ЎЗБЕКИСТОН ИКТИСОДИЁТИНИНГ КОРА УПКОНЛАРИ ЁКИ НИМА УЧУН ХАЛКИМИЗ КУНДАН КУНГА ЁМОН ЯШАМОКДА?

(биринчи кисм)

Чет эллардан товар олиб келишни кучайтиринг ва иктисодиётни ўлдиринг.

Оилани барбод килишнинг энг онсон йўли-даромадингиз 10 сўмлик бўлса сурункасига харажатни 15 сўмдан килишдан иборат. Буни ўзбеклар «Туриб еганга турум тоги хам чидамайди” дейдилар. Республика иктисодиёти хам оила иктисодиётидан узокга кетмайди. Бу ерда хам асосий емак воситаларимиз ва кийинмок анжомларимиз ўзимизда ишлаб чикарилиши лозим. Борингки буларнинг бир кисмини четга сотиб, ўрнига ўзимизда йўк бўлган ажабтовур махсулотларни (масалан банан, ананас, апельсин кабилар ёки баъзибир кийим- кечаклар) олиб келиш хам мумкин. Хўш бу сохада кандай нисбатлар, кандай мунособатлар дунё бўйича нормал деб топилади. Хар бир гурух товарлар бўйича махаллий махсулот камида 70% даражасида, четдан келтираётган товарлар эса 30% дан ошмаслиги зарур. Аксинча иктисодиётда ўпирилиш юз беради:  мамлакат ичкарисида корхоналар ёпилади, иш жойлари камаяди. Одамлар иш кидириб бошка мамлакатларда саргардон бўлабошлайдилар. Мамлакатнинг минерал бойликлари ёки бошка экспорт  имкониятларидан келаётган маблаглар чет элларга сифатсиз кийим-кечак ва соглик учун зарарли бўлган озик-овкатларга сарф бўла бошлайди. Тўгрироги бундай экспорт-импорт ўртасидаги меёрни бузувчи хукуматларни ёки лаёкатсиз рахбариёт ёки саводсиз иктисодиётчилар деб карашимиз мумкин.

Энди умумий назариядан конкрет ракамларга ўтайлик. Гапни асосан халк истеъмол товарлари устида олиб борамиз. Бугун ланатланаётган Советлар даврида Ўзбекистон истеъмол товарларига бўлган этиёжни деярли таъминлар эди. Макарон фабрикалари, ёг заводлари, пойафзал фабрикалари, текстил комбинати, камвол комбинатлари, электр товарларининг кўпчилик номенклатураси, резина-техника, кийим-кечак, атир-упа, гилам, палас тўкиш, чинни ишлабчикариш, тери ишлаш корхоналари кечаю-кундуз ишлаб турган эди. Бугунга келиб буларнинг хаммаси деярли 80 – 90 %  даражасида барбод килинди. Унинг ўрнига Хитой, Эрон, Туркиядан сифатсиз товарлар келтириш юзага келди. Ўзбекнинг кора мехнати хисобига, пахта, ипак, уран, газ, олтинни чет элга сотиб келтирилган валюта миллионлаб суммаларда чет элга, юкоридаги мамлакатларга караб йўл олди. Экспортдан келган валюта мамлакатимизга техника- технология олиб келтириш ўрнига ўзга мамлакатлар хазинасини боитишга сарф бўлаётганини кўриб турибмиз. Чет эл махсулотлари йўлини тўсиб, ўзимизда ишлабчикаришни юзага келтириши, махаллий ишлабчикариш тадбиркорларини кўллаб кутликлаш барча мамлакатларда хукуматларнинг асосий вазифасидир. Лекин факат Ўзбекистонда эмас.Божхона соликларини кўтариб кўйиш, чегарада бечораларни юкларини мусодара килиш, телевизорда контрабанда тўгрисида ясама шов-шув кўтариш ёки вакти вакти билан баъзибир амалга ошмайдиган карорлар кабул килиш билан хеч нарсани хал килиб бўлмаслигини 15 йиллик мустакил ўмримиз кўрсатиб бўлди.

Бундай бесамар карорларни баъзибирларини эслатиб ўтайлик; Чет элдан майда савдогарлар томонидан шакар ёг махсулотларини олиб келишни чеклаш ва нархларни арзонлаштириш тўгрисидаги фармон, Махаллий ишлабчикарувчиларни кўллаб кутликлаш учун «Ўзбекбирлашув” ва “Ўзбексавдога” маблаг ажратиш ва улар оркали савдони уюштириш тўгрисидаги фармон ва нихоят савдо базаларини (хўжалик товарлар, маданий товарлар, курилиш товарлари ва электр товарлари базалари) тиклаш ва «Ўзбексавдо”ни тугатиш хакидаги фармонлар барчаси барбод бўлди. Мутасаддилардан бу борада бирор нарсани койил килганлари тўгрисида ахборат эшитганимиз йўк. Аксинча тамомила бозорлар савдо нукталарида чет эл товарларининг солмоги кўпайса кўпайдики камаймади. Хўжалик дўконларида очикдан очик биз махаллий товар сотмаймиз, биз факат Туркия ёки Хитойнинг бир-биридан антика товарларинигина сотамиз деб беандиша мактанадиганлар сони кўпайиб кетди. Тўгрироги Ўзбекистоннинг деярли бутун савдо тармоги ўзбек валютасини чет элга хайдайдиган корхоналарга айланиб колди.

