63.БОЙМИРЗА ҲАЙИТ
Миртемир истеъфога чиққандан кейин хусусий “Турон” ижодкорлар уюшмасида ишлай бошлади. Уюшма хусусий бўлгани учун мадрасанинг бир хонақоҳида фаолият кўрсатарди. Кошинлари нураб тушган, муқарнасларидан узоқ тарихнинг кўзлари жовдираб турган мадраса хонақохи зах, ҳавоси биқиқ бўлса-да, кишини айри бир дунёларга етакларди. Рутубат Миртемирнинг душмани эди. Хонақоҳга кириши билан оёқлари зирқираб оғрий бошласа-да, хаёллари уни олис-олисларга етакларди.
Бизга ўз тарихимизни ўргатмадилар, деб ўйларди Миртемир. Асосан бошқаларнинг тарихини ўргандик. Ўз тарихимизни эса бегоналар ёзган асарлардан ўқитдилар. Уларни асар дейиш мумкинмикан?! Ахир уларнинг аксарияти маълум бир манфаат учун ёзилмаганми? Назаримда биз тарих ёзишни севмайдиган халққа ўхшаймиз. Кошоналар тиклаймиз, савашларда музаффарлик қиличини кўтарамиз, лекин тарих ёзишга қолганда ҳамду санодан нарига кетолмаймиз. Подшоларни мақташ тарихчиларимизнинг каломи аввалларидир. Подшоларга ҳамду сано ўқиш тарихчиларимизнинг орзу-муддаоларидир. Ўтмишини билмаган келажагини йўқотади. Ўтмишини танимаган келажагини ҳам таний олмайди. Менимча ҳамма ишни тарих ёзишдан бошлаш керак.
Миртемир ана шундай ўй-хаёллар билан “Янги тарихимиз” рукнида китоблар нашр этишни мўлжаллади. Илк ўлароқ Боймирза Ҳайитнинг чет элларда нашр этилган тарих китобларини чоп этишни ҳадафлади. Қолаверса, шу кунларда Боймирза Ҳайит Ватанга келиши керак эди. Олий кенгашд бир мактуб имзолаб, Боймирза Ҳайитни ўзи туғилиб ўсган Ватанга даъват этишди. Ярим аср Ватандан узоқда қолган ва Ватанининг мустақиллиги учун курашган бу инсонни “хоин”, “сотқин” дея айблашди.
Таклифномани олган Боймирза Ҳайит радио суҳбатида Ватан ҳақида лўнда қилиб шундай деганди: “Ватан ва ҳуррият. Бу икки калима ўзини, ўзлигини англаган инсонлар учун муқаддас маъно касб этиш билан бирга тоғ каби масъулият юклайди. Ватан Аллоҳ таолло тарафидан инсон қалбига жойлаштирилган жоннинг бир бўлагидир. Ватанни севганлар ўз жонини ҳам севадилар. Ватанни севмай, ватансевар бўлиб кўринганлар ўз жонларига суиқасд қилганлардир.”
Аслида Ватанни севмоқ ўз жонига суиқасд қилмоққа айланди, деб ўйлади Миртемир. Ахир Боймирза Ҳайитнинг ўзи Ватанни севгани учун сургунда эмасми? Қанча-қанча Ватаним деганлар ўққа тутилмадиларми? Чунки шоҳлар Ватан деган қаврамнинг маъносини ўзимда мужассамлаштирганман, деб ўйлайдилар. Шу боисдан ўзларининг қинғир-қийшиқ ишларига қарши чиққанларга “Ватан хоини” тамғасини ёпиштирадилар ва ўзларининг Ватанни севмаганлари сезилиб қолмаслиги учун Ватанни севганлардан қутилиш йўлларини излайдилар.
Миртемир хаёл суриб ўтирар экан, телефон жиринглади:
-Боймирза Ҳайит ростдан ҳам эртага келар эканлар, – деди сим қоққан ўринбосари Исоқжон.
-Биз ҳам кутиб олишга чиқамиз, – деди Миртемир.
