Дилсора Фозилова
Иззатталаб авлиё
Ҳикоя
Кечкуруни билан шамол увлаб чикди. Гох-гохда супа юзидаги енгил нарсаларни олиб отар, деворнинг ёрикларига тикилиб чиррилларди. Дам-бадам темир-терсак, ортикча латта-путта тикилган уйчанинг эшигини тараклатиб ёпиб юборар, бир пас туриб у яна тараклаб очилиб кетарди. Осмонда на юлдуз, на ой куринар, тонг гира-шира окара бошлаганига карамай, кук юзини коплаган булутлар юракни сикадиган коронгулик бериб турарди. Уйку етмай тулганиб чиккан Адолатнинг назарида бу туннинг тонги отмайдигандай узок куриниб кетди. Сал нарида ухлаб ётган кизалокка караб хурсинди. “Ёнимда ухлашга бир бола излаб бир кишлокни айландима?” Томогига ачик бир нима тикилди-ё, чукур нафас олиб утказиб юборди у. Темирхонанинг эшиги яна тараклаб ёпилди. “Менга колса синиб кетсин”- юрагида бир совуклик оралади унинг.
Яна бир пас тушунарсиз, хира хаёллар огушида ётди-ю, кейин эриниб жойидан турди. Отасидан колган накшинкор мис кузани олиб арик буйига чикди, сувнинг юзидаги хас-хазонларни куза билан итариб кузани тулдирдида куприкча устига куйди. Эгилиб ховучига муздек сув олиб юз-кулини ювди. Бироз енгил тортгандай булди. Халатининг барига юзини арта-арта дарвозадан ховлига утди. Мол-холга караб сигир согди, кумгонда чой, учокда ширчой пиширди. Узини нимага андармон килмасин кунгли ёришмасди. Кун ёйилганда кайвони холанинг невараси билан утириб нонушта килишди, кейин у ёк бу ёкни йигиштирган булиб уймаланди-ю, кийимини алмаштириб ишга отланди.
Катта йулдан юрмай атайлаб одамларнинг кузи тушмайдиган сукмокдан юрди. Пахта майдонидан утаётганда рош куяётган хотинларга кузи тушиб юраги оркага тортди. Якинрок келганда салом-алик килдию, тезгина йулида давом этди. Шух кизлар ортидан хазил-хузил килиб колишди.
Анча булди, Адолат одамларга кушилолмай колди, эркакларникидай забардас жуссаси кичрайиб, кенг елкаларини гам букканга ухшарди. Кучага чикса чоллар оркасидан пичирлашиб гийбат килаётгандай, аёллар хиринглашиб кулаётгандай буларди. “Одамлар мен тугримда гапирганда “Кисир сигир”, “Бемева гужум” деган сузларни ишлатишса керак” – деб узини узи зериктирарди баъзан. Олдинига узига олмади, худо берса фарзанднинг эрта-кечи борми – уйларди у. Аммо бултурги вокеадан кейин…
Кушнининг ун олтига кирган кизи турмушга чикиб, бир йилча буйига булмаганига, Ойхон хола ирим-жирим килиб “чилласида тугмасак хотинни изини босган” деб Адолатнинг ковушини сураб чикди. Дуо укиб изини кесишармиш. Олдинига роса кулган Адолат, бироз вакт утиб уйчан, гамгин булиб колди. Кушнилариникига чикмайдиган, дугоналарига кушилмайдиган одамовига айланди, куйди. Хаёл-хаёл билан уч-турт кишлок босиб Соктарега етиб келганини сезмай колган Адолат, колхоз кутубхонасининг эшигини очди. Пардаларни кутариб жавон устида турган китобларни тахлашга тушди.