Биз бу ерда четга катнайдиган тадбиркорларга хам, дўкондорларга хам бозорларда совуклар озобида бир икки минг сўм топиб уйга бирор егулик олиб бориш умидида ўтирган опахонларимизга хам дашном бермокси эмасмиз. Аксинча мамлакатимизда уларга нормал пул оладиган иш жойлари яратиш, мавжуд корхоналарни тиклаш, ишлабчикариш тадбиркорлигини амалда кўллаш зарурлигини таъкидлаб ўтмокчимиз. Ўзга мамлакатларда мардикорчилик килиб, тараккиётига ўз ёшлигини, ўз куч-кудратини сарфлаган йигитларимиз эрта –индин, картайиб, согликларини йўкотиб кайтадилар. Ана унда уларни бокиш, нафака билан таъминлаш, кетказилган согликни тиклаш харажатлари Ўзбекистон иктисодиётига катта сиртмок бўлиб тушади. Фикримизча бизнинг рахбарларимиз куч-гайратларини йўк душманларни кидириб топишга эмас, иктисодиётни тиклашга каратишлари лозим.

Бунинг учун конкрет харакатлар дастури яратилиши, уни кенг мухокамасини ташкил килиниши зарур. Булар ичида куйидаги таклифлар хам инобатга олиниши керак:

Шу кунгача Ўзбекистон банк системаси контрабанда товар келтиришни маблаг билан таъминловчи тизимга айланганини эътироф этиш керак. Марказаий банк микрокредитлар ва кредитларни ишлабчикаришга ажратишни тамомила ишдан чикарган. Коррупция банк системасининг ажралмас кисмига айланган. Банклар фармонларида кўзда тутилган ишлабчикариш кредитлари (-5-15%) беришни аслида тўхтатганлар. Улар бу кредитларни берадиган соддалардан эмас. Кредитлар 20-25% билан савдо кредити сифатида 1гйилдан ошик бўлган муддатга берилади. Бундай фоиз кредитлари четдан товар келтирувчи савдогарлар учун байрамдир. Чунки кредитлар ёрдамида тўпланган 40-50 минг доллар билан тўппа тўгри Амирликларга ёки Урумчига училади. 1-хафта ичида люстра борми, кийим-кечак, мебел борми Ўзбекистонга юборилади. Яна кўпи билан 2-хафта ичида келтирилган товар бир вактлар картошка бозори, хозир эса очик майдондаги супермаркетга айланган майда савдогарларга таркатилади. Чакконрок савдогар 1 ойда 2-марта бориб келиши мумкин. Олинаётган фойда камида 100% фоиз, кўпрок 200-300% ни ташкил этади. Ва у божхона тўловларини хам, чегарадаги талашларни хам, юкларни мусодара харажатларини хам банк кредит фоизларини пораси билан коплашга хам етади. Натижада  тепадаги амалдорларга хам, коттеджлар куришга хам, тўйхоналарнинг каторлаб тикланишига хам етарли фойда олинияпди, яъни «Топган топияпди, лекин окибатда иктисодиёт барбод бўлияпди”.

Чирчик саноат зонасида жойлашган заводларда, шунингдек Тошкентдаги йирик корхоналарда ( масалан Электроаппарат заводида) юзлаб халк истеъмол товарлари чикарилар эди. Буларни тиклаш махаллий товарларга йўл очиш учун кредит ва микрокредит системасини тиклашдан ташкари 2002 йил август ойида Президент фармони билан чикарилган “Ўзбекистонда чет элда чикарилган товарлар билан савдо килиш коидаларини амалда тадбигини тиклаш зарур. Бу фармонда барча товарлар, шу жумладан четдан келтирилгани хам: А.- кайси мамлакатдан келтирилганлиги ва ким олиб келганлиги хакидаги маълумот, Б, -тувофиклик сертификати,В – товар хусусиятлари хакидаги маълумот бўлиши зарур. Афсуски, бу асосий талаб бўйича дўконма-дўкон юриб назорат ўрнатилиши ўрнига, хўжа кўрсинга килинадиган, аслида тагида гараз максадлар ётган: товарларни олиб кўйиш, кетма-кет божхона ходимларини алмаштириш каби масалани туббан хал килмайдиган чоралар билан чекланилди, яъни натижада яхши максадлар билан чикарилган олий фармон ишламай кўйди.

Хулоса шундан иборатки дўконлар пештахталарида 80% гача махсулот ўзимизники бўлмагунча, чет элдан товар ташиш кам фойда ишга айланиб, энг хурматли одам цех ёки корхона бошлигига (буни кишлок хўжалигида фермер хам дейдилар) айланмагунча Ўзбекистонда хеч кандай тараккиёт хам, тартиб хам бўлмайди. Юкоридаги таклифлар – Ўзбекистоннинг тараккиёти хар бир амалдор ва оддий фукаронинг фахрий ишига айланади деб умид килиб коламиз.

Ахмад Толибжонов.

About TURONZAMIN

supporter of democracy

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Connecting to %s