтидаги барча мақолалар, жумладан менинг 60 та яхши таҳлилий мақолаларим йўқотилди.
2012 йил январида www.muvozanat.info сайтига ҳужум уюштирилиб, сайтдаги юзлаб мақолалар, шеърлар ва ҳоказолар, жумладан менинг 11 та яхши таҳлилий мақолаларим йўқотилди.
Ўзбек мухолифатининг яна бир фаол сайти – www.turonzamin.org сайтига охирги уч ойда икки марта ҳужум бўлгани ва ҳар сафар жуда қийинчилик билан сайтни қайта тиклаганлари ҳақида сайт раҳбари Жаҳонгир Муҳаммад 2012 йил 26 январ куни ёзди ([34]-мақола охиридаги изоҳга қаранг).
Бу ноқонуний ишларни Ўзбекистон Миллий хавфсизлик хизмати буюртмаси ассосида амалга оширилди, деган фикрим бор. Сайтларга ҳужум уюштириш борасида Хитой ва Россия махсус хизмат органларининг катта тажрибаси бор. Улар Шанхай Ҳамкорлик Кенгаши ва Мустақил Ҳамдўстлик Давлатлари доирасида кўп йиллардан бери яқиндан ҳамкорлик қилиб келишмоқда. Мен бу ҳақда [35]-китобимда ҳам ёзгандим.
Кейинги йилларда Ўзбекистон Миллий хавфсизлик хизмати АҚШ махсус хизмат органлари билан яқиндан алоқа қилаётганини ҳисобга олсак, айрим нарсалар аён бўла бошлайди.
Бу номардликларга қарши туришнинг йўлларини ҳам санаб ўтай.
Биринчидан, мақола муаллифи ўзи мақолаларни ёзиб олиши керак. Мен бу ишни қилаётирман.
Иккинчидан, сайтда чоп этилаётган барча мақолаларни сайт раҳбарияти алоҳида ахборот тўпловчи файлларда дубль қилиб сақлашидир. Шу ҳолда сайтга ҳужум бўлиб ўчирилган тақдирда ҳам уни бир неча кун ичида қайтадан тиклаш мумкин бўлади.
Бундай қўшимча ахборот банки, қурилмаси маълум бир суммада маблағ талаб этади. Келгусида аҳборотларни сақлаш учун алоҳида маблағ жамғармасини тузишимиз ва мухолифат сайтларидаги маълумотларни “Маълумотлар банки” (“Банк данних”) кўринишида тўплаб бориш тадбирини амалга оширмоғимиз керак бўлади. Бу ўзаро маслаҳатлашиш ва ташкилий ишларни амалга ошириш маълум бир вақт ҳамда саъй-ҳаракатни талаб қилади.
Учинчидан, ўқувчиларимиз ўз флэшкаларига муҳим мақолаларни кўчириб олиб, Ватанимиз тарихи учун ихтиёрий равишда сақлашидир. Буни Ўзбекистон ичкарисида амалга ошириш қийин. Буни хорижда яшаётган ватандошларимиз амалга оширсалар яхши бўларди.
Бу каттагина мавзу. Аллоҳ хоҳласа бу борада 2012-2013 йилларда шуғулланиш ва маслаҳатлашиб амалий ишлар қилиш ниятим бор.
Сайтларда тўпланган ахборот бўлмиш интеллектуал мулкнинг ўчирилиши – бу кўп меҳнатлар билан қурган уйингизни кимсалар ёқиб юбориши билан баробардир.
Мана шундай тазйиқлар ва провокациялар шароитида мен ҳозирча янги сайт оча олганим йўқ. Лекин “Яхши ният – ярим давлат” деганидек бундай эзгу ниятим бор. Аллоҳ хоҳласа, 2012 ёки 2013 йилда сайт очиш мақсадим бор.