Тушга якин йулдан утаётган кайвони кутубхонанинг очик эшигидан Адолатни куриб тухтади. “Омонмисан ургилай, яна зик булаяпсанми, рангу-руйинг бир ахвол” Кайвони тинмай гапирар, Адолатнинг кулогига эса унинг гаплари кирмасди. “Менга кара кизим, онанг йук булса, мана мен борман. Отангни урисла сибир килганига куйиб шундай булдингми дейманда, булмасам гужумдай киз. Куп куйма кизим, кимсан Бек, бир куни луп этиб кириб келади курасан. Уйгинаси куйсин буларни кулок килмай – пичирлаб кафтини кафтига урди кайвони. Энди манга кулок сол, ман Жура поччанг билан гаплашиб куйдим, пайшанба сахарда тайёр булиб турасан, тонг ёришмай аравасини кушади. Бориб Бовадинжонни зиёрат килиб келамиз – деди у, Баховуддин сузини нотугри талаффус килиб.
Адолат индамай бошини эгди. Адолат… манга кара кизим, ихлос – холос дейдилар. Икки кундошингни ичида юзинг ёруг булсин дейман. Ихлос килсанг, бир кора кучкор нийят килиб кайтсанг зора.. – кампир гапини охиригача айтмай, шошиб тугунини очдида иккита ковок сомса олди. Кайерга куйишни билмай у ёк, бу ёкка аланглади, кейин бир парча когознинг устига куйиб, хайр-хушлашиб чикиб кетди. Адолат нима килишини билмай серрайиб турарди. Онасининг якин дугонаси булган бу аёл, онасидан кейин у учун куйиб пишадиган, Хотамбекка учинчи хотин булиб тушган Адолатнинг иссик совугидан доим хабар оладиган яккаю ягона кишиси эди. Нимадир Адолатнинг хира хаёлларида бир умидли чизик чизгандай булди.
Адолат угил курди. Хотамбек бир кун аёлларга, бир кун эркакларга ош берди. Ушанда Адолат кирк кун утиб Кайвони хола билан амакисининг углини вакил килиб Баховуддинга катта кора кучкор узатди. Кайвонига угли улмай-йитмай еттига кирса, углининг узи бир кора кучкорнинг арконидан тортиб курбонликка олиб боришини унинг урнига нийят килиб кайтишини илтимос килди.
Баходир еттига киргач хали кизамик, хали терлама билан огрийверганига, Адолатнинг хаёлидан ваъда килинган курбонлик кетмай колди. Курбонлик олиб борай деса, бориб-келганлардан, зиёратгохнинг эшиклари така-турук берклигини, шуролар коровул куйиб, якинига хам йулатишмаётганини эшитарди. Эри хам оламдан утиб ёлгиз эркатойи билан колган Адолат нима киларини билмай гаранг булди. Бир куйни мачитда суйиб таркатди хамки хеч нафи йук. Колхозда бригадир булиб ишлаётган Адолат бригадасини айланиб юраркан, шу хаёллар дилидан утди. Шу пайт Чукур кул томондан халлослаб келаётган Теша-миробга кузи тушиб, бир кори-хол булдими деб беихтиёр уша томонга тез-тез юриб кетди.
- Биргад сизни бир соатдан бери излайман- деди у халлослаб – тезрок юринг, доргот тошиб йигирматаликни сув босди, сув шундай пишкириб келаяптики, нима куйсам окизиб кетаяпти. Адолатнинг упкаси огзига келди. Пахта кечикди деб кеча раисдан роса гап эшитгани бир томон,арикнинг купириб, пахта майдонига уриб кетаётгани бир томон булди. Икковлашиб кулларига тушган нарсани даханага отишар, бир томонини удда келмасдан сув бошка томонини уриб кетарди. Адолат Теша-миробга каради, узининг олдида ушшокдек куриниб турган бу одамга бирор нима дейишга огриниб, камзулини ечиб узини сувга отди. Муздек сув кайнаб турган баданига тегиб, томирлари тортишгандай булди, ху-у деб юборди совукдан. Сувнинг кучи шунча кучли эдики, Адолатни бир пасда окимга караб суриб кетди. Жон холатда дорготнинг чупига ёпишган Адолат бир лахза утиб узини унглади. Тепасида Теша-мироб анграйиб караб турарди.