Боймирза Ҳайитнинг Ватанга қайтиши катта воқеа эди. Бу воқеа фикрларда қурилган бир қанча “обидалар”ни вайронага айлантирарди. Доим Иккинчи Жаҳон Урушида Ватан учун қон тўкдик, дея хайқириб келдик. Мана энди маълум бўлдики, биз бошқаларнинг ватани учун қон тўккан эканмиз. Ишғол остида бўлганимиз учун бизни худди қуллардек жангоҳга йўлладилар. Сон-саноқсиз эр йигитлар тупроққа қоришдилар. Буни Ватан учун, дея онгимизга сингдиришди. Қалбларда сохта обида қурдилар. Ота-боболаримиз руслар тарафида туриб “Ватан учун” дея кўкрагини ўққа қарши керганда, Боймирза Ҳайитлар уларнинг қаршисида турганди. Ким ҳақ, ким ноҳақ эди? Мана бугун бу саволнинг жавоби ўртада. Шунингдек, Боймирза Ҳайитнинг келиши биз ифтихор этиб кўзимизга сурган тарихнинг ёлғон эканини ҳам исботлайди. Аввалига Каримов Боймирза Ҳайитнинг келишига рухсат берар экан, депутатларнинг талабидан қутилишни мўлжаллаган эди. Масаланинг ана шу “нозик” жиҳатларини ҳам тушунтириб беришгач, у бир зум ўйлади-да, маслаҳатчиси Бахтиёр Назаровга юзланди:
-Ўзинг чиқиб ана у бобойни кутиб ол. Ҳар ерда валақлаб юрмасин. Ундан фойдаланишимиз керак. Телевизорга чиқиб, сиёсатимизни қўлласин!
Бахтиёр Назаров чиқиб кетгач, Каримов Миллий хавфсизлик хизмати бошлиғини чақирди:
-Назаровнинг айтишича, Боймирза Ҳайитнинг келиши Улуғ Ватан Уруши қатнашчиларини ғалаёнга келтирар экан. Шунингдек, тарихчи олимларимиз ҳам бундан норози эканлар. Сиз ниима дейсиз?
-Аслида Бахтиёр Назаровга бу хусусда махсус ҳисобот тайёрлаб бергандик, – деди мулойим оҳангда Алиев. – Биз бугун собиқ раҳбаримиз Рашидовни оқладик. У киши Боймирза Ҳайитга қарши бир қанча мақолалар ёзганлар. Таниқли олимларимиз, бугун бизга яқин бўлган қобилиятли раҳбарлар Боймирза Ҳайитни “хоин”, деб ҳисоблаб келганлар ва ҳисоблайдилар. Аммо энг асосийси, Москва биздан жиддий норози.
-Нега норози бўлади?
-Сизлар чегарадан чиқиб кетаяпсизлар, дейишди Московдан. Боймирза Ҳайитнинг қайтиши Ғалаба байрамига соя туширади, миллиятчи кучларни бирлаштиради.
-Уларни тинчлантириб қўйинг. Бобойни истаганимиздек сайраттирамиз. Керак бўлса, қилмишлари учун узр ҳам сўратамиз. Эртага аэропортда оломон йиғилмасин. Кимлар кутиб олишга чиққанини рўйхат қилинг. Ҳар қандай воқеани ўз фойдамизга йўналтиришимиз керак. Дўстимиз ким, душманимиз ким, ана шундай воқеаларда ўртага чиқади. Агар бобой телевизорга чиқиб, айтганларимизни гапирса, ана у жўжахўроз тўполончиларнинг ҳам попугини пасайтириб қўярдик. Улар бизга эмас, ана шундай бобойларга ишонишади. Агар айтганимиз ўнгидан келса, бобойни мен ўзим қабул қиламан ва мустақиллик байроғини қандай кўтаришни жўжахўрозларга кўрсатиб қўяман.
Эрталабдан қўналға атрофини миршаблар ўраб олишди. Ўтганга ўтмалаб, кетганга кетмалаб қарайдиган йўлтўсарлар сингари миршаблар ҳар турли баҳоналар билан йўлларни бекитдилар. Боймирза Ҳайитни кутиб олиш катта тантанага айланмаган бўлса-да, “юқоридагилар” ўз режаларини қадам-бақадам амалга оширдилар.
Боймирза Ҳайитни аввал қўналғанинг қаҳвахонасига олиб киришди, кейин унинг ёнига яқинлашган Бахтиёр Назаров унга:
-Сиз учоқдан тушганда тиз чўкиб ерни ўпибсиз, – деди.
-Мен Ватан тупроғини ўпдим, озод Ватанимнинг тупроғига эгилдим,-дея жавоб қилди Боймирза Ҳайит.
-Биласизми, бизнинг телевизорчилар учоқнинг ёнигача боришолмайди. Шу боис ҳозир шу ерда ўша воқеани такрорласак. Сиз тиз чўкиб тупроқни ўпсангиз, улар сувратга олиб халққа кўрсатишса.
Боймирза Ҳайит сесканиб тушди:
-Ёшим етмишдан ўтганига анча бўлди,-деди у. – Мен ҳақимда минглаб фельетонлар ёзилди, мени тахқирладилар, менга бўҳтон уюштирдилар, лекин хафа бўлмадим. Аммо ҳозиргидек ҳеч қачон туйғуларим топталган эмас. Мен артист эмасман, мен Ватан тупроғини бировга кўрсатиш учун ўпмадим. У юрагимдан келган бир ҳиснинг ташқи кўриниши эди.