Хуллас калом, инсон ҳуқуқлари соҳасида даҳо Мартин Лютер Кингнинг 1963 йил 28 августдаги машҳур “Менинг орзум бор!” нутқидан кейин деярли 49 йил ўтган бўлсада, у қилган орзуларининг бир қисми амалга ошди, бир қисми эса кучишлатар органлар туфайли амалга ошмаётир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1. I Have a Dream by Martin Luther King, Jr. (Кичик Мартин Лютер Кингнинг Менинг орзум бор (номли нутқи, А.Ш.) – http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/northamerican/IHaveaDream/chap1.html (www.worldwideschool.org ).
2. Martin Luther King, Jr. – http://en.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King,_Jr. (www.http://en.wikipedia.org/wiki/ From Wikipedia, the free encyclopedia).
3. Кинг, Мартин Лютер. – http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B3,_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%9B%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 (www.ru.wikipedia.org/wiki/ Материал из Википедии – свободной энциклопедии).
4. Кичик Мартин Лютер Кинг (1929, 15 январ – 1968, 4 апрел). – АҚШ элчихонасининг “Дўстлик” журнали, 2010 йил март, 14-сон. – https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:sn4vMir4geUJ:uzbek.uzbekistan.usembassy.gov/root/pdfs/irc/dostliq/dm10_uzb_small.pdf+%D0%9A%D0%98%D0%A7%D0%98%D0%9A+%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A2%D0%98%D0%9D+%D0%9B%D0%AE%D0%A2%D0%95%D0%A0+%D0%9A%D0%98%D0%9D%D0%93&hl=en&gl=uz&pid=bl&srcid=ADGEEShOMEBc0_JDezljAjsrn_j0bpVLsySFPrLtNN1rkEhCyv_EgwG7QYTBO4n3BpSTidh8w58HoEP3FMKdZdU8Y0gZMBw6KYd6mP0TmXyhkyRlXGdHigIDFA8TfnRJrMqnGr3dXn10&sig=AHIEtbTPwsWf-JlntiP1C2Q6rTTokeLrWA
http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/king-bio.html (www.nobelprize.org The Official Web Site of the Nobel Prize).
5. COINTELPRO. – http://ru.wikipedia.org/wiki/COINTELPRO (www.ru.wikipedia.org/wiki/ Материал из Википедии – свободной энциклопедии).
6. ЗАЙНАБИТДИНОВ С. Мартин Лютер Кинг ким эди? – http://yangidunyo.com/?p=18241#more-18241 (www.yangidunyo.com April 3rd, 2011).
7. Мартин Лютер Кинг – тенглик куйчиси. – http://www.voanews.com/uzbek/news/king-martin-luther-birthday-137420158.html (www.voanews.com/uzbek/ 2012.16.01).
8. У меня есть мечта. – http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D1%82%D0%B0 (www.ru.wikipedia.org/wiki/ Материал из Википедии — свободной энциклопедии).
9. “У меня есть мечта”. Речь Мартина Лютера Кинга 28 августа 1963 г. (“Менинг орзум бор”. Мартин Лютер Кингнинг 1963 йил 28 августдаги маърузаси.) – http://www.coldwar.ru/bases/i-have-a-dream.php (www.coldwar.ru Сайт «Холодная война. Великое противостояние»).
10. Прокламация об освобождении негров (Негрларни озод қилиш ҳақидаги Прокламация). – http://www.grinchevskiy.ru/19/a-l-proklamaciya-ob-osvobojdenii-negrov.php (www.grinchevskiy.ru Сайб «История США в документах»).
11. Линкольн, Авраам. – http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD,_%D0%90%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B0%D0%BC#.D0.91.D0.B8.D0.BE.D0.B3.D1.80.D0.B0.D1.84.D0.B8.D1.8F (www.ru.wikipedia.org/wiki/ Материал из Википедии — свободной энциклопедии).
12. Мемориал Линккольна. – http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0 (www.ru.wikipedia.org/wiki/ Материал из Википедии — свободной энциклопедии).
13. День Мартина Лютера Кинга. – http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%8C_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 (www.ru.wikipedia.org/wiki/ Материал из Википедии — свободной энциклопедии).