Шу пайт вокеадан хабар топган Ашур табелчи эшагини никтаб келиб колди. Сув билан олишаётган Адолатга кузи тушиб этигини ечиб сувга кирди. Энди катта арикнинг ичида иккита бахайбат гавда турар, дала томонга тошиб кетаётган сув бироз камайгандай эди. Мироб кайердандир эски эшикнинг тахтасини топиб келди. Адолат кундалангига дахананинг бир томонини кули билан, бир томонини оёги билан итариб сувни гавдаси билан тусиб турди. Ашур халиги эшикни бир бало килиб арик огзига котирди. Теша тинмай катта кетмон билан даханага чим отарди. Бир соатча утиб учовлашиб даханани кумишди.
“Биргат – деди Ашур ерга караб, сиз уйга боринг, биз узимиз буёгига караймиз, сув тошган ерни сувини кочирамиз, касал булиб колманг” Адолатнинг лаблари кукариб, гезариб кетган, кийимидаги сувни сикишга уринарди. У индамади, камзулини олиб кирза этигини кийдида дарахтзор ичидан уйига караб кетди. Уйига келиб бир дарди икки булди. Баходир иситмалаб ётар, кайвони боланинг тепасида утирарди. Кийимини алмаштириб углининг ёнига келиб утирди.
Кайвони кайноккина чойни устини очиб унга куйиб берди. Булган вокеани эшитиб дахшатга тушган кайвони куярда куймай Адолатнинг баданига ёг киздириб суртди, исирик тутатиб уни курпага ураб бирпас ухлашга мажбур килди. Бадани бироз исиб уйку элитган Адолат кун кайтганда урнидан турди.
- Холача мен бориб бирорта от-арава топай, сахарда Баходиржонни олиб Баховуддин борамиз – деди Адолат.
- Хукуматдан балога колиб утирмагин кизим, партия булсанг – бошларини кимирлаб шивирлади кайвони.
- Нима булса булар, эртага эрталабдан йулга чикамиз – деди Адолат катъий. Кайвони индамади.
Бир пас туриб уйкудан уйгонган Баходир хай-хуйга карамай супага чикиб уйнаб кетди.
- Кара кизим Бовадинжонни исмларини эшитиб уйнаб кетди углинг – деди кайвони хола.
Адолат шусиз хам авлиё Баховуддин Балогардонга жуда ихлосманд булиб колган, масжидларининг ёпиб ташланганидан дам-бадам газаби кайнарди. У балогардон даргохидан гамига ечим, касалига шифо топганларнинг хикоясини куп эшитганди. Хатто Баховуддин Накшбандийнинг икки холалари: Биби Сешанба ва Биби Мушкул кушодга хам одамлар жуда ихлосманд, бошига мушкулот тушса маърака килиб арвохларига куръон укишади. Хар гал биров Баховуддин зиёратига бормокчи булса олдин кириб Хужа-ю Жахон масжидини зиёрат килади. Айтишларича Абдухолик Гиждувоний яъни Хужа-ю Жахон, хазрати Баховуддин тугулишидан ярим асир олдин дунёни тарк этган булсаларда, Баховуддиннинг тушларига кириб дин ва хикмат илмидан савок берган эканлар. Шунинг учун Хазрати Баховуддин, Гиждувонийни пирим яни устозим деб билар эканлар. Канчалик ростлигини билмадиму айтишларича хазрати Баховуддин “Хужа-ю Жахон пиримнинг зиёратисиз хузуримга келманглар” деган эканлар.
