ТОШ ҲАЙКАЛЛЛАР
Кеча хорижий ТВ дан битта жудаям қизиқ хужжатлик филмни кўрдим. Б у филм Пасха — Рапануя ороли хақида эди.
Нега буни Туронзаминга ёзаяпман, буни нима алоқаси бор Ўзбекистонга дейсизми?
Мен филмни гапириб берай сиз эшитиб кейин хулоса қилинг.
Пасха ороли қоқ Тинч океаннинг ўртасида Жанубий Америкадан тахминан 3700 км узоқ масофада жойлашган.
Бу оролнинг машхур томони ўша оролда жойлашган катта, одам шаклидаги тошдан ўйиб ишланган ҳайкаллардир.
Тинч океанда Полинезия халқи бор.Бу халқ жудаям машхур ўзининг денгизчилари, сайёхлари билан.Улар хаммадан аввал океанлардаги куп орол ва материкларни очган экан. Мана шу Пасха оролини хам полинезияликлар тахминан 300-400 чи йилларда очишган экан. Бу орол жудаям яшаш учун қулай бўлган экан. Харорати 19 даражадан 30 даражагача иссиқ. Бутун орол урмонзор! Хайвонларга тула ,қушлар эса миллионлаб! Булоқлар! Анча каттагина тахминан 24 км га 13 км.
Хақиқий жаннат жой булган экан. Хозир эса бу оролда умуман дарахт йўқ. Хайвонлар йўқ. Жудам кам одам яшайди, фақат хозирги туристларга хизмат қилиб кун кечиришади.
Оролга дастлаб келган полинезияликлар сони кўпайиб юз йиллар ичида тахминан 15 минггача етган экан. Шахарлар қурилган экан.Уша одам шаклидаги баландлиги
10 мертгача етадиган хайкалларни тахминан 300 тасини урнатишган экан.
Лекин бирданига бир неча ўн йил ичида бутун ахоли қирилиб кетади.
Бу жумбоқни яқиндагина бир гурух олимлар ечишибди, бу филм шу хақда.
Аввал олимларни хайрон қолдирган нарса қанақа қилиб бу халқ вакиллари хеч қанақа техникасиз шунақа катта ва оғир хайкалларни бир неча километрга
ташишган?
Нега купгина ярим тайер хайкаллар тош конларида қолиб кетган, жойига урнатилмасдан?
Нега бутун халқ ер устидаги уз уйларини, шахарларини ташлаб ер остидаги ғорларда яшаш учун ер остига кочиб отишган?
Хозирги кунда хеч хам еб бўладиган хайвон, усимлик бўлмаган оролда халқ қанақа қилиб шунча юз йиллаб яшаб келган?
Мана шу каби саволларга жавоб бериш учун экспедиция оролга бориб анча ой изланиш олиб боради. Асосан поляк олимлари уша ер ости оролларини тадқиқ қилиб
куп нарсаларни очишади. Улар аниқлашича полинезияликлар Пасха оролига келишганида оролда тахминан 15 млн дан куп дарахт, хайвон ва қушларнинг 10 дан куп тури булган экан.
Бу орол халқи анча йил яшаб , сони кўпайгач халқ тепасидаги лидерлар ўзларини жудаям мухим инсонлар деб хисоблай бошлабди.Улар халқига ўша махшур катта, одам шаклидаги хайкалларни қуришни буюради. Бу хайкалларни катта харсанг тошлардан тош конларида ўйиб ишланиб, ўрнатиладиган жойига дарахтларни
қирқиб, уларни устида думалатиб олиб келишган экан.
Хар йили бу хайкаллар катадан-катта, хашаматлик ва бахайбат қилиб ясашга буйруқ берилган. Ахир халқ тепасидаги лидер ўзининг қанчалик катта обрўга эга эканлигини шу хайкаллар билан намойиш қилар эканда.Бу хайкалларни ўрнатиш учун эса янада купдан куп дарахтлар қирқиш буюрилган экан.
Йиллар ўтгач оролда 300 тача хайла ўрнатилгач дарахтлар камайиб охири хаммаси кесилиб тамом булади. Дарахт булмагач хайвонлар хам улади. Қушлар учиб
кетади.Бошқа майда ўсимликлар хам осмай қояди.Чунки дарахтсиз оролда шамол қаттиқ болиб ўсимликларни таги билан сугуриб ташлай бошлайди.
Оролда очлик бошланади. Уни устига бу орол одамлари денгизга чиқиб балиқ овлаши учун кемалар қура олмай қолади.Чунки қарахтлар йўқ. Бошқа оролларга ёки материкка хам кемада сузиб кета олишмайди. Дарахт йўқ.Кема йўқ.
Орол экологияси бузилгач сув танқислиги бошланади.Чунки тогдан оқиб келадиган булоқ сувлари қуёш иссигида парланиб пастки ерларда яшовчи ахолига сув
етмай қолади. Орол халқи орасида урушлар бошланади.Жудам кам қолган озиқ ва сув учун. Орол халқи 5-6 та алохида гурухларга бўлиниб кетади.
Хар битта гурухнинг оз лидери болади.Бу лидерлар бир бири билан урушадилар.
Лекин бу хам хали энг ёмони эмас.Йиллар утиб, эски кемалар емирилиб, балиқ тутиб бўлмагач, охирги хайвон ва қушлар еб бўлингач, сув тахқислиги таранглашгач оролда хақиқий очлик бошланади.
Ана шунда бу гурухлар бир бирларининг одамларига ов қилишни бошлашади. Одамхорлик бошланади! Одамлар ўзларининг ер устидаги уй жойларини ташлаб ер остидаги ғорларда яшашга утишади. Чунки ғор ичида яшаб, ғорнинг кириш жойларини мустахкамлаб душманлардан қутулиш мақсадида.
Хуллас бу орол одамлари тахминан 15-16 000 дан атиги 2 000 тага камайиб кетишади. Ундан кейин бу оролга ҳолланд денгизчилари келишади , қолган ахолини қулликка сотиб юбориш учун олиб кетишади ва хоказо. Бу ёги хаммага маьлум.
Хулоса нимада? Жудаям қурқмас, олим, денгизчи, юлдузларни санаб очиқ океанда суза оладиган халқ жаннатдек оролда яшаб, купайиб, хеч ким қура олмаган машхур тош ҳайкалларни қуриб лекин шу узларининг лидерларининг ман-манлиги, ахмоқлиги сабаблик дунёдан йўқ бўлиб кетишган экан. Ўзларигина йўқ бўлиб кетмасдан хатто шундай жаннат оролни хам экологик дўзахга айлантириб кетишибди.
Қолган хулосани хамма ўзига ўзи чиқарсин.
Ўктам Муродов.