14. Стиви Уандер. – http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8_%D0%A3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 (www.ru.wikipedia.org/wiki/ Материал из Википедии – свободной энциклопедии).
15. АҲМАДЖОНОВ Ш. 1 апрeл – АҚШда халқ саноғи куни (лотин алифбосида). –
1-қисм. – http://yangidunyo.com/?p=10844#more-10844 (www.yangidunyo.com 2010.01.04).
2-қисм. – http://yangidunyo.com/?p=10880#more-10880 (www.yangidunyo.com 2010.05.04).
АҲМАДЖОНОВ Ш. АҚШда халқ саноғи (кирил алифбосида). –
1-қисм. – http://turonzamin.org/2010/05/19/sanoq/#more-10796 (www.turonzamin.org 2010.19.05).
2-қисм. – http://turonzamin.org/2010/05/20/sanoq2/#more-10800 (www.turonzamin.org 2010.20.05).
16. MLK (Martin Luther King, A.Sh.) Living Legacy Celebration. History (Мартин Лютер Кинг Байрамининг Ҳаётчан Мероси). – http://mlk.boisestate.edu/history/ (Сайт “Boise State University”).
17. SEWELL C. Mysterious deaths (Сирли ўлимлар). – http://turonzamin.org/2010/04/30/mysterious-deaths/#more-10492 (www.turonzamin.org 2010.30.4).
СЮВИЛ С. Таинственные смерти (Сирли ўлимлар). – http://yangidunyo.com/?p=11486#more-11486 (www.yangidunyo.com 2010.15.5, рус тилида).
SEWELL S. Sirli o’limlar. – http://turonzamin.org/2010/04/30/sirli-o%e2%80%99limlar/#more-10494 (www.turonzamin.org 2010.30.4, ўзбек тилида, лотин алифбосида).
СЮВИЛ С. Сирли ўлимлар. – http://yangidunyo.com/?p=11446#more-11446 (www.yangidunyo.com 2010.13.5, ўзбек тилида, кирил алифбосида).
18. АҲМАДЖОНОВ Ш. АҚШда 1,5 соатлик иш билан боғлиқ провокация. – http://yangidunyo.com/?p=14737#more-14737 (www.yangidunyo.com 2010.10.09).
19. АХМАДЖОНОВ.Ш. Меня преследуют и в США (Менга АҚШда ҳам тазйиқ қилмоқдалар). – http://turonzamin.org/2011/02/21/shuhrat-5/#more-13876 (www.turonzamin.org 21.02.2011);
http://pravozashitnik.at.ua/news/2011-2-22-1595-0- (www.pravozashitnik.at.ua 22.02.2011).
20. АХМАДЖОНОВ.Ш. Менга АҚШда ҳам тазйиқ қилмоқдалар. – http://yangidunyo.com/?p=17621#more-17621 (www.yangidunyo.com March 1st, 2011).
21. АХМАДЖОНОВ Ш. Меня в США продолжают преследовать (часть 1) (АҚШда мени тазйиқ қилишда давом этишмоқда (1-қисм)). – http://yangidunyo.com/?p=22404 (www.yangidunyo.com 2011.29.10).
22. АХМАДЖОНОВ Ш. Меня в США продолжают преследовать (часть 2). Мой жалоба в Комиссию по Правам Человека Айдахо. (АҚШда мени тазйиқ қилишда давом этишмоқда (2-қисм). Менинг Айдахо Инсон Ҳуқуқлари Комиссиясига шикоят аризам.) – http://turonzamin.org/2011/12/23/shuh/#more-17341 (www.turonzamin.org 2011.23.12).
23. АХМАДЖОНОВ Ш. Меня в США продолжают преследовать (часть 3). Ответы Департамента полиции. (АҚШда мени тазйиқ қилишда давом этишмоқда (3-қисм). Полиция Департаментининг жавоблари.) – http://turonzamin.org/2011/12/26/shuh-2/#more-17348 (www.turonzamin.org 2011.26.12).