Эртасига эрталаб аробага утириб, Хужа-ю Жахон масжидига етиб келишди. Масжиднинг дарвозасига тахта кокиб ташланган булсада, панжара тагидан сирганиб кириб куръон тиловат килишди. Яна секин панжара остидан чикиб авлиё Баховуддин Балогардон масжидига йул олишди. Ароба тош йулда тарак-турук килиб, одамни халта килиб юборарди. Баходир аробанинг тахтасидан ушалаб атрофни томоша килиб борар, дам-бадам кузи бирор нотаниш нарсага тушиб колса “каранглар” деб шовкин кутарарди. Адолат билан кайвони хола зиёратгохга етганда нима килишни маслахатлашишар, худо йул бериб кучкорни айтилган жойда курбонлик килишни тилашарди. Кирккиз масжидига етиб келганларида кеч тушиб колди. Аробакаш хотинларни шу ерда колдириб, узи от билан бориб ахволни билиб келмокчи булди. Агар имкони булса эрта сахарда бориб курбонлик килишадиган булишди. Маслахат пишгач масжид рупарасидаги чуп дарвозани кокиб, эшикни очган кекса отахондан бир кечага жой сурашди. Хонадон катталари уларни келинг-келинг деб тавозе билан кутиб олишди. Бир вактда ховлига кайтган аробакаш масжидга кириб булмаслигини айтиб келди. Адолатнинг боши котди. Кайвони хола шу ерда курбонлик килсак хам эгасига етган булади, айб сенда эмаску – деди узи хам иккиланиб. Уйлаб-уйлаб эртага кучкорни шу ерда суйишни макул топишиб ухлашди. Кечкуруни билан Адолатнинг аъзойи бадани зиркираб чикди, сув боглаганда шамоллаганга йуйди. Бир махал кузи сал уйкуга илар-илмас бир ниманинг хариллаганидан уйгониб кетди. Гира- ширада Баходирдан овоз чикаётганинг англаб сакраб туриб кетди.
Холача.., холача туринг. Баходир… Кайвони хам уйкусираб – нима – деди-ю дарров туриб чирокни ёкди. Бола огзидан купик чикариб, шайтонлаб ётарди. Адолат хушини йукотди, ошхона каердалигига кузи тушган кайвони чопиб бориб бир бош пиёз топиб келди-да, бир тишлаб боланинг огзига тикди, зич булиб колган тишларининг орасига бармогини куч билан сукдида тилини босди. Бармоги конаса хам парво килмай боланинг кулокларини, томокларини китиклашга тушди. Бир неча дакика утиб бола чукур нафас олиб тишларини бушаштирди.
- Куркма, куркма – дерди кайвони юраги чикиб кетай деган Адолатга, узи булса тинмай боланинг кул оёгини ишкаларди. Адолат болани багрига босди. Ёлгизининг кузларидан упар, бошига лабларини босиб пичирларди – тонг отсин, тонг отсин борамиз…
Гира ширада аробани кушиб, Баховуддин зиёратгохига йул олишди. Уларга ховлининг эгаси Рахмон ота хам кушилди. Зиёратгохга келишганида энди тонг ёришганди. Коровулни топиб гаплашишди. У эшитишни хам хохламай “булмайди” деди. Адолатнинг жахли чикди. “Ол булмаса шу кучкорни хам шу болани хам, улиб колмаса булди” деди кони кайнаб. Бирпас уёкдан- буёкка юрган коровул эшагини миниб чикиб кетди. Бир чой кайнатиб ичгунча вакт утиб кайтиб келди. Рахмон отани четга чакириб бир нималар дедида, ичкарига кириб кетди. Рахмон ота келиб аробадан Адолат узи билан олиб келган, этакка уралган нарсаларни, саватдаги кулчаларни оларкан секингина “шовкин килманглар” деди. Бир пасда кучкор суйилиб козонга олов ёкилди. Рахмон ота кироатхонага утиб узок Куръон тиловат килди. Тушакка уралиб ётган бола хам урнидан туриб келиб, учокка утин калай бошлади. Овкат тайёр булгач чуккалаб иштаха билан курбонликнинг овкатидан еди. Адолат билан кайвони бир-бирларига маъноли карашди. Дастурхонга фотиха укиётгада Адолат “Углим усиб- улгайиб, иймонли йигит булса, уйланиб угил курса иншоолох шу масжидда оллох номига бир кучкор курбонлик киламан” – деб юзига дуо тортди.