-Тўғри, сиз ҳақсиз, – деди Бахтиёр Назаров. – Лекин Сизни мустақил Ватанимизнинг мустақил юртбошиси жасорат билан таклиф қилдилар. Москов ғазаб билан кузатиб турибди. Шундай шароитда бир-биримизни англамасак, кулгили ҳолга тушамиз.
-Мен сизни англайман. Лекин менинг туйғуларим билан ўйнаманг!
-Биласизми, Сиз каби инсонлар жуда оз. Ҳамма ҳам Ватаннинг қадрига, бу тупроқнинг қадрига етавермайди. Етмиш йил давомида бизни Худосизга, динсизга, атеистга айлантириб юборишди. Бу тупроқ учун жон бериш Аллоҳнинг буйруғи эканлигини ҳеч ким билмайди. Сиз каби буюк бир инсоннинг бу тупроқни ўпишини кўрган халқ уйқудан уйғонади ва ўз мустақиллигини англайди. Шундай экан, бугунга қадар Ватан учун азият чекдингиз. Яна бир марта чексангиз бизни хурсанд қиласиз.
Боймирза Ҳайитнинг қўллари титрай бошлади. Сўнгра бу титроқ бутун вужудига ёйилди. Кўзларидан нафрат пишқира бошлади.
-Лаънат бўлсин сунъий тарихга! – деди ва тиз чўкиб пешонасини заминга босди. Анча вақт шу ҳолда “Сувратга олинглар, қайта-қайта олинглар” дегандек, бош кўтармай турди.
-Бу кадр мустақилликнинг символи бўлади, – деди Бахтиёр Назаров атрофдагиларга. Сўнгра Боймирза Ҳайитнинг қўлидан тортиб турғазди.
-Энди икки оғиз халқимизга мурожаат қилсангиз, – деди у ҳали нафасини ростлаб олмаган меҳмонга.
Боймирза ота қуриб қолган лабларини тили билан намлади-да:
-Мен эллик икки йилдан кейин Ватанга келдим. Ўғлим вафот этганда узоқларда дардим билан яккама-якка қолдим. Агар рухсат берсангизлар, аввало қишлоғимга борсам, фотиҳа ўқисам, ана ундан кейин телевизорга чиқармиз.
-Сизни оқсоқол билан, яъни юртбошимиз билан учраштирмоқчи эдик. Агар телевизор масаласи кейинга қоладиган бўлса, бу масалани ҳам орқага суришга мажбурмиз.
-Жуда яхши, жуда яхши, – деди Боймирза Ҳайит болаларча самимият билан. – Зотан давлат раҳбарининг иши кўп , биз у кишининг вақтини қадрлаймиз.
-Аммо оқсоқол қабул қилсалар, йўлимиз очилиб кетарди.
-Майли учрашамиз. Фақат қишлоққа бориб маросимларни ўтказиб қайтайлик, – деди Боймирза ота ёлворган оҳангда.
Шу пайт Ташқи ишлар вазири кириб келди ва Боймирза отани қучоқлади. Улар бироз суҳбатлашгандан кейин:
-Дарҳол баъзи ўлкаларда элчихона очилса, мустақиллик деворлари қурилган бўлади, – деди Боймирза ота. – Чет элда яшаган ватандошлар бу кунларни кўз ёши, қалб оғриғи билан кутдилар. Улар учун ҳам Ватан йўлларини очмоқ керак.
-Тўғри,-деди вазир.-Лекин ҳали Ватанимиз янги туғилган боладек, энди юришни ўрганаяпти. Бунинг устига пулимиз оз. Ҳозир халққа нон топиб бериш билан машғулмиз. Чет элдаги муҳожирлар эса фақат масжид қуриш учун келмоқдалар. Улар Ватанни эмас, ўзларини ўйламоқдалар. Масжид қурсам номимни абадийлаштираман, деб ўйлаяптилар…
Боймирза ота вазирга қараб маънодор кулиб қўйди. Бу кулгининг ортида “Сенлар одам бўлишинг учун яна қанча дарёлар оқиши керак” деган маъно бор эди.
Миртемир Боймирза ота билан кўришаркан:
-Вақтингиз булса, бизнинг мадарасага ҳам ташриф буюрарсиз. “Турон” ижодкорлар уюшмасининг Сизга берадиган заррадек ҳадяси бор,-деди.
-Иншоллоҳ, келамиз,-деди Боймирза ота. – Ҳадя қабул қилиш ҳиссини ҳам бир яшаб кўрмоқчимиз.
-Бу ҳадя Сиз ўйлагандек, қўл билан ушлаб кўриладиган эмас, – ҳазиллашди Миртемир. – У етмиш йиллик армонларнинг мағзини мужассамлаштирган армуғон. Ҳозирдан айтиб қўйсам, қизиғи қолмайди.