24. АХМАДЖОНОВ Ш. Меня в США продолжают преследовать (часть 4). Сопроводительное письмо в КПЧА. (АҚШда мени тазйиқ қилишда давом этишмоқда (4-қисм). АИҲКга йўналтирувчи хат.) – http://turonzamin.org/2011/12/30/shux/ (www.turonzamin.org 30.12.2011).
25. АХМАДЖОНОВ Ш. Меня в США продолжают преследовать (часть 5). Почему и как меня выгнали с работы? (АҚШда мени тазйиқ қилишда давом этишмоқда (5-қисм). Мени нима учун ва қандай қилиб ишдан ҳайдашди?) – http://turonzamin.org/2012/01/02/shuh-3/#more-17439 (www.turonzamin.org 02.01.2012).
26. АХМАДЖОНОВ Ш. Меня в США продолжают преследовать (часть 7). Провокация путем кража. (АҚШда мени тазйиқ қилишда давом этишмоқда (7-қисм). Ўғирлаш орқали провокация). – http://turonzamin.org/2012/01/03/shuh7/#more-17443 (www.turonzamin.org 03.01.2012).
27. АХМАДЖОНОВ Ш. Меня в США продолжают преследовать (часть 8). Провокация и штраф на тротуаре. (АҚШда мени тазйиқ қилишда давом этишмоқда (8-қисм). Тротуардаги провокация ва жарима.) – http://turonzamin.org/2012/01/18/shuh-5/ (www.turonzamin.org 18.01.2012
28. АҲМАДЖОНОВ Ш. Мени АҚШда учинчи марта ишдан ҳайдашди. – http://turonzamin.org/2012/01/24/shuh-6/#more-17897 (www.turonzamin.org 2012.24.01).
29. Барак Обама 300 миллиард долларлик дастурини эълон қилади. – http://www.ozodlik.org/archive/uz-news/20110908/402/402.html?id=24322106 (www.ozodlik.org 2011.08.09).
30. Уруш фахрийлари учун меҳнат ярмаркаси. – http://www.voanews.com/uzbek/news/usa/jobless-veterans-138142823.html (www.voanews.com/uzbek/ 2012.26.01).
31. El-Ada Community Action Partnership. Services Provided. (Эл-Ада Ҳамкорлик учун Жамоатчилик Ҳаракати. Кўрсатиладиган хизматлар.). – http://www.eladacap.org/Services_Provided.html (www.eladacap.org ).
32. Ню Йоркда 68 намойишчи ҳибсга олинди. – http://origin.ozodlik.org/archive/uz-news/20120102/402/402.html?id=24439686 (www.origin.ozodlik.org 2012.02.01).
33. АХМАДЖОНОВ Ш. Интернетцензура в США (АҚШдаги Интернет цензураси). – http://yangidunyo.com/?p=22516 (www.yangidunyo.com 12.11.2011).
34. АХМАДЖОНОВ Ш. Руҳи заифлар. – http://turonzamin.org/2012/01/26/shuh-7/#more-17928 (www.turonzamin.org 2012.26.01).
35. АХМАДЖОНОВ Ш. Из-за опасных игр спецслужб близок военный конфликт между Узбекистаном и Таджикистаном (Махсус хизмат органларининг хавфли ўйинлари натижасида Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасида ҳарбий можаро яқин). –
Часть 1. http://turonzamin.org/2009/05/07/6690/#more-6690 (www.turonzamin.org 7.5.2009);
Часть 2. http://turonzamin.org/2009/05/22/shuhrat-2/#more-6815 (www.turonzamin.org 22.5.2009);
Часть 3. http://turonzamin.org/2009/06/23/shuhrat-3/#more-7005 (www.turonzamin.org 23.6.2009).
Часть 4. http://turonzamin.org/2010/02/08/shuhrat4/#more-9648 (www.turonzamin.org 10.2.2010);
Часть 5. http://turonzamin.org/2010/02/12/shhrta5/#more-9684 (www.turonzamin.org 12.2.2010).
E-mail: shboysi54@yahoo.com shus54@safe-mail.net
2012 йил 29 январ.
АҚШ, Бойси шаҳри.