Боймирза ота оддий нарсага ҳам қувонадиган, оддий ҳазилдан ҳам севинадиган инсон эди. Қаҳ-қаҳ отиб куларкан, худди ўрнидан сакраётган одамга ўхшарди. Жуссасининг катталиги, пешонасининг кенглиги, кўзларининг даринлигига қарамай, у жажжи болакайларни эслатарди. Балки унинг бўҳронлар ичидан омон чиқишининг сири ҳам ана шунда эди.
Миртемир айтиш керакмиди, деб ўйлади. “Истиқлол Чўлпонлари” унвони таъсис қилингани ва Боймирза отанинг китобларини чоп этиш ҳаракатлари бошланганини айтиш унга куч берармиди? Майли, кейин айтармиз. Агар қолган ишга қор ёғмаса?
Миртемир баъзан ўзи ўйлаган нарсалардан ўзи қўрқиб кетарди. Чунки ўйлагани бошига келарди. Бу сафар ҳам шундай бўлди. Қолган ишга қор ёғди.
Боймирза ота қишлоғида экан, Миллий хавфсизлик хизмати бошлиғи Каримовнинг ҳузурига кирди:
-Боймирза Ҳайитнинг қишлоғида ва атрофида аҳвол оғирлашди, – деди у. – Ҳар турли ҳаракатлар митинглар ўтказмоқдалар. Бундан норози бўлган қариялар “Бу Ватан учун биз бекорга жонимизни ўртага қўйдикми”, дея намойишга чиқишмоқчи.
-Мен Сизга неча маротаба айтдим, гап олиб келманг, рапорт ёзиб келинг…
-Рапортни маслаҳатчига бергандим, мана нусхаси.
Махсус рапорт
Фақат Президентга.
Боймирза Ҳайит 12.07да соат 6.30да аэропортга келди.
13.07да пойтахтни томоша қилди. Мухолифат вакиллари билан учрашди. Ёнидан қўшиқчи Дадахон Ҳасан ажралмади.
14.07да қишлоғига қараб йўлга чиқди. Вилоят ҳокимлиги тарафидан карнай-сурнай чалиб, гуллар билан қабул қилинди. Меҳмонхонада ҳоким муовини Дилшода опа билан жанжаллашиб қолди. Дилшода опанинг эътирозига қарамай, тўғри қишлоғига борди. У ерда мухолифат мингларча ишсиз ёшларни тўплаб турганди. Боймирза Ҳайит гапирар экан, микрофон ўрнатишди. У “Бошимизга нима бало келган бўлса, коммунистлардан келди, улардан қутилмасак, мустақил бўлолмаймиз” деди.
15.07.Ота-онаси ва оиласидан вафот этганлар учун диний маросим ўтказди. Келган-кетганга Иккинчи Жаҳон Уруши қатнашчиларини ёмонлади.
16.07. Неварасининг суннат тўйини ўтказди.
18.07.Саёҳатга чиқди. Почаота дарёси бошланадиган жойга қадар етиб борди. Кейин Арслонбобни зиёрат қилди.
19.07.Қўшни вилоятларга борди. Ҳамма жойда одамларни тўплаб, тарғибот ишлари юргизди.
20.07.Бизнинг эътирозимиздан кейин ҳокимликка чақирилди. Биз Боймирза Ҳайитни яккалаб қўйиш, атрофида уймалаб юрганларни четлаштириш учун барча тадбирларни кўрдик…
-Бу рапорт жуда ҳам тор. Қолаверса, нима сабабдан менга эмас, маслаҳатчига берилди, – деди Каримов.
-Сизга етказиш учун берилганди. Батафсил ёзилган иккинчи варианти ҳам бор. У ҳам маслаҳатчида.
Каримов жаҳл билан қора телефоннинг дастагини олдида:
-Бахтиёр, қулоқ сол! – деди. – Сенинг ҳажга бориб, нима қилмишлар қилиб келганингни унутганим йўқ. Менга иккиюзламачилик қилма! Нима саабабдан КГБ рапортини яширдинг? Нима сабабдан ана у бобойнинг жиловини қўйиб юбординг? Йигирма тўрт соат ичида мамлакатни тарк этсин. Бу мамлакат “Ватан хоинлари”нинг футбол майдончаси эмас. Уни қувиб келганингдан кейин, менинг номимга тушунтириш хати ёз, – деб, телефон дастагигни яна ўрнига қўйди.
Боймирза Ҳайитнинг мамлакатдан қандай чиқиб кетганлигини ҳеч ким билмай қолди. Нега деган саволга жавоб берадиган киши йўқ эди. Чунки шу кунларда Каримов қиличини ялонғочлаб, ғазаб отига минганди. Кўзига ёмон кўринган ёки номи қулоғига ёмон эшиттирилган ҳар қандай одамни жазога тортаётган эди.
(ДАВОМ ЭТАДИ).
